Aqsu-Aiulydaǧy tūratyn üiı bırte-bırte mūrajaiǧa ainalyp bara jatqan jazuşy Kəmel Jünıstegınıŋ jeke qoryndaǧy qolöner tuyndylary syrtqy symbatymen ǧana köz tartyp qoimaidy, sonymen qatar, olardyŋ ərqaisysynyŋ tarihynda tūnyp tūrǧan ǧajap syr bar
ŞORTANBAIDYŊ ASA TAIаǦY
Ər adamnyŋ özı qūmartatyn, əuestenetın, jany qalaǧan kəsı- bımen şūǧyldanǧany qandai jaqsy. Bızdıŋ artynan arnaiy ızdep baryp səlem beruımızge qolöner tuyndylarynan tūratyn kolleksiiasy sebepşı bolǧan Kəmel Jünıstegı aǧamyzdy tuǧaly berı sondai özı süietın ıspen ǧana ainalysatyn adam ba dep qaldyq. Būryn syrttai kıtaptary arqyly ǧana tanys- bılıstıgımız bolmasa, qalamgerdıŋ tarihi jədıgerlerdı jinaqtauşy etnograftyǧyna qosa, aituly kol- leksioner ekenın osy joly alǧaş ret körıp-bıluımız. Mūnda köŋılge şuaq sebelep, quantatyn süikımdı örnekterge molynan kezıktık. Sonyŋ bırı, Şortanbai jyraudyŋ tūtynǧan taiaǧyn airyqşa atap ötken jön. Talai tar jol, taiǧaq keşuler den mynadai sirek būiym əsemdıgıne syzat tüsırmei qalai aman jetken degen taŋdanystan tarihi jədıger qūny biıkteidı. K.Jünıstegı aqyn alaqanynyŋ taby tigen osy būiymdy közdıŋ qaraşyǧyndai mūqiiat saqtapty. Boiau-syrynyŋ öşpegenıne qara- saŋyz, ekı ǧasyrdan bergı zatqa ūqsamaidy, asa taiaqtyŋ ön boiyna qūiyla tögılgen oiu naqyşy son- dai aşyq, jaidary… Asqan şe- berlıkpen, estetikalyq talǧammen bezendırılgen aqyn mūrasynyŋ jiegındegı kümıs jıpter kün közı- men şaǧylysa jarqyraidy.
– Şortanbaidy Semeige 2-3 ret aparyp kelgen Əbu deitın at- qosşysy 90-nan asyp baryp qaitys boldy. Sūlbasy köz aldymda. Boiy ekı metrge ju yq, eŋgezerdei dəu kısı edı. Sau saq tary juan ərı salaly bolatyn. Tamaǧymyzǧa salqyn tigızıp auyryp qalǧanda, dərıger joq, jaŋaǧy kısı sala- ly sausaǧymen taŋdaiymyzdy basyp emdegende, ertesıne tük bolmaǧandai attai şauyp keter edık. Mıne, myna tamaşa taiaqty sol kısınıŋ ūrpaqtarynan aldym, – dep kolleksioner Şortanbaidyŋ mūrasyn qolymyzǧa ūstata bergen- de kenet boiymyzdy şoq qaryp ötkendei şym etkızdı. Mūndai da ǧajaiyp qolöner tuyn dysy bola ma dep qyzyqtyq. Bekzattyǧy men tektılıgın taia ǧyndaǧy talǧammen ta- nyta alǧan qairan babalarymyzdyŋ sol dəstürın jalǧastyryp jürgen keiıngılerden adal ızbasarlary bar ma eken özı degen oidyŋ basy qyltidy. Nebərı 63 jyl ömır sürgen arqaly aqyn būl taiaqqa qauqarsyzdyqtan, qarttyqtan süiendı dep kım aita alady… Şoq- tyǧy biık Şortanbaidyŋ ūr- paǧyna ösietı jyrynan ǧana emes, tarihi körkem mūralarynan da Esıldei esıp tūrǧan bır eren syrǧa qanyǧyp qaittyq.
AQYN ATY MŪRAJAIDAN NEGE ALYNDY?
Bır əttegen-aiy, audandyq mūrajaiǧa Şortanbaidyŋ esımın berudı ūsynǧan 45 ardagerdıŋ haty əlı künge aşy ışektei so- zylyp, oryndalmai otyr. «1993 jyly Şortanbai jyraudyŋ res- publikalyq dərejede 175 jyl- dyq mereitoiyn ötkızdık. Res- publikalyq bükıl gazetter, te- learna ökılderı tegıs qa tyst y. Mereitoiǧa T.Kəkışev, S.Qi- rabaev bastaǧan bır top ǧa- lymdar, M.Maǧauin, S.Smataev, A.Seidımbek, N.Orazalin, J.Qaş- qynov syndy 20-ǧa juyq tany- mal aqyn-jazuşylar, sondai-aq Q.Sūltanov bastap Parlament ökılderı keldı. Osy qarsaŋda audandyq muzeige Şortanbai jyraudyŋ aty berıldı. Ol turaly tiıstı qūjat əlı qolymyzda bar. Būl qūjattar ərı qarai bekıtılu üşın oblysqa, Almatyǧa joldanǧan. Bıraq, oblystyŋ da, astananyŋ da auysuyna bailanysty sol jaqtyŋ tiıstı şeşımı şyqpai qaldy» degen ötınış ielerı mūrajaiǧa Şortanbai jyrau atynyŋ qaitaryluyn sūrap, əlı künge joǧaryǧa eleŋdep jür. Etnograf-jazuşynyŋ aituyn- şa, Şortanbai mūralaryna arnalǧan bölmede aqynnyŋ mıngen arbasy, özı saldyrǧan diırmenı saqtauly tūr. Jyrau ömır sürgen dəuırden estelıkke qalǧan qanşama tyŋ jədıgerlerdıŋ özı osyǧan sūranyp tūrǧandai körındı. Ol az deseŋız, mūrajaidyŋ ı ş ı n e a q y n n y ŋ b iu s t ı ornatylǧan. Tarihi tūlǧalardy ardaqtau keiıngınıŋ paryzy de- sek, al endı Şortanbai sondai ūlyqtauǧa laiyq abyzdyŋ bırı ekenı kımge tüsınıksız? Bır kezdergı audan basşylyǧy tarapynan jıberılgen qa telıktı jöndeuge bügın ne kedergı bolyp otyr? «Būl mūrajaiǧa Şortanbaidyŋ aty berılse, tek bır ǧana adamnyŋ mūralarymen şek telıp qalamyz, basqa tari- hi qūndylyqtardy qaida aparyp qoiamyz?» degen uəj oǧan tolyq jauap emes. Səken Seifullinnıŋ Jaŋaarqada, Astanada mūrajaiy bar. Bıreuınde Səkennıŋ ekı-aq mülkı tūr, basqa zaty joq. Demek, mūny sebep deu qisynsyz. Ony auyl ardagerlerı «Şortanbai mūrajaiy» dep atalsyn dep otyrǧan joq, «Şortanbai jyraudyŋ atyndaǧy mūrajai» deiık deidı. Atyndaǧy mūrajai men tıkelei tūlǧanyŋ özıne arnalǧan mūrajai degennıŋ ekeuı ekı basqa ūǧym beretının olar nege tüsınbeidı?!
«Arqa degen qūba jon,
Aiadai bıtken köl eken.
Atty kerdeŋ estırgen,
Arqanyŋ taral şöbı eken…» – dep tuǧan jerın jyrlaǧan jaryq tyq Şortanbai babaǧa bır mūrajaidyŋ atyn berer- de nege temırdei qataia qaldyq? Şortanbai Qanaiūlynyŋ kındık qany Qaraǧandy oblysynyŋ Şet audany, Jalpaqsazda tamǧan eken, süiegı de Aqsu-Aiulydan bes-aq şaqyrym jerdegı jūrt bügınde «Şortanbai basy» dep atap ketken maŋaida. Halqynyŋ jadyna jaryq kündei qūiylǧan önege səulesın eskılıktıŋ qoiu būlty qanşa jer- den tūmşalaǧanmen, jyldar üze almaǧan jyr sazynyŋ jarq etıp atar araily taŋyna alaŋsyz senıp attanuymyzǧa tura keldı.
KENESARY ET JEGEN TABAQ
Tarihi jədıgerlerdıŋ ışınen bızdıŋ nazarymyzdy jarqyraǧan aǧaş astau bırden audardy. Betı jyltyraǧan et tabaqtyŋ a s a y q t i ia t p e n s a q t a l ǧ a n y aŋǧarylady. Üi iesı osy oiy- myzdy ūǧa qoiyp, aǧaş tabaqty qolyna abailai ūstap, aqyryn qabyrǧaǧa süiep qoidy da: «Al endı myna tarihi tabaqtyŋ ja- nyna kelıp suretke tüsıp alyŋdar. Özderıŋnen keiıngılerge aityp jürulerıŋ üşın öte qyzyqty de- rek», dedı. Əspettep, oǧan törden oryn sailap, ardaqtaǧandaryna qaraǧanda tegın jədıger bol- masa kerek degen boljamymyz qatelestırmedı.
«Osy öŋırde aty tarihtan məlım Janǧūtty degen bi tūrdy. Būl kısı 1881-1882 jyldar şamasynda qaitys bolǧan. Şortanbaimen qatar ömır sürgen. Sodan 30- şy jyldary osy jaqta kısı atu kezeŋı bastalǧanda Janǧūttynyŋ nemeresı Qarǧajan bır tünde elınen qaşyp şyǧuǧa bel buady. Öitpese, tüp-tūqiianyna deiın baudai qyrylyp qalǧaly tūr. Onyŋ aldynda Hasen atty tuysy atylyp kettı. Sodan menıŋ nemere əkem Köpjanǧa tün ışınde kelıp: «Köpjeke, myna menıŋ babamnyŋ tabaǧyna sızden basqa eşkımnıŋ ie bola almasyna közım anyq jettı», dep öz qolymen tabystaidy. Al endı: «Tabaqty Köpjanǧa ne üşın berdı?» degen sūraq tumai ma.
Öitkenı, Köpjan 1916 jyly Sıbırde bolǧan kısı. Sol sebepten orysşa mınsız söilegen. Ūstamdy, öte aqyldy adam edı. Artyq auyz söz aitpaityn, alda-jalda söilegısı kelse, bır-aq auyz sözı tüsıngen kısıge jetkılıktı edı, degen şejıreşı əŋgımesın ərmen qarai tabaqtyŋ ta- rihi mənıne qarai oiystyrdy.
– Myna ǧajapqa qaraŋyz, Dın- asyl deitın qoja Kenesarynyŋ qol astynda moldalyq etken. Han Kene ūdaiy osy auylǧa at basyn būryp, Dınasyldyŋ üiıne tüsetın bolǧan. Sol maŋaidaǧy Qarasu özenıne şomylǧan. Kenesary suǧa tüsıp, kiınıp jatqanda Dınasyl jūrttyŋ közın tigızbes üşın syrtynan per- demen jauyp tūratyn körınedı. Osydan soŋ Janǧūtty, Qara de- gen myqtylardyŋ bərı Kenekemdı kezek-kezek üilerıne qonaqqa şaqyryp qūrmet körsetken. Sonda myna tabaqtan Kenesary da, Şortanbai da, osy öŋırge məlım sol kezdegı abzaldaryŋyzdyŋ bərı de dəm tatqan bolyp şyqpai ma… Köpjannyŋ Əlı deitın jalǧyz ūly bolatyn. Əlı 50-şı jyldardyŋ ortasyna taman Köpjekeŋnıŋ al- dynda qaitys boldy. Sonan soŋ, 3-4 jyldan keiın əkesı ömırden ozdy. Bəibışesı köz jūmdy. Əlınıŋ üiındegı kelın üş balamen qaldy. Sodan būl tabaqty bıreuler kelıp alyp ketedı. Taǧy bır qyzyq derek, Köpjekeŋnıŋ üiınde myna tabaq tūrǧanda nemeresı Ǧaziz şetın syndyryp qoiady. Bıraq, Köpjekeŋ jarylǧan tūsty özı şegelep, qaitadan bastapqy mınsız qal- pyna keltıredı. Jan- ǧūttymen rulas adamdarǧa men osy tabaqty talai ret ai- typ jürdım. «Əi, Janǧūttydan mynadai tamaşa tabaq qalǧan, ol kısı kezınde Kenesarymen dəmdes- tūzdas bol ǧan kısı», tabaq pəlen jerde tūr» dep, tıptı, qaida ekenın aittym. Ökınışke qarai, eşkım selt etpedı. Jürekterındegı ottyŋ söngenı sondai, baba larynyŋ mūrasyn aituǧa qorqatyn ūrpaqqa nesıne ökpeleisıŋ bıraq. Sosyn men bır taiymdy berıp, ta baqty satyp aldym».
– Kenesary et jegen tabaqty muzeige tapsyrmaisyz ba? – dep tarihi qūndy būiymdy köpke ortaq qazyna etudıŋ qamymen sūraq qoidyq.
Kolleksioner būl zattar ömırınıŋ mənı ekenın aitty. «Men keide qazaq tılınde söilei al- maityn, söilegısı kelmeitın, töl ədebietın oqymaityn, mədenietı men önerın mensınbeitın jastar- dy körgende köŋılım qūlazidy. Mūndaida janymdy jabyrqatqan şemen şerdı dombyramen baiaulata ən salyp tarqatamyn. Kədımgıdei köŋılım ornyqqan soŋ qolyma qalam-qaǧazymdy alyp, jūmysqa kırısemın. Men osy qolöner tuyn- dylarynyŋ arqasynda tırı jür- mın. Osylar maǧan ruh beredı, būlarsyz jüregım əldeqaşan soǧuyn toqtatqan bolar edı» de- gen ardager sözı bızdı tereŋ oiǧa şomdyrdy. Qamşynyŋ sabyndai qysqa ǧūmyrda adam tük bıtırmei ömırden ötıp kete barady. Al qarapaiym ǧana auyldaǧy ūlt üşın ūşan-teŋız bailyq jiǧan mynadai sirek taǧdyr iesıne qarap tūrsaŋyz, ömırınıŋ bır minötı bosqa ötpegen siiaqty.
ŞIDER
– Qazaqtyŋ atbegılık salt-dəs- türı boiynşa kısennıŋ üş türı kezdesedı, al mynau törtınşı türı, – dep körsettı Kəmel aǧamyz. – Attyŋ aiaǧyna salynatyn kısendı kıltpen, qysqaşpen aşady. Odan bölek türtıp aşylatyn türı taǧy bar. Al mynau kıltsız kısen delınedı. Būl tek siqyryn, tılın bılgen kısınıŋ ǧana ebımen aşylady. Osyny jasaǧan öz qazaǧyŋ. Keremet emes pe? – dep kelesı jədıgerdı qolyna ūstap tūryp: «Mynany şıder dep atai- dy», – dedı şejıreşı. Mūndai qolöner tuyn dysyn eşbır mu- zeiden kezıktırmeisız. Men de ǧana bar, iaǧni jalǧyz tal. Terıden jasalǧan örım. Jalpy, jyl qyǧa tūtynatyn kısennıŋ özı türlı atauǧa ie. Mysaly, aldyŋǧy ekı aiaqqa salatyndy tūsamys, al aldyŋǧy bır aiaq pen artqy bır aiaqqa bailansa öre delınedı. Üş aiaqqa bırdei salynsa, şıder deidı. Ǧajap emes pe!» Səl-pəl mını – mūny jasaǧan adamnyŋ aty-jönı belgısız. El ışındegı bır azamat tauyp alyp kelıptı. Ol şeberdıŋ aty-jönın qanşa qinalsa da eş esıne tüsıre almai qoiypty. Apyr-ai, sodan berı zu- lap on bes jyl qalai öte şyqqan. Osyny jasaǧan şeber tırı bolsa, qaida jür eken?
ABYLAIDYŊ ALTY AǦAŞY
Közge onşa şalynbaityn eleusızdeu būiymdy aldymyzǧa tosqanda aqsaqal: «Mynanyŋ ne ekenın bılesıŋder me?», – dep sūrady. Bırınşı ret körıp tūrsaq, qaidan bıleiık. Būl – Abylaidyŋ alty aǧaşy dedı.
«On jetı jasymda Ūlytauǧa Edıge batyrdy ızdep bardym. Ekı-üş qyz-jıgıtter bır üide otyrǧanbyz. Bır jas jıgıt keldı. Qaltasynan bır taldap aǧaştardy aldy da, sol jerde qyzyq oiyn qūrastyrdy. Söittı de: «Endı osy- ny bölıp bere alasyŋdar ma?», dep aŋ-taŋ qarap otyrǧan qyz- jıgıtterge bırtındep ülestırdı. Olai tartyp, bylai ūstap miy- myzdy qatyryp otyrǧanda ekı saǧat zu ete qaldy.
– Aşa almadyq, būl ne nərse? – dep özımız qyzyǧyp sūradyq.
Ol: «Abylaidyŋ alty aǧaşy degenımız, mıne, osy bolady», dedı. «Qai Abylai?» dep jamyraǧan bızge: «Han Abylai», dedı. «Nege mūny ūstap jürsıŋ, mūnyŋ syry nede?» dep bastyrmalai jönelıp edık, beitanys jıgıt bızge Aby lai- dyŋ qalmaqtardyŋ qolyna tüsıp qalǧan oqiǧasyn baiandap berdı.
Abaqtyda jatqannan keiın qalmaqtyŋ hanyna ol bylai dep ai- typty deidı: «Men bır jūmbaq ai- taiyn sızderge. Eger sol jūmbaqty şeşseŋder, bız eşqaida qaşyp ketpeimız, özderıŋ bosatqanşa tyrp etpeimız. Al şeşe almaityn bolsaŋdar, bızdı bosatasyŋdar». Qalmaq hany sonda elırıp: «Qa- zaqtyŋ jūmbaǧyn şeşe almai- tyndai basymyzǧa ne kün tuypty, bız de ordaly elmız. Jūmbaǧyŋdy ait», deptı. Sonda erteŋıne Abylai osy aǧaşty qūrastyryp alyp kelıptı. Janynda şonjarlary bar qalmaqtyŋ hany miyn olai auyr- typ, bylai şertıp, bıraq aqyry tüiındı aǧytuǧa dərmensızdık ta- nytady. «Sodan han jeŋılgenın moiyndap, sol joly Abylaidyŋ özın emes, janyndaǧy joldastaryn bosatqan eken», deidı taǧy bırde qart şejıre.
Būl sonau 50-jyldardaǧy kuə bolǧan oqiǧam. 2004 jyly osyny muzeiden ızdedım. Onda- ǧylar mūndai zattan beihabar. «Abylaidyŋ alty aǧaşyn tabyŋ- dar», dep kettım… Kelesı joly bar- sam, muzeidegıler taptyq dep qua- nyp otyr. «Qaidan taptyŋdar?» desem, bır şaldyŋ üiınde qirap, şaşylyp jatqan jerınen əke- lıptı. Soǧan qarap otyryp arnaiy daiyndattyq deptı. Mynany kep- pegen aǧaştan jasaǧan, kepken aǧaştan qiystyrsa arasynan saŋylauy bılınbeitın edı. Qap!» dedı ardager. Qalmaqtyŋ hany syryn ūǧa almaǧan Abylaidyŋ alty aǧaşyn bız de özımızşe şeş- pekke ary audardyq, berı audaryp kördık, bıraq miymyz jetpedı, aqyryn ornyna qoidyq.
QAMŞYNYŊ 13 TÜRI
Qazaq qamşyny qaşanda törıne ılıp, qasiettı, kielı sanaǧan. Ata- baba saltymen qamşyǧa airyq şa qūrmet körsetken K.Jünıstegınıŋ kolleksiiasynan onyŋ 13 türın kezıktırdık. Nege 13? Kol lek siia iesı būl sannyŋ qolöner būiymdaryna eşqandai da qatysy joqtyǧyn ait- ty. Qam şyǧa degen süiıspenşılıgı turaly sūraǧanymyzda, mūny öner tuyndysy dep baǧalaitynyn jetkızdı. Jazuşynyŋ oiyn- şa, qamşyny tek at əbzelı dep tüsınu qate. Öitkenı, būl tek atty üiıru üşın, bolmasa küres qūraly retınde jasalmaidy. «Myna qam- şynyŋ mysaly, ūzyna boiyna qorǧasyn qūiylǧan. Sondyqtan, būl soiyl, şoqpar retınde pai- dalanylady. Būl rette 13 qamşy bır-bırıne mülde ūqsamaidy. Men tek bır jerınde özgeşelık bar-au degen ülgını ǧana jinaimyn. Qazır de barǧan jerımde nazarymdy tıgıp, qūlaǧymdy türıp jüremın. Özgeşelıgıne kelsek, məselen, my- nau Qostanai jaǧynyŋ qamşysy bolsa, al mynany būzautıs qamşy, mynausyn jylansyrt qamşy, jy- lanbauyr qamşy…» dep qazdai tızıp kele jatyp jazuşy ər qamşynyŋ tarihy men iele rın söiletse, tylsymnan küi tögılıp tūrǧanyn baiandady. «Ahmet Əbdıraiymov deitın «halyq jauy» bolyp 1934 jyly jazyqsyz oqqa ūşqan közı qaraqty oqyǧan kısı bolatyn. Sonyŋ balasy: «Mynau menıŋ əkemnıŋ qamşysy», dep aityp, özı dünieden öterde: «Sız ie bolyŋyz», dep tapsyryp kettı» dedı de, ışınde pyşaǧy bar qamşyǧa nazarymyz- dy audartyp əkettı. Körgenıŋ – toǧyz, körmegenıŋ – toqsan toǧyz degen ras eken-au!
Qaraşaş Toqsanbai
«Egemen Qazaqstan» gazetınen alynyp daiyndaldy
