Qymyzdy – Germanııadan, qazyny Kanadadan tasıtyn kúıge túskenimiz be?

927

Kúni keshe Kanadanyń azyq-túlik ınspekııasynyń  dırektory Lýıza Karer Keden odaǵy elderine jylqy etin tasymaldaýǵa yqylasty ekendikterin jetkizdi. Qazirde bul usynysqa birinshi bolyp Qazaqstan tarabynyń qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵany belgili boldy. Sol-aq eken, elimizdegi biraz qaýym «Qazaqtyń dastarqanynan kanadalyq jylqy eti oryn alsa, óz ónimimiz ógeısip qalady» dep órekpip otyr. Jalpy derekke júginsek, búginde bizdiń elimizde 1,5 mln bas jylqy bar. Jan basyna shaqqanda jyl­qy eti elimizdegi árbir adamǵa 4 keli 300 gramnan tıedi. «2015 jylǵa deıin bul kórsetkishti 9 kelige jet­kizý josparda bar. Sondyqtan keleshekte biz ar­zan ári tátti jylqy etimen ishki naryqty tolyq qana­ǵat­tandyramyz desek,  shetelden elimizge keletin iri qa­ra malynyń baǵdarlamasy odan ári júzege asýy qa­jet», – desedi mamandar.

Sóıtip, birqatar mamandarymyzdyń paıym­da­ýyn­sha, shetelden mal basyn jáne et ónimin tasy­mal­daý eldegi jylqy malynyń ósýine, ónýine aıryq­sha jaǵ­daı týǵyzbaq. «Osy úrdis arqyly otandyq mal ba­sy­nyń shyǵynyn azaıtyp, onyń ósimine múmkindik be­ril­mek»  deıdi sarapshylar. Alaıda, qaısybir qa­ýym­nyń pikirinshe, máseleni sheshýdiń tetigi bir bul emes.

Jedeldetip damytý baǵdarlamasy qajet

Negizinen, sala mamandary bizdiń osy ýaqytqa deıin tek sıyr etiniń eksporty men ımportyna ǵana tereńirek mán berip kelgenimizdi, al jylqy sharýashylyǵy men qoı sharýashylyǵy áli kúnge deıin qaltarysta qalyp kele jatqanyn jasyrmaıdy.  Bul rette, mamandardyń deni elimizde qalyptasqan jylqy sharýashylyǵynyń negizi baryn, ony ári qaraı damytýǵa múmkindiktiń molyn alǵa tartýda.

Baqtııar SADYQ, aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń doktory, professor:

– Biz Eýropada emes, asa úlken 188 mıllıon gek­tar aýylsharýashylyq jaıylymy bar Qazaqstanda turamyz. Birde-bir elde mundaı jaıylymdyq jer joq. Al bizde osyndaı múmkindik bola tura, osyny qalt ji­berip aldyq.  Jylqy sharýashylyǵy asa bap tal­­ǵa­maı­dy. Qorany da, kómir men gazdy da qajet et­peıdi. Qy­sy-jazy birdeı úıirimen jaıylady. Árı­­ne, se­lek­ııalyq jumystar júrgizilýi qajet, qosymsha jem kerek. Bir­aq qaı kezde bolsyn adam densaý­ly­ǵyna jylqy eti sıyr etinen eki ese paıdaly. Onyń ústine, bizdegi jyl­qy etiniń sapasy álemdik turǵyda joǵary ekeni ǵy­lymı dáleldengen. Sóıte tura, bizde jylqy shar­ýa­shylyǵyna nazar aýdaryl­maı­dy. Elimizde iri qara ma­lyna kómek bólinip jatyr da, al jylqy sharýa­shy­lyǵy kenjelep tur. Sondyq­tan bizge qarap otyr­maı, jylqy sharýashylyǵyn je­del­detip damytý baǵ­dar­lamasyn jasaý  qajet. Bul múm­kindikti oryndy paıda­lanýǵa qol ushyn tıgizedi.

Asyltuqymdy jylqy ósirýge jaǵdaı jasaý qajet

Abzalynda, «baǵdarlama óz aldyna, aldymen asyltuqymdy jylqy malyn ósirýshilerge jaǵdaı jasaý qajet» desken mamandar elimizdegi  1,5 mln bas jylqynyń tek 3,5 paıyzy ǵana asyltuqymdy ekenin, órkenıetti elderde bul kórsetkish keminde 10 paıyzdy quraýy kerektigin, demek, bul salada múl­dem kenjelep qalǵanymyzdy alǵa tartýda.  Máselen, buǵan qatysty derekterdi mysal etsek, 1999-2000 jyl­dary elimizde asyltuqymdy jylqynyń kór­setkishi 1 paıyzdy  quraǵan. Araǵa 10 jyl salyp, bul me­jeni 3,5 paıyzǵa kóterippiz. Mamandar «2020 jyl­ǵa deıin asyltuqymdy jylqy ósirýdi 10 paıyz­dyq mejege  jetkizbesek, básekege qabiletsiz bolaty­ny­myz anyq» degendi ashyp aıtýda.

Máken TOIShYBEKOV, mal sharýashylyǵy ǵylymynyń doktory, professor:

– Jylqyǵa qatysty sóz eter bolsaq, qazir bizde dúnıejúzinde joq etti, qymyzdy muǵaljar tuqymy bar. Altaı óńirinde, Óskemen jaqta qaby jylqysy bar. Bul tuqym orystyń aýyr júk tasýshy jyl­qysynyń aıǵyrlary men ózimizdiń qazaq jylqylaryn býdandastyrýdan shyqqan. Jáne kópshilik bile qoımaıtyn mal – adaı jylqysy.

Adaı jylqysy – túrikmen jyl­qy­synyń aıǵyryn qazaq bıelerine sala otyryp, shyǵarylǵan myqty jylqy. Onyń atap ótetin erekshe qasıeti – teńiz sýyn ishe­tindigi. Jer júzinde tuzdy sýdy ishetin birde-bir mal joq. Bizde bar.

Olardyń tuqym berý ereksheligi eskerýsiz qalmaýy kerek. Eger biz elimizde asyl tuqymdy jylqy ósirýge mán bersek, shetten mal etin tasyp áýre bolmaıtyn edik. Óz basym shetelden mal etin tasý jáne sheteldik mal basyn ákelýden góri, jergilikti ortada klımatqa beıim jaǵdaıda osy sharýalardy atqarý qajet. Bul rette otandyq kásip ıeleriniń jumys isteýine múmkindik berilgeni jón.

Jylqyǵa ınstıtýt ta buıyrmaǵan

Elimizde jylqy sharýashylyǵyna qatysty sońǵy kezderi sheshilmeı júrgen taǵy bir ózekti máselelerdiń biri – bul osy salany zertteýge qatysty arnaıy ınstıtýttardyń bolmaýy.

Úsen AMANBAEV, ekonomıst-ǵalym:

– Elimizde jemshóp ınstıtýty, balyq sharýashylyǵy, qus sharýashylyǵy, mal sharýashylyǵy ınstıtýttary bar. Biraq jylqy sharýashylyǵyn zertteýge qatysty jekelegen ınstıtýt buıyrmaǵan. Jylqy sharýashylyǵyn zertteý sol mal sharýa­shylyǵy ınstıtýttarynyń enshisinde bol­ǵanymen, búginde bul salanyń kó­leńkede qalyp qoıǵany ras. Jylqy sharýa­shyly­ǵymen jekelegen kásip ıeleri aınalysyp, ózdigimen bul salaǵa jan bitirgen bolyp júr. Biraq bul sala mem­lekettik qoldaýdy qajetsinedi. Sondyqtan jylqy sharýashy­lyǵyn zertteıtin arnaıy ortalyqtar ashylýy kerek. Ańǵarǵanǵa qazirde álemdik turǵyda jylqy etine suranys artyp barady. Al biz ishki suranysty tolyq qamtı almaı otyrmyz. Endi kelip syrttan soǵym aldyramyz dep arqany keńge salamyz. Kúni erteń sol syrttan keletin soǵym qazaqty jarylqasyn ba?! Ol soǵymnyń gendik sapa­syna, taǵamdyq qunarlylyǵyna kim kepil­dik beredi? Ózgeler qazaqqa jaqsysyn bere me? Kúni erteń syrttan jylqy eti ene qalsa, onyń sapasyn tarazylap, súzgiden ótkizip otyratyn da osy ispetti ınstıtýttar bolýy kerek. Sondyqtan bizdiń tıisti oryndar osy máselege nazar aýdarsa deımin.

Túıin

Sonymen mamandarymyz sóz etkendeı, jylqy sharýashylyǵyna nazar aý­daratyn kezeń áldeqashan jetti. Olaı etpesek, bizdiń osy ýaqytqa deıin «qymyz ben shubatymyz arqyly álemdik brend jınaımyz», «kúbi toly qymyzymyzben qadirimizdi asqaqtatamyz» degenimiz qur naýqanshyldyq bolmaq…

Buǵan qosa, «qazaqtyń qany – qymyzdan, jany etten jaralǵanyn» eskersek, shynymen de syrttan soǵym ákelip nemese qystyq soǵymnan qazaqty shektep mal basyn ósire almasymyz taǵy anyq. Eger bolashaqta jylqy sharýashylyǵyn órkendetip, salaǵa qatysty olqylyqtardyń ornyn toltyrǵymyz kelse, mamandar tarapynan aıtylǵan joǵarydaǵy usynystarǵa den qoıǵanymyz jón. 


Qarlyǵash ZARYQQANQYZY, «Alash aınasy».

 

Pikirler