Sataı batyrdyń úsh danalyǵy

3127
Adyrna.kz Telegram
foto ashyq aqparat kózinen alyndy
foto ashyq aqparat kózinen alyndy

Qazaq  eliniń  jeke Táýelsiz  memleket  bolý úshin  jandaryn sheıit  etken  azamattarymyzdyń  biri,  asyly da  ardaqtysy  Sáken Seıfýllınniń:

«Syr sandyqty ashyq qara,

Ashyp  qara, syrlasym.

Sym perneni  basyp qara,

Basyp  qara, jyrlasyn!»- degen

bir  shýmaq  óleńinde  qanshama syr men muń tunyp  tur  deseńizshi!

Sáken  sol  kezdegi  qyzyl  ımperııanyń qandy sheńgelinen  jasqanyp, tereń  oıyn ashyp  aıta  almady ǵoı. Qazaq  memleketiniń  irgesiniń  sógilmeýi , shańyraǵynyń  shaıqalmaýy  úshin  qanshama  danalarymyz  kúndiz-túni taısalmaı, jasymaı,  jasqanbaı  kúresti deseńizshi! Sondaı  batyrlarymyzdyń biri de biregeıi–  aty  tarıhqa máńgi  óshpesteı bolyp  jazylǵan,  esimi el aýzynda  máńgige saqtalǵan – Sataı batyr. Mine, úsh ǵasyrdan  beri aty  el aýzynda  úzilissiz  aıtylyp  keledi. «Batyrdyń   aty  óshpeıdi» - degen  osy emes pe!?

Qazaq  Sovet enıklopedııasynyń  on birinshi tomynyń  373-375  betterinde Sataı  batyr  týraly  tarıhı derek  tujyrymdalyp  jazylǵan. Odan  artyq keńeıtip jazýǵa  sol kezdegi qyzyl  ımperııanyń  baspasóz enzýrasy  degen  quzyrly  organ  jibermeıtin  edi. Osy  atalǵan  enıklopedııanyń  373 betterinde: «Uly júzdiń hany Jolbarys  (1720-1740 j) ózi bılegen uly júzdiń  Qodar  bı, Tóle bılerimen , Sataı, Hangeldi, Bólek syndy  batyrlarynyń  jáne  óziniń  atynan jazylǵan hatyn 1733 jyly Rossııanyń  ımperatory Anna Ivanovnaǵa  tapsyrdy»- delingen. Óıtkeni, Jońǵar  memleketiniń  sheńgelinen  qazaq  elin tolyǵymen  túbegeıli bosatý kerek edi. Hatty  alǵan  Rossııa  ımperatory uly  júz  hany  Jolbarys  pen  onyń  bıleri men  batyrlary qol qoıǵan  hatyna  jaýap  jazady.  Onda «1734 jyly 20-sáýirde  ımperator Anna Ivanovna  olardy Rossııanyń qol astyna  qabyldaý jónindegi gramotaǵa  qol qoıdy» - delingen.

Rossııa  memleketimen  dostyq qarym-qatynas  jazbasha  túrde  bekitilgen  soń  qazaq  eliniń  handary  men  batyrlary  qazaq elin  bılep-tóstegen  jońǵarlardy  qazaq jerinen  túbegeıli  tazalaý  jóninde iri-iri  kúrester  júrgizip , qazaq elin , jerin monǵol  basqynshylarynan aryltýǵa shuǵyl da batyl kiristi.  Monǵoldardy  qazaq  jerinen  máńgige  qýyp shyǵý  úshin  qanshama batyrlarymyzdyń  teńdesiz erligine búgingi kúni bas  ıemiz. Solardyń biri - Sataı  batyr. Sataı  batyr  Jolbarys han men  Tóle  bı  babamyzdyń aqyl-keńesterin  basshylyqqa ala otyryp , qazaq eliniń birligin burynǵydan da nyǵaıta tústi. Qazaq  jasaǵyn ashsa alaqanynda , jumsa jumyrynda  ustaǵan Sataı  batyr  uıqysyz  túnder  men kúlkisiz  kúnderdi  basynan  ótkerdi. Qazaq  jerinde  «saırandaǵan»  Jońǵar  basshylarymen, batyrlarymen ashyqtan-ashyq  shaıqasqa  shyqty. Bul  kúres naızanyń  ushymen,  qylyshtyń  júzimen , shoqpardyń  shúıdesimen ,  asqan  aqylmen ,  qaıtpas  batyrlyqpen  ǵana  nátıjeli aıaqtalatynyna  Sataı  batyrdyń  kózi de, aqyly da tolyq  jetti. Alla  taǵalaǵa  syıynyp, búkil  uly júzdiń on alty jasqa  tolǵan er azamattarynan  bastap  atqa  túgen qondyrǵan .Qoldarynda bes qarý saıma –saı   bolǵan.  Sataı  batyrdyń  aıtqany uly  júz eli  arasynda múltiksiz,  kedergisiz  oryndalǵan . «Qazaq  jerin , elin  jońǵar basqynshylarynan  túp tamyrymen  tazalaý  úshin  qasyq  qanymyz  qalǵansha  shaıqasamyz!» - dedi Sataı  batyr. Sataı  batyrdyń  bul sózi  uly júz qazaqtarynyń  árbir azamatyna  jetip jatty. «On alty  jasqa  tolǵan er adam «Attan!» - dep el arasyna Sataı batyr uran tastaǵanda atqa  qonbaı úıinde otyryp  qalsa ondaı  erkekti  «Qyzteke!»- dep  ataımyz!- degen. Sataı  batyrdyń  jalyndy da qatal, ári  óte tereń  oıly  sózi  uly  júzge  ǵana emes, búkil  úsh júzdiń  qazaqtaryna  jetti.Batyrdyń  bul sózi  árbir  er azamattyń  namysyn jalyndatty. Bári de:  «Qalmaqtyń  tepkisinde bolǵannan  bostandyqta  bolǵanymyz  jaqsy ! »- dep  jalyndap  sóılegen  sol  jyldary  árbir qazaq . «Bolar bala  on besinde  baspyn»- deıdi  degendeı,  on altyǵa  tolǵan  barlyq  jastyń biri qalmaı  atqa jappaı qondy. Qoldarynda  bes  qarýy bar ,  ári  qyzteke atanǵansha eldi qrǵaıyq desti árbir jas. Zarqyn  Sydyquly  Taıshybaıdyń  2011  jyly  «El-shejire»  baspasynan  quramynda  28  adamnan  turatyn  keńestiń tezinen taldanyp, talqylanyp  ótip,  «Qazaqtyń  hany – Abylaı»   degen  atpen  eki tomdyq  kitap basylyp shyqqan. Kitaptyń  birinshi   tomynyń  125- betinde  bylaı  dep jazylǵan : «Sataı batyr - Aqqabaquly  Panfılov  aýdanynyń  Sarybel mekeninde  dúnıege  kelgen .Jetisý  ólkesin,  jońǵar basqynshylarynan  azat etýge  qatysqan batyr.  Tegi  Sýan rýynan shyqqan, uly júz»- dep  aıqyn  jazylǵan. Al  dúldúl  aqyn  Kenen Ázirbaev:  «Sýannan Sataı...  batyr  shyqqan»- dep  jyrlaǵan. Osyndaı  dálilder men  anyqtamalardy áli de  kópten keltirýge  bolady. Biraq  gazet oqyrmandaryna  men búgin  Sataı  batyrdyń naqty  aıǵaqtarmen  dáleldengen úsh iri  danalyǵy  týraly  qysqasha  baıandap  ótpekpin.  Danyshpan Ál-Farabı  babamyz: «Adamǵa  birinshi  tárbıe kerek» - degen  ǵoı . Men  jazyp  otyrǵan  úsh  oqıǵanyń  da tárbıelik  mańyzy  óte zor der edim.

Birinshisi:

 Altynkól.

«Jer  qadirin  bilmegen, el qadirin bilmeıdi, el qadirin bilmegen er qadirin bilmeıdi» - degen  dana  sózdi babalarymyz bizge ulaǵatty  tárbıeli  sóz retinde  qaldyrǵan. Qazaq elindegi  jerdiń  de, eldiń de ,  erdiń  de  ataýlary  kıeli. Birligi berik, batyrlyǵy  shaıqalmaǵan  dana  halqymyz  búginde  ulan-ǵaıyr  jerge  ıe bolyp otyr. Beınelep  aıtsaq  qazaq eliniń  kartasyndaǵy  qazirgi  jerine  bes Franııa  memleketi  emin-erkin  sıyp  ketedi. Qaısar  batyrlardyń biri, halqymyzdy 18 ǵasyrdaǵy  «Aq taban shubyryndydan ,antalaǵan  jaýlardan  qorǵaǵan  -Sataı  batyr. Sataı batyr Jetisý  aımaǵy  men  shyǵys Qazaqstan    óńirinen  monǵol shapqynshylarynyń sońǵy legin  qýyp  shyqqan  batyr. Jaýdy óz jerin qýyp  tyqqan  Sataı  batyr  óziniń  jer qaıysqan  qolymen  keri  qaıtqanda  Qazaq  eliniń Qytaı elimen shekaralas  Jońǵar  Alataýynan  bastalatyn  Qorǵas  ózenin  jaǵalaı tómendep , Ile  ózenin  betke  alyp  júredi. Ondaǵy  Sataı  batyrdyń  oıy Qazaq  eliniń  shekerasynyń  qanshalyqty  beriktigin   óziniń  zerdeli  oıynan  ótkizý  edi. El irgesi  berik  bolsa,  halyq ta  tynysh  ómir  keshedi emes pe. Ile ózenin betke  alǵan Sataı batyr qoly Jońǵar  Alataýynyń  ortasyndaǵy Qazankól  degen  úlken  kólge jetedi. Qazankóldi  kórgen  Sataı  batyr  kóldiń bolmys pishiminiń ózi qazanǵa  uqsaǵanyna , kóldiń  o  shetimen   bul shetine  kózdiń  áreń  jetetindigine,   kóldiń  jıegi qaraǵaımen  ádemi kómkerilgenine  jáne  de  kóldiń  tunyqtyǵyna , ári  tereńdigine  qatty  tańyrqaǵan. Sol Qazankól  týraly  Sataı  batyrdyń  aıtqan, sodan  bizge jetken áńgimeleriniń , birnesheýin  sýannyń Muqa  bolys,  1918 jyly sáýirde  Jarkent aımaǵyndaǵy  halyqty Sataı batyrdyń  týǵan aýyly  Sarbel  aýylyna  jınap,  qazaq elinde Alashorda úkimetiniń  qurylǵanyn qýanyshpen habarlap, mal srıyp , as bergen  jáne  osy jıynda Sataı  batyrdyń batyrlyǵyn Qazaq –Alash  eliniń birinshi basshysy bolyp saılanǵan Álıhan Bókeıhanulynyń  jalǵastyrǵanyn  erekshe  qýanyshty sezimmen tolqyp-tolqyp turyp  jigerlenip  aıtqanyn jáne Sýannyń  bas ımamyna  Álıhan Bókeıhanulynyń  uly bastamasynyń máńgige jalǵasa berýi  úshin  bata jasatady. Búkil el  qos alaqandarymen  betterin  sıpap, Allaǵa jalbarynyp  «Álıhan! Álıhan!» - dep bári daýystaǵan  Muqa bolystyń  osy  jınalysyna qatysqan  sol 1918 jyly 16 jastaǵy  Sataı   batyr  urpaǵy Nurysh  ata  maǵan 1970-inshi  jyly  tápishtep  turyp  aıtyp  berip edi. «Endi  biz aqpatshanyń qarmaǵynda bolmaımyz! Jeke  memleketpiz . Ony  tuńǵysh ret Álıhan Bókeıhan basqardy!»- degen  sózin  Nurysh  qarııa bar  yntasymen  maǵan aıtqan edi. Sataı  urpaǵy  Muqa bolystyń  osy  ótkizgen  jınalysy  jaıyndaǵy  derekt  Shabdan  Baıbatshaevtiń  «Qazaqstan  baspasynan» 1970  jyly  jaryq  kórgen «Bel- belester»- atty kitabynda  da  jazylǵan.

Qazankólden  tómen  qaraı   sarqyraı  aqqan  Qorǵas  ózenin  jaǵalaı  Ile  ózenine  bet alǵan  Sataı  batyrdyń  qalyń  qoly  eki  kúnnen  soń  Ile  ózeninen  jıyrma shaqyrym  joǵarǵy  jaǵyndaǵy  óte  keń  qumdy aımaqtyń  ortasyndaǵy  Dúpshinkól  jáne Gýnkól degen  eki kóldiń  jaǵasyna keshkisin  kelip  jetisimen osynda  túneıdi.

Dúpshinkóldi  jergilikti  turǵyndar  qazir  de Dúpshinkól dep  ataıdy. Bul monǵolsha  ataýy  . Qazaqsha - tynyqkól   degen  maǵyna  beredi. Gýnkól ataýy da monǵolsha, qazaqsha tereńkól degen sóz. Al Gýnkól  Sataı batyrdyń áskerı  qoly  osynda  túnep  shyqqan  kúnniń  ertesinen  bastap  Sataı  batyrdyń  búkil elge  at shaptyryp  aýyzsha  bergen  jarlyǵynyń  negizinde  Altynkól  atalyp  ketedi.  Onyń  syry  mynadaı  edi. Qazaq eliniń  jer-sý  attarynyń  ataýynda bizge  jetken  aıǵaǵy  men dáleli  bar  áńgimeler  men ańyzdar  óte kóp. Bári de  elimizdiń  shejiresine,  tarıhyna    óshpeıtin syr  qosyp  tur. Sondaı  shap-shaǵyn , tup-tunyq Altynkól  burynǵy  ataýy  (Gýnkól)   men  Dúpshinkól  aýdanymyzdaǵy  Penjim  aýylynan  on  shaqyrymdaı tómen  jerdegi  óte  keń  qumdy alqaptyń  ortasynda  jasyrynǵandaı  bolyp  ornalasqan. Bul eki  kólge  de jan-jaǵynan  aǵylyp kelip, quylyp  jatqan  ózen  de,  bulaqtar  da joq. Sonda  keń  aımaqty  qumnyń ortasyndaǵy  bul eki kól  qalaı  paıda bolǵan? Qum  ishinde  bolǵandyqtan  sýy nege tartylyp  ketpeıdi? Al eki  kól  men  Qorǵas  ózeniniń  ara  qashyqtyǵy  on  shaqyrymdaı  jer. Ańyz  boıynsha  osy  eki  kól  men Qorǵas  ózeni  jer  asty baılanysta  deıdi.  Áıtpese  eki kól  de  tartylyp  keter edi. Bul ańyz  bolsa da shynaıy  shyndyq . Sataı  batyrdyń  jaýynsher  qoly  Gýnkóldiń  quraǵy  jaıylǵan  jıegine  qonystaıdy. Sataı  batyrdyń  sary  tulparyn  sýytý úshin  batyrdyń at kútýshisi  at tizginin  altyn erge  myqtap  tańyp, shylbyryn  Gýnkól  jıegindegi  jıdege  qyl shylbyrmen  baılap  qoıǵan. Túnniń jarymynda  alys  jol júrip  sharshaǵan  sary  tulpar  qatty  shóldegen  soń  sý  ishýge  qaıta-qaıta  umtylyp turyp  jıde aǵashyna baılaǵan  jerden  butaǵyn ashasynan  aıyryp  alyp , kól ortasyna sý ishýge betteıdi . Tizgini  altyn erge myqtap  baılanǵan  at  aýzy  sýǵa  jetý  úshin  kóldiń  tereń  jerine  qaraı  júre  beredi. Dál  sol kezde atty kútýshi  jigit  oıanyp ketip , sý  ortasyndaǵy  Sataı  batyrdyń  sary  tulparyn  kórip  záre  quty  qalmaı aıǵaılap  jiberipti . Qatty  aıǵaıdan  oıanyp ketken  Sataı batyr men  jasaqtary  kól  ortasynda  sýǵa kómilip  turǵan  sary  tulpardy  kóredi. Sary  tulpardyń  aýzy kól  sýyna endi-endi  jetkende sary tulpardyń  kól sýyna birtindep  batyp  bara jatqanyn  bári de  kóredi. Biraq  atty qutqarýǵa eshkimniń  amal-aılasy da, múmkindigi de joq edi. Áne-mine degenshe  Sary tulpar  kól sýyna  batyp,  kózden  ǵaıyp bolady. Sonda  Sataı  batyr: «Tulparymdy  kóldiń  jylymy tartyp  ketti. Izdemeńder!»- dep  izdemek  bolǵandarǵa toqtaý salǵan  eken.

Osy  túnniń  erteńgisinde  Sataı  batyrdyń  qalyń  qoly osy  mańnan seksen  shaqyrymdaı  jerdegi Sataı batyrdyń  jasaǵy  jattyǵatyn  jattyǵý orny- Dollanqara  dóńine  bet alady. Gýnkólden  keterinde  Sataı batyr: «Munda  meniń  altyn erli  atym jylymǵa  sińip  ketkendikten monǵolsha  Gýnkóldiń ataýy búginnen bastap qazaqsha «Altynkól»-  dep  atalady»- dep  aýyzsha  jarlyq   berip,  jol-jónekeıdegi eldi mekenderdiń halqyna endigi jerde «Gýnkóldi – «Altynkól»  dep ataısyńdar» dep habarshylaryn jiberedi.

Aýyldardyń  halqyna endigi jerde  «Gýnkóldi- Altynkól  dep ataısyńdar» - dep jan-jaqqa  Sataı batyr atynan  atqa mingen  habarshylaryn jiberedi. Ol jyldary uly júzdiń bas batyry-Sataı batyrdyń aıtqan árbir sózi sózsiz oryndalatyn edi. Sataı batyrdyń sózi han jarlyǵyndaı bolǵan. Halyq sózsiz oryndaıtyn.Handaryn qalaı syılasa, Sataı batyrdy da halyq dál solaı syılaǵan.Óıtkeni, búkil eldiń  uly júzdiń  qaýipsizdigi Sataı batyrdyń qolynda edi.Óz jerin monǵol basqynshylarynan endi ǵana tolyǵymen azat etken Sataı batyrdyń bedelimen abyroıy burynǵydan da asqaqtap turǵan zaman edi.Halyq Sataı batyrdyń jarlyǵyn búkil halq tolyq qýattaıtyn. Bul 1738-1745 jyldary bolǵan  oqıǵalar. 12 tomdyq «Qazaq Sovet enıklopedııasy»  men «Qazaq hany - Abylaı» atty  eki  tomdyq kitapta aıqyn  jazylǵan.   Sataı batyrdy «qyzyr shalǵan batyr»-dep sol kezde halyq bosqa aıtpasa kerek. Oǵan   taǵy bir  naqty mysal 2011 jyly Qorǵas shekarasynan QHR –men Qazaqstan arasyna temir jol salynyp, paıdalanýǵa berilgende osy Qorǵastaǵy temir jol stanııasyna jańa ataý berý jóninde másele kóterilip, bas qosýshylar temir jol stanııasynyń ataýyna bes túrli ataýdy ataıdy.Sol bes ataýdyń eń sońyna Sataı batyr Altynkól dep atatqan«Altynkól» ataýy tirkeledi.Ózge tórt ataýdyń sońynda  talaı-talaı myqtylar  men qarjysy kókke  shashylyp  turǵandar  turdy. Tipti  keıbireýleri aldyn-ala  «biz jeńdik»- dep birin-biri   quttyqtap  ta  jiberip edi.

Komısııanyń sońǵysheshýshi otyrysynda bir sát siltideı tyna qalǵan  tynyshtyqty Sataı batyrdyń árýaǵy qoldap,temirjol stanııasy - «Altynkól» stanııasy dep atalady. Muny Sataı batyrdyń árýaǵynyń ulylyǵy der edim.Uly adamnyń artynda óshpeıtin,ýaqyt ótken saıyn jarqyraı túsetin uly  izi qalady  degen osy emes pa! Sataı batyrdyń ataýy berilgen Altynkól búgin de halyqaralyq-«Altynkól» stanııasyna aınaldy.

Ekinshisi:

Dolanqara

Burynǵy ataýy  mongolsha Gýnkólden, sol kúni Sataı batyrdyń jarlyǵymen  atalǵan  –«Altynkólden» qozǵalǵan batyrdyń jer qaıysqan jasaq qoly Sataı batyrdyń jasaǵy turaqty túrde  jattyǵatyn  Altynkóldiń batys  jaǵyndaǵy  jetpis shaqyrymdaı  jerdegi   Dolanqara shaǵyn taýyna qaraı bet alady. Dolanqara da qalmaqsha ataý. Dollan- qazaqsha jeti degen sóz. Qara  degen sóz qazaqsha. Sonda kúni búginge deıin Dollanqara dep atalyp kele jatqa  úlken taý tóbeniń qazaqsha ataýy Jetiqara bolyp shyǵady.Dollan  qaradegen shaǵyn taý jotasy qazirgi Panfılov aýdanyndaǵy «Jarkent arasan» sanatorııasynan (shıpajaıynan) on shaqyrym tómen ornalasqan.Bıiktigi tabanynan tóbesine deıin myń  metrdeı bıik taý jotasy.Bul tóbege shyqsańyz aınalańyz túgelimen kórinedi. Sataı batyrdyń búkil jasaǵy osy Dolanqara tóbesi men sonyń etegine ornalasqan eken.Dollanqaranyń tómengi jaǵyndaǵy on segiz myń gektardaı jer jazyq.Mine, osy jazyq  Sataı batyrdyń jasaqtarynyń  qabiletin shynyqtyratynjattyǵý orny bolǵan. Sataı batyr óziniń jasaq basshylarymen osy Dollanqaranyń tóbesindegi jeti shatyrynda jatyp baqylap otyrǵan.Jasaq basshylary osy jeti shatyrda bolǵan. Sataı  batyrdyń  osy jeti shatyryna  baılanysty mongoldar  bul taýdy  sol kezde –aq Dollanqara  dep  atap ketken eken.

Al jasaqtary Dollanqara etegindegi qazdaı tizilgen shatyrynda turaqtaǵan. Osyndaı ádispen, qýatty kúshpen qazaq jerinen monǵol jasaqtaryn qýyp shyǵyp, olardy monǵol  jerine kirgizgen jáne ekinshi ret qazaq jerine attaýyna jol  joq  dep anyttaryn alǵan. Anytty buzǵan monǵol jasaǵynyń basy eshbir suraýsyz taban astynda kesiletini kelisimde aıtylǵan.Al monǵolsózi Dollanqarany qazaqshaǵa aýdarǵanda -  Jetiqara.Óıtkeni, Sataı batyrdyń jeti jasaq basshysy bar eken. Sol jeti jasaq batyrynyń jeti shatyry Dollanqara basynda qurylyp turýynyń negizinde sol kezdegi jerimizdegi monǵoldar bul taý tóbeni monǵolsha Dollanqara dep ataǵan jáne ol tóbege olar jaqyndaı almaǵan.  Dolanqara qazir de Dollanqara  dep  atalýda.

Osy Dollanqarany 1820 jyldary Reseıdiń bizdiń elge,onyń ústine qytaımen shekarany nyǵaıtý úshin jasaqtalǵan arnaıy áskerin osy Dollanqara tóbesine toptastyrǵan. Reseıdiń generaldary, joǵary shendi áskerı basshylary osy Dollanqarany tańdaýynda da úlken syr jatqan joqpa? Al patshanyńjoǵary shendi áskerleri áskerı jattyǵý ótkizýge bul jerdi óte qolaıly jer dep tańdaǵan.Sonda qazaqtyń Sataı batyrynyń qazaq jasaqtaryna tańdaǵan jaýyngerlerdiń  jattyǵý orny  tegin jer emes ekenin aqtardyń  áskerı shendileriniń tańdaýy taǵy da dáleldeı túskendeı. Aq patshanyń  shendileri qazaqtyń ana ǵasyrdaǵy Sataı batyrynyń jaýyngerleri jattyqqan jerin mensinbeı, basqa  jerdi tańdaýy sósiz edi. Sataı batyrdyń tańdaýynyń  óte durystyǵy aq patshanyń shendilerin amalsyzdan osy Dollanqaraǵa  toqtatty. Sataı batyrymyzdyń áskerı tańdaýy aq patshanyń generaldarynyń tańdaýymen tepe-teń  tústi dep berik senimmen, kúmánsiz aıta alamyz.

Arada  júz  jyl  ótkende , 1918 jyly kókteminde Jarkent ýezinde qyzyl áskerdiń jasaǵy toptastyryldy. Qyzyl áskerdiń áskerı shendileri Jarkent aımaǵyn aınalyp júrip  qyzyl ásker jasaǵyna laıyqty jerdi izdep tapqany   taǵy da dańqty Sataı batyrdyń jaýyngerleri jattyqqan Dollanqarany birden tańdaıdy.Áskerı basshylary men jasaq áskerlerine arnap shatyrlaryn osy Dollanqara tóbesine qazdaı tizedi.Bul jerden aınala ashyq kórinedi, etegindegi on segizmyń gektardaı jeri qyzyldardyń atty jáne jaıaý áskerleriniń,jattyǵý  ornyna  aınalýy qyzyldardyń   joǵary shendileriniń   talǵamdarynyń Sataı batyr babamyzdyń tańdaǵan jerine,saımasaı kelýiniń ózi Sataı batyr babamyzdyń áskerı talǵamynyń joǵary ekendiginaqqa  da qyzylǵa da dáleldedi.

1991 jyly Qazaqstanymyz jeke Táýelsiz  memleket atanǵan soń, memleketimizdiń jeke áskerı armııasy quryldy.QR-nyń qarýly kúshterin  basqarýǵa eń tańdaýly generaldar, sardarlar,sarbazdar tartyldy.Sol bir qıyn kezdiń ózinde Panfılov aýdanyna 1993 qonystanǵan QR áskerleriniń oqý-jattyǵý alańy taǵy da osy Dollanqaraǵa turaqtady.Qazir aýdan, respýblıka boıynsha ótetin keıbir áskerı jattyǵýlardyń birazy osy Dollanqara aımaǵynda ótkizýlide. Tankten bastap barlyq atý qarýlary boıynsha ótetin áskerı jattyǵýlar Sataı batyr babamyz kezinde  jasaǵan Dollanqara aımaǵynda óte sátti ótkizýlide.Munda ótken sol áskerı jattyǵýlardyń birnesheýine jýrnalsıt retinde men Sadyq Jumabaı da qatystym.Sonda men sol generaldardyń, polkovnıkterdiń birnesheýine «Osy Dollanqara  aımaǵy áskerı jattyǵý ótkizýgesaı ma?» –degen suraǵyma bári de bir aýyzdan «Óte saıma-saı!» -dep jaýap berdi.  Panfılov  aýdanynyń aımaǵynda áskerı jattyǵý  jasaıtyn bos jerler  jetkilikti.Solaı  bolsa  da aq patshanyń áskerı  basshylary , keńes  úkimetiniń  qyzyl  áskerleriniń  basshylary  jáne  Qazaqstan Respýblıkasynyń  áskerı basshylary  kelisip  alǵandaı kezinde  Sataı  batyr tańdap ,  jaýynger  qolyn  jattyqtyrǵan ári jaýyngerleriniń  turaqty  qonysy  bolǵan  Dollanqara  aımaǵyn  tańdaýynda  úlken syr jatyr . Ol  syr úsh memelekettiń de joǵary  dárejeli  áskerı  basshylarynyń   uıǵarymynyń  Sataı  batyr  jaýyngerleri  turaqtaǵan  Dollanqara aımaǵyn tańdaýda  eshbir qatelespegenin aıqyndap ta, dáleledep te  tur. Tipti  ózderiniń qasjaýy  aq  patshanyń áskeri  turaqtaǵan oryndy  keńes úkimetiniń  qyzyl    áskeriniń  basshylary: «Aqtyń  áskeriniń  jataǵy bolǵan  jerde  nemiz bar? Aqtyń áskeriniń  izimen  júrmeımiz!»- deýi  ábden  múmkin edi ǵoı .Sataı  batyrdyń áskerı  qabiletiniń  joǵarylyǵy  bárin  de moıyndatty dep senimmen  aıtamyn.Sonda meni qatty oılandyrǵan da, tolǵandyrǵan da Sataı batyr babamyzdyń osydan 262 jyl buryn osy jerdi  qazir de Dollanqara  dep  atap  kele jatqan jerdi óz jasaqtaryna tańdaǵanda eshbir qatelespegenine tań qaldym.Alla qoldap, Qyzyr babam joldasy bolǵan Sataı batyr babamnyń aqyldylyǵyna, kóregendigine, tapqyrlyǵyna, bolashaqty dál boljaı alatyndyǵyna dán rıza bolyp, Sataı baba rýhyna basymdy ıdim!

Úshinshisi:

Naızatapqan

Dúnıejúzindegi eki júzden astam memleket arasynda jer kólemi jaǵynan toǵyzynshy oryndy ıelenip otyrǵan qazaq memleketiniń jerin ǵasyrdan-ǵasyrǵa danalarymyzben danyshpandarymyz, kemengerlerimiz, batyrlarymyz, búkil halqymyz qyzǵyshtaı qorǵaı bildi.Búgingi ulan-ǵaıyr jerimiz berik qorǵanysta jáne qorǵala bermek!

Sataı batyr Altynkólden shyǵyp, bul jerden  batysqa  qaraı jetpis shaqyrym jerdegi Dolanqaraǵa jetip, munda bir kún túnep, ertesi batysqa qaraı elý shaqyrymdaı  joldy basyp ótip, taıaz saıǵa jetti. Sataı  batyr jaýyngerleriniń  kóbin  Qazaq eli men Monǵol  memleketiniń shekarasyna  qaldyrǵan  edi. Qazirgisi shaǵyn qol quramy  úsh myń jaýyngerden  turatyn alty top  jasaqty basqaryp kele jatqan qalyń qol uzaq joldan sharshap ta qalyp edi.Ásirese, attary qatalap qatty shóldegen.Kún peshinge taıanǵanda kókoraı shóbi shalqyǵan saıly jerge jetedi.Biraq munda da talaıdy bastarynan ótkergen Sataı batyrdyń jasaqtary shydamdylyq  tanytady.Qazaq eliniń taǵdyrynyń qyl ústinde turǵan kezderinde de  Sataı batyrdyń jer qaıystyrǵan jasaq qoldary bes qarýyn saqadaı-saı asynyp, attarynyń ústinde kóz shyrymyn alyp, qoldaryn tizginderinen bosatpap edi. Syrtqy jaý qazaq halqynyń yntymaǵy men batyrlarynyń batyldyǵynan qaımyǵatyn.

Panfılov aýdanynyń ortalyǵy Jarkent qalasynan seksen shaqyrymdaı batys jaǵynda qazir Naızatapqan dep atalatyn  jer bar. Sataı batyrdyń qalyń qoly dál osy búgingi kúni de Naızatapqan dep atalyp  júrgen  jerge  kelip edi.  Sataı batyrdyń jer qaıysqan qoly kelgende munda sý joq, shaǵyn  saıda jaıqalǵan shalǵyn shóp qana ósip tur eken. Batyrdyń jaýynger  qoly bul qoınaýǵa kelgenge deıin bul  shaǵyn  saıdy  eshkim Naızatapqan dep atamaǵan, Shalǵyn saı deıdi eken. Sataı batyr jaıqalǵan shalǵyn shópti, ári sazdy shaǵyn saı ekenin zertteı sala kóńiline túıgen isine shuǵyl kirisedi. Sataı batyr atynyń ústinde turyp, qolyndaǵy naızasyn sazdaý, ári oıpańdaý jerge qýatty qolynyń kúshimen yrǵap-yrǵap kirgizedi.Sonda jerge jarty qulash boıy kirgen naıza ornynan buryq etip sý atylyp shyǵady. Qýanǵan, ári óz oıynyń durys bolǵanyna rıza bolǵan Sataı batyr sol shaǵyn saıdy naızamen at ústinde turyp qýatty kúshpen naızany shanshylap, yrǵap júrip birneshe jerden sý shyǵarady.Shóldep kelgen jasaqtary men  shóldegen attary Sataı batyrdyń taǵy basqa da batyrlarysaı ishin naızamen yrǵap tesip shyǵarǵan móldir sýymen shólderin basady.Ertesi Sataı batyr bul jerdi «Naızatapqan»-dep ataımyz» dep osy mańdaǵy turyp jatqan qazaq aýyldaryna Sataı batyr shabarmandaryn jiberedi.Saıdan batyrlar qolyndaǵy naızanyń ushymen jerge shanshylǵan jerden bastaýlar burqyldap shyqqan .Habarshylar endi: «Maldaryńdy sýaryńdar. Ol jerdiń aty: «Naızatapqan»-dep atalady» –deıdi habarshy shabarmandar. Batyrdyń aıtqanyn halyq sózssiz oryndaǵan.  Eger  bul  jerdiń ataýy «Naızatabyldy»  bolsa: «E, munan  naıza  tabylǵan eken ǵoı» - der edi halyq. Naızatapqan – degen  ataýynyń  arjaǵynda  naıza  ózinen-ózi birdeńeni taba  almaıtyny aıdan anyq. Naıza ózdiginen  qozǵalmaıdy. Naızany álde kim qolymen  qozǵaltý arqyly birdeńeni jerden tabady  ǵoı. Mine  buǵan  naqty jaýap- Sataı  batyrdyń  óz naızasyn  jerge óte qýatty  qolymen  shanshyp  turyp yrǵap-yrǵap  jiberip, sý shyǵardy . Sodan keıin bul sýdy adam qoly emes , adamnyń qýatty qolymen  jerge  yrǵalyp  kirgen  naıza tapty.Sodan soń Sataı  batyr  bul jerdi Naızatapqan -  dep  atady. Bul naqty dálel, shynaıy shyndyq! Qazir de bul saı Naızatapqan  dep atalyp  keledi.

Keshe Qorǵas ózeniniń janynan monǵolsha atalǵan Gýnkól kól-«Altynkól» -dep atalsa, endi myna sýy ár jerden  atqylaǵan saı-Naızatapqan dep ataldy. Osy eki ataý da kúni búginge deıin Altynkól jáne Naızatapqan dep atalyp keledi. Sataı batyrdyń ne degen naqtylyǵy deseńizshi. Naızatapqan dep atalýynyń  ózi jáne Sataı batyrdyń bul ataýyn búkil halyqtyń birden qoldap ketýiniń ózi Sataı batyrdy «Qyzyr shalǵan adam eken» - deýin taǵy da bultartpas aıǵaqpen naqty dáleldep tur.Naıza neni tapty? Árıne, sýdy tapty.

Naızatapqanda onnan astam jerden  bulaq kózderi búginge deıin búlkildep shyǵyp aǵyp jatyr.Ol sýlardyń emdik qasıetiniń ózi óte joǵary boldy.Aıaǵy, beli, asqazany aýyrǵan adamdar osynda kóktemnen bastap kelip  sýyq kúzge deıin emdelip,aýrýynan  Panfılov aýdanynyń  Yntaly  aýylynyń shyǵys jaǵyndaǵy jeti  shaqyrymdaı jerde Sataı batyr ataǵan Naızatapqan saı  bar. Bul saıdyń ár jerinen shyǵyp jatqan  onshaqty  shaǵyn  bastaýlardyń  sýynyń  emdik qasıetin  paıdalanǵan  halyq  erte kóktemnen  kúzge deıin  shatyrlaryn  quryp  alyp, óz betterinshe  jyl saıyn  emdelip  júr. Sataı  batyrdyń  naızasynyń  jerge kirgen  ushynyń  oryndarynan  shyǵyp jatqan  bulaqtardyń  emdik  qasıetteriniń  bolýynyń  ózi de kóp nárseden  taǵy da aıan berip turǵandaı.

Men bul maqalamda Sataı batyr babamyzdyń monǵoldyń sońǵy jasaqtaryn monǵoldyń  shekarasyna kirgizip jiberip qaıtqan saparyndaǵy úsh naqty, tarıhı aıǵaqty oqıǵaǵa toqtaldym. Búgingi bizder, ásirese jas urpaqqazaq jeriniń Qazaq memleketine ózinen-ózi berile salmaǵanyna toqtaldym.Qazaq eliniń «tarıhı syzba shekarasy bolǵan joq»- degen birdi- ekilerge aıtarym 1920 jyly 24 tamyzda Qazaq eliniń tuńǵysh basshysy Álıhan Bókeıhanovty  Lenın qabyldap,Á.Bókeıhanov usynǵan Qazaq eliniń syzba kartasyna qolyn qoıyp bekitken.1920 jyly 24- tamyzda Lenın qol qoıǵan Qazaq eliniń syzba kartasy sol kezdegi gazetterge 1920 jyly 26-tamyzda basylǵan.Bilmegender osy derekti jadylarynda saqtasa demekpin.

Qazaq Sovet enıklopedııasynda jáne «Qazaq hany-Abylaı» atty ǵylymı derekti eki tomdyq kitapta taǵy basqada  tarıhı-ǵylymı eńbekterde  birinshi bolyp- Sataı batyrdyń aty atalady.Osynyń ózi-aq Sataı batyrdyń batyrlar arasynda aldyńǵy  orynda turǵan ór tulǵa ekenin aıqyndap ta, dáleldep te turǵanyn aıqyn kórsetedi.

Ekinshi aıtarym Sataı batyrdyń jasaqtarynyń shatyrlarynyń bári ılengen jylqy terisinen jasalǵany jóninde aýyzdan-aýyzǵa kóshken bultartpas áńgimeler bizge jetip otyr.Sonda ılengen jylqy terisinen tigilgen shatyrlardan nóserlep jaýǵan jańbyr birneshe kúngesozylsa da sý ótpeıdi jáne qatty sýyqtarda ishtegi jylýdy saqtaıdy,jaqsy ılengen jylqy terisi qatpaıdy eken.Osynyń bári Sataı batyrdyń turmystyq salada da bilgir  ekenin kórsetedi.

Sataı  batyrdyń  tórt áıeli  bolǵan eken degen ańyz bar. Birinshi áıelinen  týǵan  eki ul balasy sheshesimen   birge  Sataı batyr ózi týǵan Sarybelde  qalǵan. Búgingi kúni  Sarybel  jáne Jarkent   aımaǵynda  «Sataı  batyr rýynanbyz»- deıtin  azamattar kóp. Olar Sataı  batyrdyń  eki ulynan  ósip-óngen  urpaqtary. Qazaqstanymyzdyń  basqa da  jerlerinde «Sataı  batyr urpaǵymyz»- deıtinder bar. Olar Sataı batyrdyń  ózge úsh áıelinen taraǵan urpaqtar ekenin  jaqsy biledi. Ol  jaýgershilik  zamanda mongoldardy  jerimizden  qýyp shyǵýdyń qııan-keski, jan alyp, jan berip  júrgen kezde batyrlar  áıelderin , balalaryn  atqa mingizip  ózimen  birge  alyp  júrmedi.Batyrlar  attyń jalynda, túıeniń  qomynda júrdi. Sondyqtan  da áıelderi  batyrdyń  áıeli ekenin  jasyryp  aýyl-aýylda  qaldy. Batyrdyń  áıeli  ekenin  bilse  jasyrynǵan  mongoldyń joıyttary  batyrdyń  áıelin balalarymen birge  qyryp keter edi  sol zamanda. «Saqtansań  saqtaımyn»- degen  Alla  sózin  batyrdyń  áıelderi  ol zamanda  pana tutqan, jan saqtaǵan.

Asyldarymyz ben batyrlarymyz, danalarymyz kóp bolsyn dep Sataı batyr jaıyndaǵy úsh aıǵaqty derekti oqyrmandarymyzǵa usyndym.

Sadyq Jumabaı,

Qazaqstan Jýrnalıster Odaǵynyń Balǵabek Qydyrbekuly atyndaǵy syılyqtyń ıegeri

Pikirler
Redakııa tańdaýy