Bolyp jatqan är türlı apattar öz kezegınde ekologiiaǧa da öz äserın tigızbei qoimaidy. Osy rette, «Adyrna» ūlttyq portalynyŋ tılşısı ekolog maman, geografiia ǧylymdarynyŋ kandidaty, Äl-Farabi atyndaǧy QazMU ekologiia mäselelerı ǦZİ direktory, Qazaqstannyŋ ekologiialyq ūiymy qauymdastyǧynyŋ ökılı Aijan Amangeldıqyzy Sqaqovamen sūhbattasqan edı.
- Tabiǧi jäne tehnogendık sipattaǧy tötenşe jaǧdailar kezınde ekologiialyq talaptardyŋ saqtaluyn qamtamasyz etudıŋ qandai ädısterı bar?
Tabiǧi nemese tehnogendık sipattaǧy tötenşe jaǧdailardyŋ täuekelderı Qazaqstanda, örkeniettı älemdegı siiaqty, türlı qūqyqtyq aktılermen, zaŋdarmen retteledı, al olardyŋ oryndaluy – jaǧdaiǧa bailanysty ekologiia, geologiia jäne tabiǧi resurstar ministrlıgı, Tabiǧat qorǧau prokuraturasy , TJ qyzmetı jäne t.b. siiaqty beiındı mekemelermen retteledı.
Ekologiialyq qauıpsızdık saiasatyndaǧy negız qalauşy qūjattardyŋ bırı, bırınşı kezekte, memlekettık ekologiialyq saiasattyŋ negızderı qalanǧan Qazaqstan Respublikasynyŋ Konstitusiiasy bolyp tabylady.
Eger ekologiia salasyndaǧy bızdıŋ zaŋnamalyq bazamyzdyŋ tarihy boiynşa jüretın bolsaq, būl tabiǧi jäne tehnogendık sipattaǧy TJ täuekelderı men saldarlaryn qosa alǧanda, retteudıŋ negızı ekenın Esımızde saqtasaq, onda ol bylai körınedı: 1997 jyly "qorşaǧan ortany qorǧau turaly", "erekşe qorǧalatyn tabiǧi aumaqtar turaly", "ekologiialyq saraptama turaly", 1998 jyly "radiasiialyq qauıpsızdık turaly" zaŋdar, 2002 jyly "atmosferalyq auany qorǧau turaly", "Jer qoinauy jäne jer qoinauyn paidalanu turaly" (1996 j.), "mūnai, 2003 jyly orman, su. Bügıngı künge deiın köptegen adamdar bıryŋǧai Ekologiialyq kodekske ainaldy, jūmys jürıp jatyr jäne qajettı zaŋǧa täueldı normativtık qūqyqtyq aktılerdıŋ köpşılıgı bekıtıldı – mūnyŋ bärı qoǧam men memlekettıŋ tyǧyz jäne tiımdı özara ıs-qimyl jasaityndyǧyn bıldıredı.
- Tabiǧi jäne tehnogendık sipattaǧy tötenşe jaǧdailarda ekologiiaǧa qandai ziian keltırıledı? Mysaly, Arystaǧy jarylystan tek materialdyq şyǧyn men adam şyǧyny ǧana emes, ekologiia da zardap şektı. Osyndai ülken apattar men jarylystardan keiın ekologiiany qalai qalpyna keltıruge bolady, jalpy qalpyna keltıru mümkın be?
Eger adam öz qyzmetınde tabiǧi şekteulerdı eskermese, onda būl sözsız qūldyrauǧa äkeletındıgın tarih bırneşe ret däleldedı. Sondyqtan da bügıngı taŋda ekologiialyq qauıpsızdıktı qamtamasyz etu mäselelerı öte maŋyzdy bolyp otyr.
Sondyqtan tabiǧi jäne tehnogendık sipattaǧy tötenşe jaǧdailarda ekologiiaǧa qandai ziian keltırıledı degen sūraqqa bırjaqty nemese bırızdılıkpen jauap beru mümkın emes, öitkenı bärı tötenşe jaǧdaidyŋ sipatyna bailanysty, ol tabiǧi ma älde tehnogendık sipattaǧy apat pa.
Arys qalasynda bolǧan oqiǧaǧa keletın bolsaq, onda oq-därılerdıŋ köptegen jarylystary bolǧanyn jäne, ärine, būl ekologiiaǧa orasan zor ziian ekenın bılemız! Oq-därılerdıŋ jarylysy degenımız ne? Būl jasandy türde qozdyrylǧan fizika-himiialyq reaksiia, ol 2500 – den 4500 K-ge deiın (būl +2227-den +4008 Selsiige deiın) temperaturada jüredı jäne joǧary temperaturaly gazdar men jyludyŋ köp mölşerın şyǧarumen bırge jüredı, iaǧni barlyq tırşılık ielerı joiylady, jarylys nüktesınen belgılı bır diametrde küiıp ketedı jäne köbınese tolyq ekologiialyq tiımdılıktı qalpyna keltıru üşın ondaǧan jyldar qajet.
Ekojüienı qalpyna keltıruge bola ma bolmai ma dep qarauǧa bolmaidy, ony qalpyna keltıru qajet! Sebebı būl tehnogendık apat jäne tabiǧi qalpyna keltıru üşın köp uaqyt ketedı, būl degenımız, eŋ aldymen, Jasyl keŋıstıkterdıŋ ösu jaǧdailaryn qalpyna keltıru üşın topyraqty qajettı deŋgeide öŋdeu qajet, sodan keiın tabiǧat bırtındep jäne belsendı türde bioaluantürlılık pen ekojüielerdı qalpyna keltıredı. Bıraq eger bız äskeri oq-därılerdıŋ jarylystarynyŋ saldary turaly aitatyn bolsaq, mysaly, iadrolyq nemese himiialyq emes, zaqymdanu men qalpyna keltırudıŋ müldem basqa perspektivalary bar.
- Ekologiianyŋ būzyluy tehnogendık sipattaǧy tötenşe jaǧdaiǧa äkeluı mümkın be? Mümkın bolsa, ony qalai boldyrmauǧa bolady?
Mäselenıŋ bırınşı bölıgıne keletın bolsaq, iä, ärine, belgılengen ekologiialyq normalardyŋ būzyluy sözsız tehnogendık sipattaǧy tötenşe jaǧdailarǧa äkeluı mümkın, äsırese önerkäsıptık nemese öndıruşı käsıporyndarǧa qatysty. Būǧan jabdyqtar men öndırıs prosesterınıŋ tehnikalyq jai – küiın uaqtyly tekseru arqyly ǧana jol bermeuge bolady-būl osy tiptegı menedjerler men ielerdıŋ tıkelei ekologiialyq jäne äleumettık jauapkerşılıgı. Qorytyndylai kele, ekologiiaǧa ülken ziian keltıretın tehnogendık apattar, naqty ekonomikalyq zalaldan basqa, ekologiialyq qauıpsızdık jüiesı qūrylǧan käsıporyndarda da bolady, bıraq köbınese mūndai jüie joq jerlerde bolady.
Bügıngı taŋda bızdıŋ qoǧam ekologiialyq sana mäselelerınde öte tez ösude, iaǧni qazırgı uaqytta qoǧam taza auaǧa, taza suǧa, iaǧni sau qorşaǧan ortaǧa zaŋdy Konstitusiialyq qūqyqtardyŋ saqtaluyn talap etedı, būl öz kezegınde densaulyq pen ömırdıŋ kepılı bolyp tabylady – būl ekologiialyq sanany, qoǧamnyŋ habardarlyǧyn arttyrudyŋ körsetkışı jäne būl quantady.
Erke Jomart,
«Adyrna» ūlttyq portaly
