فوتو: وزبەكستان پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى
وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ 3 قىركۇيەكتە وتكەن كەڭەستە كەدەيشىلىكپەن كۇرەستىڭ «مۇلدەم جاڭا جۇيەسىن» ەنگىزۋدى تاپسىردى. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلادى، دەپ جازادى “ادىرنا”.
كەڭەستە كەدەيشىلىكتى ازايتۋ جانە حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جۇمىستارىن جاڭا كەزەڭگە شىعارۋ ماسەلەلەرى قارالدى.
جىل باسىندا وزبەكستانداعى كەدەيشىلىك دەڭگەيى 5,8 پايىز بولىپ، مۇقتاج ازاماتتاردىڭ سانى 2,2 ميلليون ادامعا جەتكەن. قازىر بۇل كورسەتكىش 3,9 پايىزعا دەيىن، ياعني 1,5 ميلليون ادامعا دەيىن تومەندەگەن. الايدا 159 اۋدان مەن قالادا، سونداي-اق 5536 ماحاللادا ناتيجەلەر جەتكىلىكسىز دەپ باعالاندى.
ميرزيوەۆ «ماحاللاداعى جەتىتىك» دەپ اتالاتىن قۇرىلىمنىڭ جۇمىسىنا جاۋاپتى باسشىلاردى سىنعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ولار جەرگىلىكتى جەرلەردەگى قىزمەتكەرلەرگە ناقتى تاپسىرما بەرە المايدى جانە ماحاللا دەڭگەيىندەگى جۇمىستى وبەكتيۆتى باعالاۋعا قاۋقارسىز. سونداي-اق كەدەيشىلىك پەن جۇمىسسىزدىقپەن اينالىساتىن ماماندار اراسىندا جاۋاپكەرشىلىك الۋدان قورقۋ بايقالاتىنى ايتىلدى.
پرەزيدەنتتىڭ مالىمەتىنشە، سوڭعى ءۇش جىلدا ماحاللالارداعى كاسىپكەرلىك جوبالارعا 314 تريلليون سۋم، ياعني شامامەن 26 ميلليارد دوللار باعىتتالعان. الايدا نەسيە قاراجاتىن پايدالانۋ تيىمدىلىگى وڭىرلەردە ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدى.
مىسالى، شاراف-راشيدوۆ جانە قارشى اۋداندارىنا بىردەي كولەمدە – 2,3 تريلليون سۋمنان قارجى بولىنگەن. بىراق شاراف-راشيدوۆ اۋدانىندا 30 مىڭ ادام كەدەيلىك دەڭگەيىنەن شىعارىلسا، قارشى اۋدانىندا بۇل كورسەتكىش 13 مىڭ ادام بولعان.
پسكەنت اۋدانىندا ءبىر ادامدى كەدەيلىكتەن شىعارۋ ءۇشىن 250 ميلليون سۋم، ياعني شامامەن 20,8 مىڭ دوللار كولەمىندە نەسيە قاراجاتى جۇمسالعان.
جيىندا سوڭعى ءبىر جىلدا قۇرىلعان 86 مىڭ شاعىن كاسىپورىننىڭ 15 مىڭى نەمەسە 17 پايىزى جۇمىسىن توقتاتقانى ايتىلدى. سونىمەن قاتار نەسيە العان 62 مىڭ ازامات ونى قايتارۋدا قيىندىقتارعا تاپ بولعان.
بۇعان حوكيمدەردىڭ كومەكشىلەرى مەن ماحاللا بانكيرلەرىنىڭ باسىم بولىگىندە جوبالىق تاسىلمەن جۇمىس ىستەۋ داعدىسىنىڭ جوقتىعى سەبەپ رەتىندە اتالدى. 8992 ماحاللانىڭ تەك مىڭىندا عانا حوكيم كومەكشىلەرى مەن بانكيرلەر جوبالىق ءتاسىل نەگىزىندە جۇمىس ىستەي الادى.
جاڭا جۇيەنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى — نەسيە رەسۋرستارىن ءبولۋ وكىلەتتىگىن كەدەيشىلىكتى ازايتۋ جونىندەگى وبلىستىق جانە اۋداندىق شتابتارعا بەرۋ.
ولاردىڭ قاراماعىنا كەدەيشىلىكپەن كۇرەس قورىنان 240 ميلليارد سۋم، جۇمىسپەن قامتۋ قورىنان 100 ميلليارد سۋم، ءۇش «داپتەر» باعدارلاماسى بويىنشا 760 ميلليارد سۋم، سونداي-اق كاسىپكەرلەرگە وتەماقى تولەۋگە قاراستىرىلعان 300 ميلليارد سۋمنىڭ قالدىعى بەرىلەدى.
اۋدانداردىڭ قاراۋىنا بەرىلەتىن جالپى قارجى كولەمى 3,2 تريلليون سۋمدى نەمەسە شامامەن 266,6 ميلليون دوللاردى قۇرايدى.
ەكونوميكا مينيسترلىگى مەن ورتالىق بانك وڭىرلەردىڭ الەۋەتىنە قاراي قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن ءار توقسان سايىن جاڭارتىپ وتىرادى.
سونىمەن قاتار نەسيە، سۋبسيديا جانە وتەماقى شارتتارىن جارلىقتار مەن قاۋلىلار ارقىلى بەلگىلەۋ تاجىريبەسى توقتاتىلادى.
وبلىس، اۋدان جانە قالا حوكيمدەرى كەدەيشىلىك پەن جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرىنە اپتاسىنا ءۇش كۇن ارنايدى. ءار وبلىس پەن اۋداندا بانكتەر جانە جۇمىسپەن قامتۋ قىزمەتتەرى قاتىساتىن ارنايى شتابتار قۇرىلادى.
اۋداندىق شتابتارعا كىمگە جانە قانداي شارتپەن نەسيە بەرۋ تۋرالى شەشىمدى ءوز بەتىنشە قابىلداۋ قۇقىعى بەرىلەدى. ولار نەسيە قايتارۋ مەرزىمىن ۇزارتۋعا جانە تولەم كەستەسىن ناقتى بيزنەس تۇرىنە قاراي بەيىمدەۋگە مۇمكىندىك الادى.
باس پروكۋراتۋراعا حوكيم كومەكشىلەرى مەن ماحاللا بانكيرلەرىنىڭ دەربەس شەشىم قابىلداۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن فاكتورلاردى جويۋعا ىقپال ەتۋ تاپسىرىلدى.
اۋداندىق شتابتار ماحاللالارداعى حوكيم كومەكشىلەرىن جوبالىق جۇمىس جۇيەسىنە كوشىرەدى. بارلىق 8992 حوكيم كومەكشىسى ۋاقىتشا مىندەتىن اتقارۋشى مارتەبەسىنە اۋىستىرىلادى.
بەلسەندى ءارى ناتيجەلى جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەر قايتا تاعايىندالادى. ال ءوز مىندەتىن ورىنداي المايتىن ماماندار قىزمەتىنەن اۋىستىرىلادى.
الداعى ەكى اي ىشىندە شەتەلدىك مامانداردى تارتا وتىرىپ، حوكيم كومەكشىلەرىن وقىتاتىن وقۋ ورتالىعىن قۇرۋ جوسپارلانعان. وندا ماماندار جوبالاردى ازىرلەۋ جانە ولاردى سۇيەمەلدەۋ بويىنشا ءبىلىم الادى.
جىل سوڭىنا دەيىن ءار اۋداننان ەكى ۇزدىك حوكيم كومەكشىسى قىتاي، جاپونيا جانە تۇركياعا بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا جىبەرىلەدى. ۇزدىك ماماندارعا جالاقىسىنا 50 پايىزعا دەيىن ۇستەمەاقى قاراستىرىلعان ارنايى بىلىكتىلىك ساناتى بەرىلەدى.
وسىنداي ءتاسىل ماحاللا بانكيرلەرىنە دە قولدانىلادى. ولار وقىتىلىپ، شەتەلدىك تاعىلىمدامالارعا جىبەرىلەدى.
كاسىپكەرلىك باستامالاردى قولداۋ ءۇشىن كەپىلسىز نەسيە بەرۋ مەحانيزمى ەنگىزىلەدى.
ەگەر كاسىپكەر 10 وتباسىمەن كووپەراتسيا قۇرسا، وعان 500 ميلليون سۋمعا دەيىن، ال 100 وتباسىمەن جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا 5 ميلليارد سۋمعا دەيىن نەسيە بەرىلەدى.
مۇقتاج وتباسىلارعا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋگە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى.
الەۋمەتتىك رەەسترگە ەنگىزىلگەن وتباسىلاردىڭ بالالارى ءۇشىن الەۋمەتتىك ۆاۋچەرلەر ەنگىزىلەدى. 2027 جىلدان باستاپ بۇل ۆاۋچەرلەر ارقىلى مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك بالاباقشالاردىڭ، وقۋ ورتالىقتارىنىڭ اقىسى، سونداي-اق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى جول ءجۇرۋ جانە جاتاقحانا شىعىندارى وتەلەدى.
ۆاۋچەر 12 اي بويى جارامدى بولادى جانە وتباسى الەۋمەتتىك رەەستردەن شىعارىلعاننان كەيىن دە ساقتالادى.
ۇلتتىق الەۋمەتتىك قورعاۋ اگەنتتىگىنە جىل سوڭىنا دەيىن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك رەەسترگە ەنگىزۋ جۇيەسىن قايتا قاراۋ تاپسىرىلدى. جاڭا كوپولشەمدى باعالاۋ جۇيەسىندە تەك وتباسىنىڭ تابىسى عانا ەمەس، سوزىلمالى اۋرۋلار، مۇگەدەكتىك، كوپبالالىلىق جانە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ شەتەلدە جۇمىس ىستەۋى سياقتى فاكتورلار دا ەسكەرىلەدى.
وزبەكستان بيلىگى بيىل قىركۇيەك-جەلتوقسان ايلارىنا بىرقاتار ماقسات قويىپ وتىر.
اتاپ ايتقاندا:
- 350 مىڭ ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋ;
- تاعى 1 ميلليون ازاماتتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ;
- 230 مىڭ وتباسىن كەدەيلىك دەڭگەيىنەن شىعارۋ جوسپارلانعان.
سونداي-اق قىتاي تاجىريبەسىنىڭ نەگىزىندە اۋدان جانە ماحاللا دەڭگەيىندە حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان ناقتى پراكتيكالىق نۇسقاۋلىقتار ازىرلەۋ تاپسىرىلدى.
