29 qazan, Duşanbe. Qūryltai Töraǧasy Aibek Dädebai bastaǧan delegasiia Duşanbede ötken Ortalyq Aziia memleketterınıŋ IV Parlamentaralyq forumyna qatysty.
«Ortalyq Aziiadaǧy beibıtşılık, qauıpsızdık jäne örkendeujolyndaǧy bırlık» taqyrybyna arnalǧan jiynda Qazaqstan, Qyrǧyzstan, Täjıkstan, Türıkmenstan jäne Özbekstanparlamentterınıŋ ökılderı bas qosty.
Spiker jiyn qatysuşylaryna arnaǧan sözınde Memleketbasşysy Qasym-Jomart Toqaevtyŋ bastamasymen Qazaqstandajüzege asyrylyp jatqan auqymdy saiasi jäne äleumettık-ekonomikalyq özgerıster turaly baiandady. Ol jaŋa Konstitusiianyŋqabyldanǧanyna nazar audaryp, «Zaŋ jäne Tärtıp» qaǧidatyna, bırlıkpen kelısımge negızdelgen Ädılettı, Progressivtı jäne QuattyQazaqstandy qūrudyŋ negızgı baǧyttaryn tanystyrdy. Soŋǧy jetı jylda Memleket basşysynyŋ reformalarynyŋ nätijesınde el ekonomikasy 30 paiyzǧa ösıp, jan basyna şaqqandaǧy jalpy ışkı önım 15 myŋ dollardan asty.
Sondai-aq Prezidenttıŋ keşegı Qazaqstan halqyna arnaǧanJoldauynyŋ maŋyzdylyǧyn tılge tiek ettı. Atalǧan qūjatta elımızdıŋtürlı salalarynda auqymdy qūrylys jūmystaryn jürgızu mındetıqoiylǧan. Būl bastamalar eldı jaŋǧyrtyp, qazaqstandyqtar üşın jaŋamümkındıkterge jol aşady. Atap aitqanda, jaŋa joldar, äuejailar, vokzaldar men auruhanalar salu, auyl şaruaşylyǧy, kölık jäne su paidalanu salalaryn sifrlandyru, energetika sektoryn tübegeilıjaŋǧyrtu közdelgen.
Qūryltai Töraǧasy atap ötkendei, Memleket basşysynyŋ būlbastamalary Qazaqstannyŋ damuyna tyŋ serpın berıp qana qoimai, bükıl Ortalyq Aziia öŋırınde ekonomikalyq ösımge jäneyntymaqtastyqty nyǧaituǧa qosymşa mümkındıkter aşady.
Kezdesude Aibek Dädebai būl forum öŋırlık parlamenttıkyntymaqtastyqtyŋ jaŋa kezeŋıne jol aşatynyn aitty. Onyŋpaiymdauynşa, halyqaralyq jiyn aimaqtyq tūraqtylyqtynyǧaituǧa, Ortalyq Aziiany ornyqty beibıtşılık pen ortaq damu keŋıstıgıne ainaldyruǧa baǧyttalǧan.
– Bügınde bız öŋırlık, su jäne ekologiialyq qauıpsızdık, ekonomikalyq integrasiiany tereŋdetu mäselelerın talqylapotyrmyz. Aitylǧandardyŋ barlyǧy Ortalyq Aziia öŋırınıŋtūraqty damuy üşın asa maŋyzdy. Qazırgı syn-qaterlerge tek parlamentterımızdıŋ küş-jıgerın bırıktırıp, zaŋ şyǧaru jūmysynüilestırıp, ortaq ūstanymdar qalyptastyru arqyly jauapberuımız kerek dep esepteimın. Parlamenttık diplomatiia naqtynätijege baǧyttaluǧa tiıs, – dedı Qūryltai Töraǧasy.
Sonymen qatar ol memleket basşylarynyŋ bastamasymen XXI ǧasyrda Ortalyq Aziiany damytuǧa baǧyttalǧan dostyq, tatu körşılıkjäne yntymaqtastyq turaly şartty ratifikasiialau prosesıbastalǧanyn aitty. Būdan bölek, Parlamentaralyq forum, OrtalyqAziia men Äzerbaijan elderı äiel köşbasşylarynyŋ dialogy, öŋırlık qauıpsızdık pen yntymaqtastyq dialogy siiaqty alaŋdar sättıjūmys ıstep jatqanyn baiandady.
Talqylau barysynda Qazaqstan delegasiiasy öŋırdegı beibıtşılıkpen qauıpsızdıktı qamtamasyz etuge, tūraqty damudy qoldauǧa baǧyttalǧan parlamentterdıŋ praktikalyq rölın arttyru jönındebırqatar ūsynys bıldırdı.
Atap aitqanda, Ortalyq Aziianyŋ iadrolyq qarudan azat aimaqmärtebesın saqtaudyŋ maŋyzdylyǧy, sondai-aq Halyqaralyqbiologiialyq qauıpsızdık agenttıgın qūru bastamasynyŋ özektılıgı atap ötıldı.
Būdan bölek, köşı-qondy baqylau mäselesı söz bolyp,Qazaqstannyŋ osy baǧyttaǧy zaŋnamany ünemı jetıldırıp kele jatqanyjäne öz täjıribesın öŋırdegı basqa eldermen bölısuge daiyn ekenıaityldy.
Ekonomikalyq jäne sifrlyq integrasiia aiasynda elektrondyqsauda, keden jūmysyn elektrondy türde basqaru, investisiia, kölıkjäne önerkäsıptık kooperasiia salalarynda zaŋnamalyq täjıribealmasu ūsynyldy. Būl baǧyttaǧy qūqyqtyq kedergılerdı joiu ıskerlıkortany damytuǧa jol aşady. Qūryltai Töraǧasynyŋ pıkırınşe, mūndai bırlesken qadamdar Qazaqstan Prezidentınıŋ öŋırışılık saudakölemın 20 milliard dollarǧa jetkızu jönındegı bastamasyn jüzegeasyruǧa qajettı jaǧdai qalyptastyrady.
Forumnyŋ negızgı taqyryptarynyŋ bırı su jäne klimat qauıpsızdıgıboldy. Qūryltai deputattary ärıptesterınıŋ nazaryn Su paidalanujönındegı negızdemelık konvensiiany qabyldau jūmystaryn jedeldetu qajettıgıne audardy.
Sondai-aq Aral mäselesın şeşu baǧytyndaǧy bırleskenjūmysty küşeitu mäselesı köterıldı. Osyǧan bailanysty Qazaqstandelegasiiasy su jäne klimat mäselelerı boiynşa sarapşylar men Halyqaralyq Araldy qūtqaru qorynyŋ ökılderın ūiystyra otyryp, tūraqty parlamentaralyq dialog ornatudy ūsyndy.
Ekologiialyq taqyrypty jalǧastyrǧan Aibek Dädebai öŋırlıkmındetterdı şeşuge qoǧamnyŋ qatysuyn qamtamasyz etetın tiımdıqūral retınde volonterlık qozǧalysty damytudyŋ maŋyzdylyǧyn atapöttı. Ol volonterlık bastamalardy parlament deŋgeiınde qoldaudyjäne jyl saiyn Ortalyq Aziianyŋ ekologiialyq jauapkerşılıkaptalyǧyn ötkızu mümkındıgın qarastyrudy ūsyndy.
Sonymen qatar Qūryltai Töraǧasy bılım beru salasyndaǧyyntymaqtastyqty keŋeitu jäne öŋır elderı arasyndaǧy jaŋatehnologiialar baǧytyndaǧy bailanystardy nyǧaituperspektivalaryna toqtaldy. Atap aitqanda, Qazaqstan ūsynǧanJasandy intellekt salasyndaǧy Ortalyq Aziia ärıptestıgıbaǧdarlamasyn äzırleu bastamasyn zaŋnamalyq tūrǧydan qoldaumäselesı söz boldy.
Qūryltai Töraǧasy İndustriia 4.0 salasyndaǧy öŋırlıkyntymaqtastyqty damytu üşın önerkäsıptık derekterdı jinaubaǧytynda bırlesken jobalardy jüzege asyrudy ūsyndy. Būl retteQazaqstanda äzırlenıp jatqan Kazakhstan Physical AI Data Factory tūjyrymdamasyn negızge alu ūsynyldy.
Ortalyq Aziia elderınıŋ küş bırıktıruı Physical AI tehnologiialaryna arnalǧan öŋırlık derekter habyn qalyptastyruǧajäne jaŋa tehnologiialyq şeşımderdı damytuǧa mümkındık beredı.
Plenarlyq otyrystyŋ qorytyndysy boiynşa forumǧaqatysuşylar parlamentaralyq yntymaqtastyqty odan ärı damytujönındegı ortaq ūstanymdardy bekıtken Duşanbe deklarasiiasyn qabyldady.
Sapar aiasynda Aibek Dädebai Täjıkstan RespublikasyMadjlisi Oli Madjlisi milliınıŋ Töraǧasy Rustami Emomalimenjäne Özbekstan Respublikasy Olii Mäjılısı Senatynyŋ TöraǧasyTanzila Narbaevamen ekıjaqty kezdesuler ötkızdı. Kelıssözderde zaŋşyǧaru täjıribesımen almasu joldary talqylandy.
Forum barysynda Qūryltai deputattary öŋırlık qauıpsızdık, parlamenttık diplomatiia, ekonomikalyq integrasiia jäne ekologiia mäselelerı qaralatyn paneldık sessiialarǧa da belsene qatysty. Şara soŋynda delegasiia basşylary Täjıkstannyŋ ūlttyq batyry İsmoil Somonidıŋ eskertkışıne gül şoqtaryn qoidy.
