فوتو: Getty images
الەم قاۋىپتى «ەكسترەمالدى اۋا رايى قۇبىلىستارى» كەزەڭىنە كىردى. بۇل تۋرالى بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش مالىمدەدى، دەپ حابارلايدى “ادىرنا” پورتالى ۆۆس-گە سىلتەپ.
ونىڭ ايتۋىنشا، بۇعان ەل-نينو قۇبىلىسى جانە ونىڭ سالدارى سەبەپ بولىپ وتىر. ونىڭ اسەرى قازىردىڭ وزىندە پلانەتانىڭ بارلىق دەرلىك ايماعىندا سەزىلۋدە.
ەل-نينو – تىنىق مۇحيتىنداعى جەل باعىتىنىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستى تسيكلدىك تابيعي قۇبىلىس. ول بۇكىل الەمدە اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ كوتەرىلۋىنە الىپ كەلەدى.
دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيالىق ۇيىم (دمۇ) وسى قۇبىلىسقا قاتىستى سوڭعى دەرەكتەردى جاريالادى. وعان سايكەس، قازىرگى ەل-نينو سوڭعى 70 جىلدان استام ۋاقىتتاعى ەڭ كۇشتى قۇبىلىستاردىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن. عالىمداردىڭ بولجامىنشا، ول كەم دەگەندە 2027 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن جالعاسادى.
ەل-نينو الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى اۋا رايىنا اسەر ەتەدى: كەيبىر ايماقتاردا قۇرعاقشىلىق تۋىنداسا، باسقا وڭىرلەردە تايفۋندار مەن سۋ تاسقىندارى بولادى. مەتەورولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، ەل-نينونىڭ اسەرى جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىمەن قاتار جۇرەدى.
«ەل-نينونىڭ اسەرى كوز الدىمىزدا كۇشەيىپ كەلەدى. عىلىمي دەرەكتەر بىزگە كۇماندانۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى: پلانەتامىز "بەيتانىس سۋلارعا" (ياعني، بۇرىن بولماعان جاعدايعا)كىردى، ءارى بۇل سۋلار جىلىپ بارادى»، – دەدى گۋتەرريش.
پاناما كانالى سۋىنىڭ تارتىلۋى جانە يندونەزياداعى ورمان ورتتەرى
دمۇ مەتەورولوگتارى ەل-نينونىڭ الەمدەگى اۋا رايىنا اسەرى 2027 جىلى دا سەزىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، الداعى بىرنەشە ايدا الەمنىڭ كوپتەگەن ايماقتارىندا جاۋىن-شاشىننىڭ ادەتتەگى سيپاتى ايتارلىقتاي وزگەرۋى مۇمكىن.
وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ، ورتالىق امەريكانىڭ جانە وڭتۇستىك امەريكانىڭ سولتۇستىك بولىكتەرىنىڭ كەڭ اۋماقتارىندا ادەتتەگىدەن قۇرعاق اۋا رايى بولجانىپ وتىر. بۇل قۇرعاقشىلىق پەن ورمان ورتتەرىنىڭ قاۋپىن ارتتىرادى.
پاناما كانالىنىڭ سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى كانال ارقىلى وتەتىن كەمەلەر سانى 10 پايىزدان استامعا قىسقارادى. تامىز ايىنىڭ سوڭىندا پاناما كانالى اكىمشىلىگى (ACP) تەڭىز تاسىمالداۋشى كومپانيالارعا 15 قىركۇيەكتەن باستاپ كانال ارقىلى تاۋلىگىنە 32 كەمەگە دەيىن عانا وتكىزۋگە بولاتىنىن حابارلادى. تامىز ايىندا بۇل كورسەتكىش تاۋلىگىنە 36 كەمە بولعان.
ادەتتە پاناما كانالى ارقىلى جىلىنا شامامەن 14 مىڭ كەمە وتەدى. ول الەمدىك ساۋدا ءۇشىن اسا ماڭىزدى تەڭىز جولى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار پانامانىڭ نەگىزگى تابىس كوزدەرىنىڭ ءبىرى. كانال ەل بيۋدجەتىنە جىل سايىن شامامەن 3 ميلليارد دوللار كىرىس اكەلەدى.
يندونەزيادا ورمان ورتتەرىمەن كۇرەس جالعاسىپ جاتىر. قۇرعاقشىلىق ماۋسىمىندا بۇل ورتتەر ەل بويىنشا 107 مىڭ گەكتاردان استام وسىمدىك جامىلعىسىن جويعان.
يندونەزيانىڭ ورتالىق كاليمانتان پروۆينتسياسىنىڭ تۇرعىنى ۆۆس-گە بەرگەن سۇحباتىندا وڭىردەگى ورمان ورتتەرىنىڭ ءبىر ايدان استام ۋاقىت بويى ءورشىپ تۇرعانىن ايتتى.
ء«تۇتىن ابدەن قويۋلانىپ كەتتى. دالاعا شىققاندا تۇتىننەن كوزىمىز اشيدى. كۇيىك ءيىسى دە وتە قاتتى سەزىلەدى»، – دەدى دارۆين رومي.
بيلىك وكىلدەرى ءورتتى سوندىرۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن ۇشاقتاردان ارنايى رەاگەنتتەر شاشىپ، جاۋىن-شاشىن شاقىرۋعا تىرىسىپ جاتقانىن مالىمدەدى.
تۇتىننەن ميلليونداعان جەرگىلىكتى تۇرعىن زارداپ شەگىپ وتىر. يندونەزيا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى شىلدە–تامىز ايلارىندا ورمان جانە ەگىستىك القاپتارىنداعى ورتتەرگە بايلانىستى تىنىس الۋ جولدارى اۋرۋلارىنىڭ 50 مىڭ جاعدايىن تىركەگەن. ولاردىڭ 12 مىڭى — بەس جاسقا تولماعان بالالار.
فيليپپيندەر يندونەزيانىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان. ال يندونەزيانىڭ باتىسىندا مالايزيا ورنالاسقان. ول جاقتان دا اۋاداعى ءتۇتىننىڭ اسەرىنەن استما مەن كونيۋنكتيۆيتكە شالدىققاندار سانى ارتقانى تۋرالى حابارلار ءتۇسىپ جاتىر.
يندونەزيادان مىڭداعان شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان قىتايدا مەتەورولوگتار جويقىن اۋا رايى قۇبىلىستارى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتۋدە. بولجام بويىنشا، 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قىتايعا جەتى تايفۋن سوعۋى مۇمكىن. مەتەورولوگتاردىڭ پىكىرىنشە، بۇل «سۋپەر-ەل-نينونىڭ» سالدارىمەن بايلانىستى.
تەك شىلدە ايىنىڭ وزىندە قىتاي ءۇش تايفۋندى – «باۆي»، «نوۋل» جانە «مەيساكتى» باستان وتكەردى. ولاردىڭ سالدارىنان ونداعان ادام قازا تاپتى.
ال تامىز ايىندا «دەلفين» تايفۋنى قاتتى جاڭبىر مەن ەكپىندى جەل اكەلىپ، ميلليوننان استام ادام ۇيلەرىن تاستاپ، قاۋىپسىز جەرلەرگە ەۆاكۋاتسيالانۋعا ءماجبۇر بولدى.
شىعىس افريكانىڭ كەيبىر بولىكتەرىندە، برازيليانىڭ وڭتۇستىگىندە جانە اقش-تىڭ وڭتۇستىگىندە جاۋىن-شاشىن مولشەرى ادەتتەگىدەن كوپ بولۋى مۇمكىن. بۇل ايماقتاردا سۋ تاسقىنىنىڭ ىقتيمالدىعىن ارتتىرادى.
