Qazaqstannyŋ tūraqty damuy, ūlttyq müddenı qorǧau jäne halyqtyŋ äl-auqatyn arttyru - memleket aldynda tūrǧan basty mındetter. Eldıŋ bolaşaq damu baǧytyn aiqyndauda Memleket basşysynyŋ Qazaqstan halqyna Joldauy erekşe maŋyzǧa ie. Joldaudyŋ negızgı maqsaty eldıŋ ekonomikalyq äleuetın nyǧaitu, infraqūrylymdy jaŋǧyrtu, sifrlyq tehnologiialardy damytu jäne azamattardyŋ ömır süru sapasyn arttyru ekenın körsetedı.
Sonymen qatar qūjatta memlekettık basqarudyŋ tiımdılıgın jetıldıru, käsıpkerlıktı qoldau, äleumettık ädılettılıktı qamtamasyz etu jäne ūlttyq bırlıktı saqtau mäselelerıne airyqşa nazar audarylǧan.
İnfraqūrylymdyq jaŋǧyru - ekonomikalyq ösudıŋ negızı
Joldaudaǧy basty bastamalardyŋ bırı - «Halyqtyq qūrylys» baǧdarlamasy. Onyŋ negızgı maqsaty elımızdıŋ barlyq öŋırlerınde äleumettık, kölık jäne injenerlık infraqūrylymdy keşendı türde damytu bolyp tabylady. Baǧdarlama aiasynda mektepter, auruhanalar, perinataldyq ortalyqtar, sport keşenderı, mädeniet mekemelerı, joldar jäne injenerlık jelıler salu közdelgen.
Būl bastamanyŋ maŋyzdylyǧy bırneşe baǧyttan körınedı. Bırınşıden, äleumettık nysandardyŋ köbeiuı halyqtyŋ sapaly bılım men medisinalyq qyzmetke qoljetımdılıgın arttyrady. Ekınşıden, qūrylys jūmystary jaŋa jūmys oryndarynyŋ aşyluyna yqpal etedı. Üşınşıden, otandyq qūrylys materialdaryn, metall konstruksiialaryn jäne injenerlık jabdyqtardy öndıru salalarynyŋ damuyna mümkındık beredı.
Alaida infraqūrylymdyq jobalardyŋ nätijelı boluy tek qarjy kölemıne bailanysty emes. Qarajatty tiımdı paidalanu, qūrylys sapasyn baqylau, jobalardy belgılengen merzımde aiaqtau jäne sybailas jemqorlyqtyŋ aldyn alu şeşuşı röl atqarady. Sondyqtan «Halyqtyq qūrylys» bastamasy naqty qoǧamdyq qajettılıkterge negızdelıp, ärbır öŋırdıŋ erekşelıkterın eskere otyryp jüzege asyryluy qajet.
Ekonomikany ärtaraptandyru jäne ūlttyq öndırıstı damytu
Joldauda Qazaqstan ekonomikasyn şikızattyq täueldılıkten aryltyp, joǧary qosylǧan qūny bar önım öndıruge köşu mäselesı köterılgen. Būl - ūzaq merzımdı ekonomikalyq tūraqtylyqty qamtamasyz etudıŋ maŋyzdy şarty. Eldıŋ tabiǧi resurstarǧa bai boluy ülken mümkındık bergenımen, bolaşaqtaǧy bäsekege qabılettılık tehnologiialyq damu men öndırıstık äleuetke tıkelei bailanysty.
Osy tūrǧydan alǧanda, öŋdeu önerkäsıbın damytu, geologiialyq barlauǧa zamanaui tehnologiialardy engızu, sirek jäne tüstı metaldardy tereŋ öŋdeu, otandyq käsıporyndardyŋ eksporttyq mümkındıkterın keŋeitu erekşe maŋyzǧa ie. Qazaqstan halyqaralyq öndırıstık tızbekterge belsendı qatysu arqyly älemdık naryqtaǧy ornyn nyǧaita alady.
Sonymen qatar şaǧyn jäne orta biznestı qoldau ekonomikalyq ösudıŋ maŋyzdy tetıgı retınde qarastyrylǧan. Käsıpkerlerge ūzaq merzımdı qarjylandyru ūsynu, memlekettık satyp aluǧa qatysu mümkındıgın keŋeitu, negızsız tekserulerdı azaitu jäne zaŋnamany jetıldıru biznes ortasynyŋ tūraqtylyǧyn arttyrady.
Degenmen käsıpkerlıktı qoldau tek jeŋıldıkter berumen şektelmeuı kerek. Memleket adal bäsekelestıktı qamtamasyz etıp, otandyq öndıruşılerdı qorǧap, biznes subektılerınıŋ jauapkerşılıgın de küşeituı qajet. Ekonomikalyq saiasattyŋ negızgı nätijesı jaŋa käsıporyndardyŋ aşyluymen ǧana emes, eŋbek önımdılıgınıŋ ösuımen, tūraqty jūmys oryndarynyŋ qūryluymen jäne halyq tabysynyŋ artuymen baǧalanuy tiıs.
Kölık-logistika salasy -
Qazaqstannyŋ strategiialyq artyqşylyǧy
Qazaqstannyŋ geografiialyq ornalasuy Europa men Aziia arasyndaǧy kölık-logistikalyq bailanystardy damytuǧa qolaily jaǧdai jasaidy. Joldauda temırjol jelılerın keŋeitu, avtomobil joldaryn jaŋǧyrtu, şekaralyq ötkızu beketterınıŋ ötkızu qabıletın arttyru jäne äue kölıgı infraqūrylymyn damytu mındetterı belgılengen.
Tranzittık äleuettı tolyq paidalanu üşın Qazaqstan tek jükter ötetın aumaq bolyp qalmai, halyqaralyq logistikalyq qyzmetterdı ūiymdastyratyn maŋyzdy ortalyqqa ainaluy kerek. Būl üşın zamanaui qoimalar, jük öŋdeu ortalyqtary, logistikalyq habtar jäne sifrlyq basqaru jüielerı qajet.
Äsırese otandyq tasymaldauşylardy qoldau mäselesı maŋyzdy. Eger tranzittık tasymaldardan tüsetın tabystyŋ edäuır bölıgı şeteldık kompaniialarǧa tiesılı bolsa, eldıŋ ekonomikalyq äleuetı tolyq ıske aspaidy. Sondyqtan ūlttyq kölık käsıporyndarynyŋ bäsekege qabılettılıgın arttyru jäne halyqaralyq naryqtarǧa şyǧuyna jaǧdai jasau qajet.
Joldau mazmūny körsetkendei, sapaly joldar men tiımdı logistika - jai ǧana kölık mäselesı emes, investisiia tartudyŋ, öŋırlerdı damytudyŋ jäne jaŋa jūmys oryndaryn aşudyŋ maŋyzdy şarty.
Energetikalyq qauıpsızdık jäne jasyl damu
Qazırgı kezeŋde elektr energiiasyna degen sūranys önerkäsıptıŋ, qūrylys salasynyŋ, sifrlyq ekonomikanyŋ jäne jasandy intellekt tehnologiialarynyŋ damuymen qatar artyp keledı. Osyǧan bailanysty Joldauda 2029 jylǧa deiın tūraqty energetikalyq profisitke qol jetkızu strategiialyq mındet retınde belgılengen.
Būl maqsatqa jetu üşın jaŋa elektr stansiialaryn salu, qoldanystaǧy energetikalyq nysandardy jaŋǧyrtu, elektr jelılerınıŋ ötkızu qabıletın arttyru jäne jaŋartylatyn energiia közderın damytu qajet.
Sonymen bırge atom energetikasyn damytu, uran resurstaryn ūzaq merzımdı josparlau jäne ūlttyq mamandardyŋ käsıbi bılıktılıgın arttyru mäselelerı de nazardan tys qalmaǧan.
Energetikalyq qauıpsızdık eldıŋ ekonomikalyq täuelsızdıgımen tıkelei bailanysty. Elektr energiiasynyŋ tapşylyǧy öndırıs kölemın şektep, investisiialyq jobalardyŋ ıske asuyna kedergı keltıruı mümkın. Sondyqtan energetika salasyndaǧy şeşımder ǧylymi negızdelgen esepteulerge, ūzaq merzımdı sūranys boljamdaryna jäne ūlttyq qauıpsızdık talaptaryna süienuı tiıs.
Sonymen qatar energetikalyq jobalardy jüzege asyru kezınde qorşaǧan ortany qorǧau, tabiǧi resurstardy ūtymdy paidalanu jäne ekologiialyq qauıpsızdık talaptary saqtaluy qajet. Ekonomikalyq ösım men qorşaǧan ortanyŋ tūraqtylyǧy özara üilesken jaǧdaida ǧana damu ūzaq merzımdı sipat alady.
Sifrlyq ekonomika jäne jasandy intellekt
Joldaudyŋ maŋyzdy baǧyttarynyŋ bırı - Digital Qazaqstan strategiiasy negızınde sifrlyq ekonomikany qalyptastyru. Qūjatta jasandy intellektını, derekterdı öŋdeu ortalyqtaryn, blokchein tehnologiialaryn jäne sifrlyq platformalardy damytu mäselelerıne basymdyq berılgen.
Sifrlandyru memlekettık qyzmetterdı avtomattandyrumen ǧana şektelmeuı kerek. Onyŋ basty mındetı - azamattardyŋ mümkındıkterın keŋeitu, eŋbek önımdılıgın arttyru, käsıpkerlıkke jaŋa jol aşu jäne ekonomikalyq prosesterdıŋ tiımdılıgın köteru.
Mysaly, auyl tūrǧyndary sifrlyq platformalar arqyly öz önımderın tıkelei tūtynuşylarǧa ūsyna alady. Fermerler zamanaui tehnologiialar kömegımen suaru jüiesın oŋtailandyryp, önımdılıktı arttyra alady. Al memlekettık organdar jasandy intellektını biudjet şyǧyndaryn taldau, infraqūrylymdyq jobalardy josparlau jäne basqaruşylyq şeşımderdıŋ sapasyn jaqsartu üşın paidalana alady.
Sonymen bırge sifrlyq damudyŋ täuekelderın de eskeru qajet. Kiberqauıpsızdık, derbes derekterdı qorǧau, sifrlyq sauattylyq jäne auyl men qala tūrǧyndarynyŋ tehnologiialarǧa qoljetımdılıgı maŋyzdy mäseleler bolyp qala beredı. Jasandy intellektını tiımdı paidalanu üşın zamanaui infraqūrylymmen qatar bılıktı mamandar men sapaly bılım beru jüiesı qajet.
Demek, sifrlyq ekonomikanyŋ tüpkı maqsaty tehnologiialardy engızudıŋ özımen şektelmei, olardyŋ naqty ekonomikalyq jäne äleumettık paida äkeluın qamtamasyz etu boluy tiıs.
Auyl şaruaşylyǧy jäne su resurstaryn tiımdı paidalanu
Qazaqstannyŋ azyq-tülık qauıpsızdıgın qamtamasyz etu men auyldyq aumaqtardy damytuda auyl şaruaşylyǧynyŋ orny erekşe. Joldauda fermerlerge ūzaq merzımdı qarjylandyru ūsynu, auyl şaruaşylyǧyn tehnikalyq jaŋǧyrtu, önımdı tereŋ öŋdeu jäne agrologiialyq infraqūrylymdy jetıldıru mındetterı qarastyrylǧan.
Auyl şaruaşylyǧynyŋ bäsekege qabılettılıgın arttyru üşın tek şikızat öndıru jetkılıksız. Önımdı öŋdeu, saqtau, tasymaldau jäne naryqqa jetkızu jüiesın keşendı damytu qajet. Mäselen, astyqty, ettı, süttı jäne basqa da auyl şaruaşylyǧy önımderın tereŋ öŋdeu arqyly olardyŋ qosylǧan qūnyn arttyruǧa bolady.
Būl saladaǧy negızgı mäselelerdıŋ bırı - su resurstarynyŋ tapşylyǧy. Sondyqtan su ünemdeu tehnologiialaryn engızu, irrigasiialyq jüielerdı jaŋǧyrtu, su şyǧynyn azaitu jäne su resurstaryn sifrlyq esepke alu maŋyzdy. Auyl şaruaşylyǧynda sudy ūtymdy paidalanu ekologiialyq tūraqtylyqty saqtauǧa da yqpal etedı.
Jasandy intellekt pen dälme-däl egınşılık tehnologiialaryn qoldanu da ülken mümkındık beredı. Olar topyraqtyŋ jaǧdaiyn baǧalauǧa, suaru kölemın oŋtailandyruǧa jäne önımdılıktı arttyruǧa kömektesedı. Osy baǧyttaǧy jüielı jūmys Qazaqstannyŋ azyq-tülık öndırısındegı äleuetın küşeite alady.
Äleumettık saiasat jäne adami kapital
Joldauda halyqtyŋ äl-auqatyn arttyru, densaulyq saqtau men bılım beru sapasyn jaqsartu, äleumettık qoldaudyŋ tiımdılıgın köteru mäselelerı erekşe oryn alady. Atap aitqanda, medisinalyq infraqūrylymdy damytu, balalarǧa arnalǧan emdeu jäne oŋaltu ortalyqtaryn salu, inkliuzivtı bılım beru mümkındıkterın keŋeitu jäne mūǧalımderdıŋ eŋbek jaǧdaiyn jaqsartu mındetterı belgılengen.
Eŋ tömengı jalaqyny 2027 jylǧy 1 qaŋtardan bastap 85 myŋ teŋgeden 110 myŋ teŋgege deiın köteru turaly tapsyrma da halyq tabysyn arttyruǧa baǧyttalǧan maŋyzdy äleumettık şaralardyŋ bırı bolyp tabylady.
Alaida äleumettık saiasattyŋ tiımdılıgı tek jalaqy men järdemaqy kölemımen ölşenbeuı kerek. Azamattardyŋ sapaly bılımge, medisinalyq kömekke, tūraqty jūmysqa jäne qauıpsız ömır süru ortasyna qol jetkızuı äldeqaida maŋyzdy. Osy tūrǧydan alǧanda, äleumettık infraqūrylymǧa investisiia salu ūzaq merzımdı perspektivada adami kapitaldyŋ sapasyn arttyruǧa mümkındık beredı.
Sonymen bırge memlekettık kömektıŋ naqty mūqtaj adamdarǧa baǧyttaluy qajet. Äleumettık qoldau jüiesı azamattardyŋ ekonomikalyq derbestıgın şektemei, olardyŋ eŋbek etuıne, bılım aluyna jäne qoǧam ömırıne belsendı qatysuyna jaǧdai jasauy tiıs.
Mūǧalımderdıŋ märtebesın qorǧau, bılım beru jüiesındegı artyq eseptılıktı qysqartu jäne erekşe bılım beru qajettılıkterı bar balalarǧa qolaily orta qalyptastyru da adami kapitaldy damytudyŋ maŋyzdy şarttary bolyp sanalady.
Memlekettık basqaru jäne äleumettık ädılettılık
Joldauda memlekettık basqaru jüiesın reformalau, biurokratiialyq kedergılerdı azaitu, memlekettık organdardyŋ jauapkerşılıgın küşeitu jäne sifrlyq basqaru ädısterın engızu qajettıgı körsetılgen. Būl mındetter memlekettıŋ halyq aldyndaǧy jauapkerşılıgın arttyruǧa baǧyttalǧan.
Memlekettık organdardyŋ jūmysy qabyldanǧan şeşımderdıŋ sanymen emes, olardyŋ naqty nätijelerımen baǧalanuy tiıs. Mysaly, belgılı bır öŋırde jol saluǧa qarajat bölınuı özdıgınen jetıstık emes. Negızgı körsetkış - joldyŋ sapasy, qauıpsızdıgı jäne halyqqa tigızetın paidasy.
Sondai-aq Joldauda infliasiiany tömendetu, biudjet qarajatyn tiımdı paidalanu, salyq zaŋnamasyn jetıldıru jäne qarjy resurstaryn naqty sektorǧa baǧyttau mäselelerı qozǧalǧan. Būl baǧyttar bır-bırımen tyǧyz bailanysty. İnfliasiianyŋ joǧary boluy azamattardyŋ satyp alu qabıletın tömendetse, qarjylandyrudyŋ jetkılıksızdıgı öndırıs pen käsıpkerlıktıŋ damuyn tejeidı.
Ädılettı qoǧam qūru üşın zaŋ üstemdıgı, aşyqtyq jäne azamattardyŋ teŋ mümkındıkterı qamtamasyz etıluı qajet. Käsıpkerlerdıŋ qūqyqtaryn qorǧau, sybailas jemqorlyqqa qarsy küres jäne memlekettık şeşımderdıŋ aşyqtyǧy ūlttyq ekonomikanyŋ tūraqty damuyna yqpal etedı.
Joldaudyŋ negızgı mındetterı jäne ony ıske asyru şarttary
Joldauda köterılgen bastamalardyŋ tabysty jüzege asuy üşın bırneşe maŋyzdy şartty atap körsetuge bolady.
Bırınşıden, barlyq memlekettık baǧdarlamalar naqty maqsattar men ölşenetın nätijelerge negızdeluı qajet. Ärbır joba boiynşa merzım, qarjylandyru kölemı, jauapty mekeme jäne kütıletın nätije aiqyn belgılenuı tiıs.
Ekınşıden, memlekettık qarajattyŋ jūmsaluyna qoǧamdyq baqylaudy küşeitu maŋyzdy. Būl biudjet resurstarynyŋ tiımdı paidalanyluyna jäne azamattardyŋ memlekettık instituttarǧa degen senımınıŋ artuyna mümkındık beredı.
Üşınşıden, öŋırlerdıŋ erekşelıkterın eskeru qajet. Qazaqstannyŋ är aimaǧynyŋ tabiǧi resurstary, ekonomikalyq äleuetı, demografiialyq jaǧdaiy jäne infraqūrylymdyq qajettılıkterı ärtürlı. Sondyqtan barlyq öŋırge bırdei şeşım ūsynudyŋ ornyna, olardyŋ bäsekelık artyqşylyqtaryna säikes damu strategiialaryn qalyptastyru kerek.
Törtınşıden, bılım men ǧylymǧa investisiia salu basym baǧyttardyŋ bırı boluy tiıs. Öitkenı joǧary tehnologiialy ekonomika qūru üşın injenerler, ǧalymdar, mūǧalımder, därıgerler jäne bılıktı jūmysşylar qajet.
Besınşıden, memleket, biznes jäne qoǧam arasyndaǧy serıktestıktı damytu kerek.
Ekonomikalyq reformalardyŋ nätijesı tek memlekettık organdardyŋ jūmysyna emes, käsıpkerlerdıŋ belsendılıgıne jäne azamattardyŋ jauapkerşılıgıne de bailanysty.
Qazaqstan halqyna arnalǧan Joldaudyŋ mazmūny eldıŋ ekonomikalyq, äleumettık jäne tehnologiialyq damuyn özara bailanystyra otyryp, ūzaq merzımdı strategiialyq maqsattarǧa jetuge baǧyttalǧan.
İnfraqūrylymdy jaŋǧyrtu, energetikalyq qauıpsızdıktı nyǧaitu, kölık-logistikalyq äleuettı arttyru, sifrlyq ekonomikany qalyptastyru, auyl şaruaşylyǧyn damytu jäne adami kapitalǧa investisiia salu - memlekettıŋ bolaşaqtaǧy bäsekege qabılettılıgın aiqyndaityn negızgı baǧyttar.
Joldaudyŋ basty ideiasy - ekonomikalyq ösımdı azamattardyŋ naqty äl-auqatymen ūştastyru. Būl üşın qabyldanǧan şeşımder qaǧaz jüzınde qalmai, kündelıktı ömırde sezıletın nätijelerge ainaluy kerek.
Sapaly joldar, qoljetımdı medisinalyq qyzmet, zamanaui mektepter, tūraqty jūmys oryndary, ädıl bäsekelestık jäne qauıpsız sifrlyq orta reformalardyŋ tiımdılıgın körsetetın basty ölşemder boluy tiıs.
Qazaqstannyŋ ūzaq merzımdı damuy tabiǧi resurstardyŋ moldyǧyna ǧana emes, olardy tiımdı paidalanuǧa, ǧylym men tehnologiiany meŋgeruge, zaŋ üstemdıgın qamtamasyz etuge jäne qoǧamdaǧy bırlıktı saqtauǧa bailanysty. Osy mındetter jüielı ärı jauapkerşılıkpen jüzege asyrylǧan jaǧdaida ǧana eldıŋ ekonomikalyq äleuetı halyqtyŋ äl-auqatyn arttyruǧa qyzmet etedı.
Sondyqtan Joldauda belgılengen maqsattardy ıske asyru - tek memlekettık organdardyŋ mındetı emes, bükıl qoǧamnyŋ ortaq jauapkerşılıgı. Bırlık, tärtıp, bılım, adal eŋbek jäne innovasiiaǧa ūmtylys Qazaqstannyŋ ädılettı, quatty jäne progressivtı memleket retınde qalyptasuynyŋ berık negızı bola alady.
Barlyqov Erbolat Köpsekbaiūly, ekonomika ǧylymdarynyŋ kandidaty, Narhoz universitetınıŋ qauymdastyrylǧan professory
