فوتو: جي كومەگىمەن
يراندا اقش پەن ءيزاريلدىڭ سوعىس قيمىلدارى باستالعان 28 اقپاننان بەرى ينتەرنەت ءوشىرىلدى، ەل بلەكاۋت قۇشاعىندا. سودان بەرى ەكى ايدىڭ ىشىندە ەلگە اسا قاۋىپتى بولعانىنا قاراماستان Starlink تەرمينالدارى جاسىرىن جولمەن ەنگىزىلىپ جاتىر.
ءبىر كەزدە بەينە-ماگنيتوفوندار مەن سپۋتنيكتىك تەلەارناعا دا تىيىم سالۋعا تىرىسقان ەلدە تەرمينالداردى ەنگىزۋ قالاي ىسكە اسىپ جاتىر – ۆۆس ءوزىنىڭ ءبىر ماقالاسىن وسىعان ارناپ وتىر.
ينتەرنەتتى شەكتەگەندەر – قۇپيا جەلىنىڭ قۇرىلۋىنا سەبەپ
«تاعى ءبىر ادام ينتەرنەتكە قوسىلا السا، مەن مۇنى ساتتىلىك دەپ سانايمىن; بۇل سوعان تاتيدى»، - دەيدى ساحاند.
ول سپۋتنيكتىك ينتەرنەتكە قۇپيا تۇردە قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قۇپيا جەلىنىڭ مۇشەسى ەكەنىن ايتادى. بىراق بۇل – يراندا زاڭسىز ءىس.
BBC ساحاندپەن (اتى وزگەرتىلدى) يراننان تىس جەردە سويلەستى. ول وتە ساق جانە وتباسى مەن ەل ىشىندەگى بايلانىستارى ءۇشىن قاۋىپتەنەدى. «ەگەر يران رەجيمى مەنى ءبىلىپ قويسا، مەنىڭ يرانداعى ادامدارىم ءۇشىن وتەۋى وتە اۋىر بولادى»، - دەيدى ول.
28 اقپاندا، اقش پەن يزرايل يرانعا العاشقى اۋە شابۋىلدارىن باستاعاننان كەيىن ەلدە ينتەرنەت ءوشىرىلىپ، بلەكاۋت ورنادى. وعان دەيىن ينتەرنەت ءبىر اي بويى ءىشىنارا قولجەتىمدى بولعان: قاڭتاردا بيلىك ەلدەگى نارازىلىق اكتسيالارىن قاتىگەزدىكپەن باسۋ اياسىندا ينتەرنەتتى جاۋىپ تاستادى. يرانداعى قاڭتار وقيعاسى كەزىندە اقش-تا ورنالاسقان «يرانداعى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋشىلار» ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، 6500-دەن استام ادام قازا تاۋىپ، 53 000 ادام تۇتقىندالدى.
بيلىك سوعىس كەزىندە ينتەرنەتتى قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا وشىرگەنىن ايتادى. سونداعى ماقسات تىڭشىلىق پەن كيبەرشابۋىلداردىڭ الدىن الۋ دەلىنەدى.
جازا بار – سۇرانىس تا وسكەن
ساحاند ءوزىنىڭ جانە ونىڭ سەرىكتەستەرىنىڭ تەرمينالداردى ساتىپ الىپ، ولاردى شەكارادان زاڭسىز وتكىزەتىنىن «وتە كۇردەلى سحەمانىڭ» بولىگى رەتىندە اتايدى. ول ونى ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ بەرۋدى قۇپ كورمەدى.
قاڭتاردان باستاپ ول يرانعا ونداعان قۇرىلعى جىبەرگەنىن جانە ول جانە ونىڭ سەرىكتەستەرى «تاعى دا كوبىرەك جىبەرۋ جولدارىن بەلسەندى تۇردە ىزدەپ جاتقانىن» ايتادى.
Witness ادام قۇقىقتارى ۇيىمى قاڭتاردا يراندا كەمىندە 50 000 Starlink تەرمينالى بولدى دەپ ەسەپتەيدى. بەلسەندىلەردىڭ ايتۋىنشا، بۇل سان سودان بەرى وسكەن بولۋى مۇمكىن.
BBC SpaceX-تەن يرانداعى Starlink تۋرالى دەرەكتەر سۇرادى، بىراق ەشقانداي جاۋاپ العان جوق. وتكەن جىلى يران بيلىگى Starlink قۇرىلعىلارىن پايدالانۋ، ساتۋ جانە ساتىپ الۋدى ەكى جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسەتىن زاڭ قابىلدادى. 10-نان استام قۇرىلعىنى تاراتۋ نەمەسە يمپورتتاۋ 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن.
مەملەكەتكە تاۋەلدى باق Starlink تەرمينالدارىن ساتىپ الۋ نەمەسە ساتۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت تۇتقىنداۋلار تۋرالى حابارلادى. سونىڭ ىشىندە وتكەن ايدا «سپۋتنيكتىك ينتەرنەت جابدىقتارىن يمپورتتاعانى» ءۇشىن ءتورت ادامنىڭ (ولاردىڭ ەكەۋى – شەتەلدىك) تۇتقىندالعانى تۋرالى ايتىلدى. باق سونىمەن قاتار ۇستالعانداردىڭ كەيبىرەۋلەرى «زاڭسىز قارۋ ساقتاپ، جاۋعا اقپارات بەرگەنى ءۇشىن» ايىپتالعانىن حابارلادى.
وسىعان قاراماستان، يراندا تەرمينالدارعا سۇرانىس جوعارى بولىپ قالا بەرەتىنى انىق. ونىڭ ءمانىسىن NasNet دەپ اتالاتىن پارسى تىلىندەگى قوعامدىق Telegram ارناسىنان دا بايقاۋعا بولادى.
يراننان تىس جەرلەردە ارنامەن بايلانىستى ەرىكتى ادامدار BBC-گە سوڭعى ەكى جارىم جىلدا پلاتفورما ارقىلى شامامەن 5000 Starlink تەرمينالى ساتىلعانىن ايتتى.
يران بيلىگى جىلدار بويى ازاماتتاردىڭ اقپاراتقا قول جەتكىزۋىن شەكتەپ كەلەدى، بۇل مەملەكەتتىك باق ارقىلى وزدەرىنىڭ انتيامەريكالىق جانە يزرايلدىك اڭگىمەلەرىن ناسيحاتتاۋ جانە رەجيمنىڭ سىنشىلارىنا قارسى رەپرەسسيالىق شارالارىن جاريالاۋدى شەكتەۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى.
بىراق قاڭتارداعى نارازىلىق اكتسيالارى كەزىندە، ءتىپتى ينتەرنەت وشىرىلگەن كەزدە دە، سوتسىز ولتىرۋلەر، تۇتقىنداۋ جانە ۇرىپ-سوعۋ تۋرالى ەسەپتەر مەن بەينەلەر يراننان تىس جەرلەرگە تاراپ كەتتى. ادام قۇقىقتارى ۇيىمدارى بۇلاردىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن Starlink ارقىلى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە كىرەتىن ادامدار جاريالاعان دەپ سانايدى.
«قاباتتى جۇيەنىڭ» قاتپارى
يرانداعى قازىرگى ينتەرنەت جاعدايى «قاباتتى جۇيە» دەپ سيپاتتالدى.
بارلىق يراندىقتار مەملەكەت باقىلايتىن ينتەرنەتكە قول جەتكىزە الادى. بۇل ولارعا بانك، تاكسي جانە ازىق-تۇلىك جەتكىزۋ سياقتى قىزمەتتەردى پايدالانۋعا، سونداي-اق مەملەكەتتىك باق-تى كورۋگە جانە وقۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەلدە ينتەرنەت اجىراتىلعانعا دەيىن يراندىقتار جاھاندىق ينتەرنەتكە دە قول جەتكىزە الاتىن. دەگەنمەن، Telegram, YouTube جانە WhatsApp سياقتى كوپتەگەن ۆەب-سايتتار مەن قىزمەتتەر بۇعاتتالعان بولاتىن. بيلىك ىشكى ينتەرنەتكە قاراعاندا جاھاندىق ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىك ءۇشىن جوعارى باعا بەلگىلەدى.
كوپتەگەن يراندىقتار پايدالانۋشىلاردى قاشىقتاعى سەرۆەرلەر ارقىلى بايلانىستىراتىن VPN-دەردى پايدالانىپ شەكتەۋلەردى اينالىپ ءوتتى، وسىلايشا ولاردىڭ ورنالاسقان جەرىن جاسىردى. بۇل VPN-دەرگە جازىلۋ دا تەگىن ەمەس، ساتىپ الۋ كەرەك.
قازىر، يراندا ينتەرنەت عايىپ بولعان كەزدە تەك بەلگىلى ءبىر شەنەۋنىكتەر مەن مەملەكەتتىك باق جۋرناليستەرىن قوسا العاندا، بىرقانشا تاڭداۋلى ادامدار عانا «اق SIM كارتالاردى» پايدالانىپ شەكسىز ينتەرنەتكە قول جەتكىزە الادى.
Sopa images/ Lightrocket via Getty images
كىم قارجىلاندىرادى؟
2022 جىلى يلون ماسك يراندا Starlink ىسكە قوسىلعانىن جاريالادى. سول كەزدە ەلدە تۇتقىندالعان ستۋدەنت ماحسا ءامينيدىڭ ولىمىنەن تۋىنداعان نارازىلىقتاردان كەيىن ينتەرنەت ءۇزىلىپ، سودان بەرى Starlink جۇيەسىنە سۇرانىس تۋىنداعان.
قازىر بيلىك Starlink تەرمينالدارىن بەلسەندى تۇردە ىزدەپ جاتقاندا، ساحاند جانە ونىڭ سەرىكتەستەرى وزدەرىن بايقاتپاس ءۇشىن VPN-ءدى سپۋتنيكتىك ينتەرنەتپەن بىرگە پايدالانۋدى ۇسىنادى. بىراق كوپشىلىكتىڭ قالتاسى مۇنى، اسىرەسە، قازىرگىدەي ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە، كوتەرە المايدى.
ساحاند – BBC-گە سۇحبات بەرگەن Starlink قۇرىلعىلارىن زاڭسىز تاسىمالداۋعا قاتىسى بار دەپ مالىمدەگەن ءۇش ادامنىڭ ءبىرى.
ساحاندتىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ تەرمينالداردى ساتىپ الۋدى قوسا العاندا، اينالىساتىن ءىس-شارالارىن شەتەلدە تۇراتىن يراندىقتار جانە يرانداعى ادامدارعا كومەكتەسكىسى كەلەتىن باسقا ادامدار قارجىلاندىرادى. ونىڭ ايتۋىنشا، ولاردى ارقانداي ءبىر ۇكىمەت قارجىلاندىرمايدى.
تەرمينالدار جەكە تۇلعالارعا جىبەرىلەدى، ساحاند پەن ونىڭ سەرىكتەستەرىنىڭ پىكىرىنشە، ولار قۇرىلعىلاردى الەممەن اقپارات الماسۋ ءۇشىن پايدالانادى.
«ادامدارعا ينتەرنەت سول جەردە نە بولىپ جاتقانىن ءبىلۋ ءۇشىن قاجەت، - دەيدى ساحاند. – ءبىز بۇل تەرمينالدار شىنىمەن دە وزگەرىس ەنگىزۋ ءۇشىن قاجەت ادامداردىڭ قولىندا بولۋى كەرەك دەپ سانايمىز».
BBC-دەن اتىن اتاماۋدى سۇراعان ساندىق قۇقىقتار ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، يراندا كەم دەگەندە 100 ادام تەرمينالدارعا يەلىك ەتكەنى ءۇشىن تۇتقىندالعان.
ساحاند سونىمەن قاتار تەرمينالدى پايدالانعانى نەمەسە يەلىك ەتكەنى ءۇشىن تۇتقىندالعان ادامداردى بىلەتىنىن، بىراق ولار قۇرىلعىنى ءوزى ارقىلى الماعانىن ايتادى. يراندىق-امەريكالىق ياسمين (اتى وزگەرتىلدى) ەسىمدى ازامات BBC-گە تۋىسىنىڭ يراندا تۇتقىندالىپ، Starlink تەرمينالىنا يەلىك ەتكەنى ءۇشىن «تىڭشىلىق جاسادى» دەپ ايىپتالعانىن ايتادى.
يراننىڭ مويىنداۋى جانە بلەكاۋتتىڭ جوعارعى كورسەتكىشى
BBC يراننىڭ لوندونداعى ەلشىلىگىنەن يراندا ينتەرنەتكە قول جەتكىزۋدىڭ نەلىكتەن شەكتەۋلى ەكەنىن جانە Starlink قىزمەتىن پايدالانعانى ءۇشىن جازانىڭ نەلىكتەن سونشالىقتى قاتال ەكەنىن سۇرادى، بىراق جاۋاپ المادى.
يران بيلىگى ينتەرنەتتىڭ جابىلۋى بيزنەسكە ايتارلىقتاي زيان كەلتىرگەنىن مويىندايدى. قاڭتاردا يران مينيسترلەرىنىڭ ءبىرىنىڭ ايتۋىنشا، ينتەرنەتسىز ءاربىر كۇن ەكونوميكاعا كەم دەگەندە 50 تريلليون ريال (35 ميلليون دوللار) شىعىن كەلتىرگەن.
جاقىندا يران ۇكىمەتى بەلگىلى ءبىر كومپانيالارعا جاھاندىق ينتەرنەتكە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن Internet Pro دەپ اتالاتىن جوبانى ىسكە قوستى.
يرانداعى وسىنداي كومپانيالاردىڭ ءبىرىنىڭ قىزمەتكەرى BBC-گە وسى باستامانىڭ ارقاسىندا ينتەرنەتكە قول جەتكىزگەنىن ايتتى.
يران ۇكىمەتىنىڭ رەسمي وكىلى فاتەمە موحادجەراني جوبانىڭ ماقساتى «داعدارىس كەزىندە بيزنەس ءۇشىن بايلانىس ورناتۋدى قامتاماسىز ەتۋ» ەكەنىن ايتادى. ول ۇكىمەتتىڭ «بايلانىستاعى ادىلەتسىزدىككە قارسى» ەكەنىن جانە جاعداي قالپىنا كەلگەننەن كەيىن ينتەرنەت جاعدايى دا جاقسارادى دەپ ەسەپتەيدى.
«بايلانىستىڭ ءۇزىلۋى ادام قۇقىقتارىنىڭ ايقىن بۇزىلۋى بولىپ تابىلادى جانە ونى ەشقاشان اقتاۋعا بولمايدى»، - دەدى Access Now تسيفرلىق قۇقىقتار ۇيىمىنىڭ ايماقتىق ساياسات جونىندەگى ديرەكتورى مارۆا فاتافتا ءباسپاسوز بوستاندىعى كۇنى (3 مامىر) قارساڭىندا BBC الەمدىك قىزمەتىنە.
ونىڭ ايتۋىنشا، ينتەرنەتتىڭ جابىلۋى ءارتۇرلى ەلدەردە «جاڭا قالىپتى جاعدايعا» اينالىپ كەلەدى. Access Now مالىمەتتەرى بويىنشا، 2025 جىلى 52 ەلدە 313 مارتە ينتەرنەتتىڭ ءوشىرىلۋى تىركەلگەن. بۇل – ۇيىم ينتەرنەتتىڭ جابىلۋىن باقىلاي باستاعان 2016 جىلدان بەرگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. Access Now مالىمەتتەرى بويىنشا، وتكەن جىلى ينتەرنەتتىڭ ءوشۋىن كوبىنەسە ميانما، ءۇندىستان، پاكىستان، رەسەي جانە يران تۇرعىندارى باستان كەشىرگەن.
ابدوررامان بورۋمان اتىنداعى ادام قۇقىقتارى ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى رويا بورۋمان يرانداعى اقپاراتتىق ۆاكۋم «بيلىككە نارازىلىق بىلدىرۋشىلەردى زورلىق-زومبىلىق نەمەسە شەتەلدىك اگەنتتەر رەتىندە كورسەتە وتىرىپ، رەجيمنىڭ قۇرباندارىن، سونىڭ ىشىندە ءولىم جازاسىنا كەسىلگەندەردى جانە حاباردار دەرەككوزدەردى ءۇنسىز قالدىرا وتىرىپ، ءوز مۇددەسىن العا جىلجىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، - دەيدى.
مىنە، سوندىقتان ساحاند تەرمينالداردى كونتراباندالىق جولمەن تاسىمالدايدى. ول تەرمينالداردى كونتراباندالىق جولمەن تاسىمالداۋعا ءوز ەركىمەن كومەكتەسكەندەر قاۋىپ-قاتەرگە سانالى تۇردە باس تىگەتىنىن ايتادى.
«يران رەجيمى ينتەرنەتتى ءوشىرۋ كەزىندە ادامداردى ولتىرە الاتىنىن كورسەتتى، - دەيدى ول. – يراندىقتار ءۇشىن جەرگىلىكتى جەردەگى احۋالدى شىنايى كورسەتە الۋ وتە ماڭىزدى».
