قازاقستاندا سوڭعى ءبىر جىلدا وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ، تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ باعىتىندا بىرقاتار ماڭىزدى باستاما جۇزەگە اسىرىلدى. رەسپۋبليكا بويىنشا وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ جەلىسى كەڭەيىپ، بالا قۇقىقتارىن قورعاۋعا ارنالعان جاڭا قۇرىلىمدار اشىلدى. سونىمەن قاتار تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭناما كۇشەيتىلىپ، دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋگە باعىتتالعان جاڭا ورتالىق جۇمىسىن باستادى.
پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى ءنازيپا شاناي BAQ.KZ تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا سوڭعى ءبىر جىلدا اتقارىلعان جۇمىستار مەن الداعى جوسپارلار تۋرالى ايتىپ بەردى.
160 وتباسىن قولداۋ ورتالىعى مىڭداعان وتباسىعا كومەك كورسەتىپ وتىر
سپيكەردىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتىق كوميسسيانىڭ وتباسى ساياساتى باعىتىنداعى ەڭ ماڭىزدى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى – رەسپۋبليكا بويىنشا وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى.
بۇگىندە ەلىمىزدە 160 ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. ولار تەك وبلىس ورتالىقتارىندا عانا ەمەس، اۋدان دەڭگەيىندە دە حالىققا قىزمەت كورسەتىپ جاتىر.
بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكا بويىنشا 160 وتباسىن قولداۋ ورتالىعى قۇرىلدى. ولار تەك ۇلكەن قالالاردا عانا ەمەس، اۋدانداردا دا اشىلىپ، جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل ورتالىقتاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – قيىن جاعدايعا تاپ بولعان وتباسىلارعا قۇقىقتىق، پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ، – دەدى ءنازيپا شاناي.
ونىڭ ايتۋىنشا، 2025 جىلى ىسكە قوسىلعان ورتالىقتارعا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 44,5 مىڭ ادام ءوز ەركىمەن جۇگىنگەن.
سونىڭ ناتيجەسىندە 20 مىڭنان استام وتباسىعا قۇقىقتىق، پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلگەن. ال 15 مىڭنان استام وتباسى تۇراقتى باقىلاۋعا الىنىپ، ولاردىڭ ماسەلەلەرى تولىق شەشىلگەنگە دەيىن ورتالىق ماماندارىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
وسى جىلدىڭ العاشقى بەس ايىندا تاعى 24 مىڭ وتباسى كونسۋلتاتسيا الىپ، 5 مىڭ وتباسىعا ارنايى جوسپار بويىنشا قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر.
وڭىرلەردە بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ باسقارمالارى اشىلدى
ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ۇسىنىسىمەن بيىل ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىس ورتالىعىندا بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ باسقارمالارى جۇمىسىن باستادى.
بۇعان دەيىن رەسپۋبليكا بويىنشا پرەزيدەنت جانىنداعى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل عانا بولاتىن. بيىل ۇلتتىق كوميسسيا كوتەرگەن ماسەلەنىڭ ناتيجەسىندە ءار وبلىس ورتالىعىندا بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ باسقارمالارى اشىلىپ، ىسكە قوسىلدى، – دەدى ول.
قازاقستاندىق وتباسىلاردى قانداي ماسەلەلەر الاڭداتادى؟
ءنازيپا شانايدىڭ ايتۋىنشا، بۇگىن دە قازاقستاندىق وتباسىلار ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا باسپانا، بالاباقشا، ساپالى ءبىلىم بەرۋ جانە زەينەت جاسىنداعى ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قولداۋ ماسەلەلەرى قالىپ وتىر.
بۇل ماسەلەلەردى ءبىز قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋلەرىنەن كورىپ وتىرمىز. سول زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇسىنىستارىمىزدى ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولدايمىز. ءار ماسەلە بويىنشا جەكە باعدارلامالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر، – دەدى ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى.
ونىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتىق كوميسسيا بۇل ماسەلەلەردى جەكە-جەكە ەمەس، كەشەندى تۇردە شەشۋدى ۇسىنادى.
دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى زەرتتەيتىن جاڭا ورتالىق جۇمىسىن باستادى
سپيكەردىڭ سوزىنشە، ۇلتتىق كوميسسيا كوتەرگەن ماڭىزدى باستامالاردىڭ ءبىرى – دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى جۇيەلى زەرتتەيتىن ارنايى ورتالىقتىڭ قۇرىلۋى.
قازىر بۇل ورتالىق قازاقستانداعى العاشقى دەموگرافيالىق ۇدەرىستەر جونىندەگى ۇلتتىق باياندامانى ازىرلەۋگە كىرىسكەن.
بىزگە دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى زەرتتەيتىن ارنايى مەكەمە قاجەت ەكەنىن كوتەردىك. ناتيجەسىندە بيىل سونداي ورتالىق اشىلدى. ەندى تۋىلاتىن بالالاردىڭ سانى، ولاردىڭ بىرنەشە جىلدان كەيىن بالاباقشاعا، مەكتەپكە بارۋى سياقتى ماسەلەلەر عىلىمي ءارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان جوسپارلانادى، – دەدى ءنازيپا شاناي.
«133 ايەل كۇيەۋىنىڭ قولىنان قازا تاپتى»
تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىنە توقتالعان ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى زاڭنامانى كۇشەيتۋگە قوعامداعى احۋال سەبەپ بولعانىن ايتتى.
2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە 133 ايەل ءوز كۇيەۋىنىڭ قولىنان قازا تاپتى. بۇل – 133 وتباسىنىڭ بالالارى جەتىم قالدى دەگەن ءسوز. قوعام بۇل ماسەلەنى ءوز ىشىندە شەشە الماعاندىقتان، ۇلتتىق كوميسسيا كوتەرگەن ماسەلە بويىنشا زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى، – دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان.
سونىمەن قاتار بۇرىن زورلىق كورگەن ايەلدەر مەن بالالار داعدارىس ورتالىقتارىنا ورنالاستىرىلسا، قازىرگى تاڭدا مۇنداي جاعدايدا پوليتسيا زورلىق كورسەتكەن ادامدى ۇيدەن شىعارۋ شارالارىن قولدانادى.
ستالكينگ پەن قىز الىپ قاشۋعا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى
زاڭنامالىق وزگەرىستەردىڭ قاتارىندا كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى سەكسۋالدىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كۇشەيۋى، ستالكينگكە قاتىستى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ەنگىزىلۋى جانە قىز الىپ قاشۋعا بايلانىستى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ زاڭمەن بەكىتىلۋى دە بار.
تاۋەلسىزدىك تاريحىندا العاش رەت ستالكينگ ماسەلەسى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار تۇرمىس قۇرۋعا ماجبۇرلەۋ نەمەسە الىپ قاشۋ دا ايەلدىڭ قۇقىعىن بۇزۋ بولىپ سانالادى جانە بۇل ماسەلەلەر دە زاڭمەن رەتتەلدى، – دەدى سپيكەر.
سونىمەن بىرگە ول بۇل باعىتتاعى باستى ماقسات زاڭداردى ودان ءارى كۇشەيتۋ ەمەس، قوعامنىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ءبىزدىڭ قوعام سونداي دەڭگەيگە جەتۋى كەرەك: ادام ادامعا زورلىق كورسەتۋ – قۇقىق بۇزۋ ەكەنىن ءبارى ءتۇسىنۋى ءتيىس. سوندىقتان ەڭ ماڭىزدىسى – قوعامنىڭ مادەنيەتىن، قۇقىقتىق ساناسىن وزگەرتۋ، – دەدى ءنازيپا شاناي.
«الەۋمەتتىك كومەك بارىنە بىردەي، قاجەتتىلىگىنە قاراي بەرىلۋى كەرەك»
كوپبالالى جانە جاس وتباسىلاردى قولداۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى بۇل سۇراق بويىنشا ءوزىنىڭ جەكە پىكىرىن ءبىلدىردى.
قوعامدى كوپبالالى، از بالالى دەپ ءبولىپ قاراۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ سانايمىن. الەۋمەتتىك كومەك بارىنە بىردەي، قاجەتتىلىگى بار ادامعا بەرىلۋى كەرەك. سوندىقتان ءدال قازىر وسى باعىتتا ارنايى جاڭا شارالار ازىرلەنىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىن، – دەدى ول.
«بالانى ينتەرنەتتەن تولىق قورعايتىن باعدارلاما جوق»
بالالاردىڭ ينتەرنەت قاۋىپسىزدىگىنە توقتالعان ءنازيپا شاناي بيىل ۇلتتىق كوميسسيا Meta كومپانياسىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسكەنىن ايتتى.
ونىڭ ايتۋىنشا، كومپانيا بالالاردى قورعاۋعا ارنالعان 200-دەن استام باعدارلامانى تانىستىرعان.
ءبىز ولاردىڭ ءبارىن كوردىك. بىراق كەزدەسۋدىڭ سوڭىندا “وسىنىڭ ءبارى ناتيجە بەرە مە؟” دەپ سۇرادىق. ولار “جوق” دەپ جاۋاپ بەردى. ەڭ ماڭىزدىسى – اتا-انا مەن بالانىڭ اراسىنداعى سەنىم دەدى. مەن بۇل پىكىرمەن تولىق كەلىسەمىن، – دەدى سپيكەر.
ونىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى تاڭدا ينتەرنەتتەن تولىق باس تارتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان بالالاردى الەۋمەتتىك جەلىنى ءبىلىم الۋ، جۇمىس ىستەۋ جانە دۇرىس قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا ۇيرەتۋ ماڭىزدى.
سونىمەن قاتار قوعامدا 16 جاسقا دەيىنگى بالالاردى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تىركەۋگە شەكتەۋ ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستار دا كوتەرىلىپ جاتقانىن ايتتى.
جاستارعا نەكەگە دەيىن كەڭەس بەرۋ قولعا الىندى
الداعى كەزەڭدە ۇلتتىق كوميسسيا وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارماق.
وسىعان بايلانىستى وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ جانىنان وتباسىن قۇرۋعا نيەتتى جاستارعا ارنالعان پسيحولوگيالىق، قۇقىقتىق جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن كونسۋلتاتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر.
بۇل جۇمىستاردى قوعامدىق ۇيىمدار، انالار كەڭەسى، اكەلەر وداعى جانە احات بولىمدەرىمەن بىرلەسىپ قولعا الىپ جاتىرمىز، – دەدى ءنازيپا شاناي.
سپيكەردىڭ ايتۋىنشا، دەموگرافيالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىق ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر.
ۇلتتىق كوميسسيا ءۇش جىلدان بەرى رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىق اپتالىقتارىن وتكىزىپ كەلەدى. جاقىندا جەزقازعاندا ەرتە جۇكتىلىك ماسەلەسىنە ارنالعان رەسپۋبليكالىق سەمينار ۇيىمداستىرىلعان.
سونىمەن قاتار كوميسسيا اتا-انالاردىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جوبالاردى دا ىسكە اسىرىپ جاتىر.
بۇگىنگى زاماننىڭ تالابى – جاساندى ينتەللەكتپەن جۇمىس ىستەۋ. سوندىقتان ءبىز اتا-انالاردى، اسىرەسە ۇيدە وتىرعان انالاردى جاساندى ينتەللەكتتى قولدانۋعا ۇيرەتۋ باعىتىنداعى جوبالاردى ىسكە قوسىپ جاتىرمىز. ماقسات – اتا-انانىڭ ءبىلىمى بالاسىنىڭ بىلىمىنەن كەم بولماۋى، – دەدى ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى.
ءنازيپا شانايدىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتىق كوميسسيانىڭ 2026 جىلعا ارنالعان جۇمىس جوسپارى 46 تارماقتان تۇرادى.
ولاردىڭ قاتارىندا بالالار لاگەرلەرىنىڭ ليتسەنزيالاۋ تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ، بالالارعا ارنالعان تاۋارلار مەن ونىمدەردىڭ قاۋىپسىزدىگى، مەكتەپتەگى تاماقتانۋ ساپاسى سياقتى باعىتتار بار.
ءبىزدىڭ جوسپارىمىز 46 تارماقتان تۇرادى. ونىڭ ىشىندە كوپتەگەن باعىت قارالعان. سوندىقتان ءدال جىل سوڭىنا دەيىن قانداي زاڭ قابىلدانادى نەمەسە قانداي ناقتى ناتيجە بولادى دەپ ايتۋ قيىن. جىل اياقتالعاننان كەيىن بارلىق جۇمىسقا قورىتىندى جاسالادى، – دەپ تۇيىندەدى ءنازيپا شاناي.
