«Özbekstan azamattary Belaruske kelsın. Özderı ǧana emes, otbasylarymen bırge kelsın». Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenkonyŋ būl mälımdemesı alǧaş estıgende qarapaiym eŋbek köşı-qony turaly ūsynys siiaqty körınedı. Alaida onyŋ astarynda äldeqaida kürdelı mäsele jatyr.
Būl – demografiialyq daǧdarys, eŋbek resurstarynyŋ tapşylyǧy jäne memlekettıŋ ūzaq merzımdı tūraqtylyǧyna qatysty strategiialyq şeşım.
Şyn mänınde, Lukaşenko eŋbek migranttaryn emes, Belarustıŋ erteŋın ızdep jür.
Demografiia – memlekettıŋ taǧdyryn anyqtaityn faktor
Kezınde Belarus Keŋes Odaǧynyŋ eŋ quatty industriialyq respublikalarynyŋ bırı boldy. Maşina jasau, auyl şaruaşylyǧy, himiia önerkäsıbı, auyr öndırıs – barlyǧy mol eŋbek resursyna süienıp damydy.
Alaida soŋǧy otyz jylda jaǧdai tübegeilı özgerdı.
Halyqtyŋ qartaiuy, tuu deŋgeiınıŋ tömendeuı, jastardyŋ şetelge köşuı jäne eŋbekke qabılettı tūrǧyndardyŋ azaiuy el ekonomikasyna auyr salmaq tüsırdı.
2020 jylǧy prezidenttık sailaudan keiıngı saiasi daǧdarys būl ürdıstı odan ärı jedeldettı. Myŋdaǧan injenerler, därıgerler, IT-mamandar, käsıpkerler men studentter Belarusten köşıp kettı. Nätijesınde el bır mezgılde ekı ülken qiyndyqqa tap boldy: halyq sany azaidy jäne käsıbi kadrlar jetıspei qaldy.
Bügınde qūrylys, auyl şaruaşylyǧy, önerkäsıp, kölık jäne kommunaldyq qyzmet salalarynda jūmys oryndary bar, bıraq olardy atqaratyn adam joq.
Nelıkten taŋdau Özbekstanǧa tüstı?
Özbekstan – eŋbek resurstary mol memleket. Jyl saiyn jüzdegen myŋ azamat şetelge baryp eŋbek etedı. Olar öndırıstık tärtıpke beiımdelgen, türlı jaǧdaida jūmys ısteu täjıribesı bar.
Belarus üşın būl – daiyn eŋbek küşı.
Bıraq Lukaşenkonyŋ mälımdemesındegı eŋ maŋyzdy söz – «otbasymen bırge kelıŋder». Eger adam jalǧyz kelse, bırneşe jyldan keiın elıne qaitady. Al otbasymen kelgen migrant köbıne tūraqtap qalady. Balalary mektepke barady, tūrǧyn üi satyp alady, salyq töleidı, jergılıktı qoǧamnyŋ bır bölıgıne ainalady. Demek, Belarus uaqytşa jūmysşylardy emes, jaŋa tūrǧyndardy tartuǧa ūmtylyp otyr.
Būl – eŋbek saiasaty ǧana emes, demografiialyq saiasat. XXI ǧasyrdaǧy jaŋa bäseke.
Ötken ǧasyrda memleketter mūnai, gaz, altyn jäne tabiǧi resurstar üşın kürestı.
Bügıngı bäseke basqa.
Endı memleketter adam kapitaly üşın jarysuda.
Germaniia, Japoniia, Oŋtüstık Koreia, Kanada, Polşa, Resei siiaqty elderdıŋ bärı de eŋbek migranttaryn tartu saiasatyn küşeitıp keledı. Sebebı zauytty saluǧa bolady, bıraq onda jūmys ısteitın adam bolmasa, onyŋ eşqandai paidasy joq.
Sondyqtan XXI ǧasyrdaǧy eŋ qymbat resurs – mūnai emes, eŋbekke qabılettı adam.
Qazaqstan qandai sabaq aluy kerek? Būl mäsele Qazaqstan üşın de maŋyzdy.
Bızdıŋ elımızde halyq sany ösıp keledı. Bıraq būl ösım öŋırler boiynşa öte ärkelkı.
Maqtaaral, Jetısai, Saryaǧaş jäne Sairam audandarynda halyqtyŋ tabiǧi ösımı respublikalyq ortaşa deŋgeiden äldeqaida joǧary. Mektepterde oryn jetıspeidı, injenerlık infraqūrylymǧa jükteme artyp keledı, jūmys oryndary jetkılıksız.
Al Soltüstık Qazaqstan, Qostanai, Pavlodar, Aqmola, Abai jäne Şyǧys Qazaqstan oblystarynyŋ köptegen audandarynda kerısınşe halyq azaiyp, auyldar bosap, käsıporyndar jūmysşy tappai otyr.
Iаǧni elımızde eŋbek küşı joq emes. Eŋbek küşı bırkelkı ornalaspaǧan.
Işkı köşı-qon – eŋ tiımdı şeşım.
Sondyqtan eŋ aldymen Qazaqstan özınıŋ ışkı demografiialyq äleuetın tiımdı paidalanuy qajet. Oŋtüstıkten soltüstıkke erıktı türde qonys audaratyn otbasylarǧa naqty ärı ūzaq merzımdı memlekettık qoldau körsetıluı tiıs. Būl qoldau tek bır rettık köşırıp äkelumen şektelmeuı kerek. Köşken otbasyǧa tūraqty jūmys, tūrǧyn üi, jer telımı, jeŋıldetılgen nesie, sapaly mektep, balabaqşa jäne medisinalyq qyzmet tolyq qamtamasyz etılgende ǧana köşı-qon tūraqty nätije beredı.
Mūndai saiasat oŋtüstıktegı demografiialyq qysymdy azaityp qana qoimai, soltüstık öŋırlerdıŋ ekonomikalyq damuyna da serpın beredı.
Syrtqy eŋbek köşı-qony da nazardan tys qalmauy kerek
Eger ışkı resurstar jetkılıksız bolsa, zaŋdy negızde Qazaqstanda eŋbek etıp jürgen ärı qoǧamǧa beiımdeluge daiyn Özbekstan men Täjıkstan azamattaryn eŋbek küşı jetıspeitın öŋırlerge tartu mümkındıgın de jan-jaqty qarastyruǧa bolady. Alaida būl mäsele tek ekonomikalyq tūrǧydan emes, ūlttyq qauıpsızdık, qoǧamdyq kelısım, memlekettık tıl, eŋbek naryǧy jäne zaŋ üstemdıgı tūrǧysynan mūqiiat saralanuy tiıs.
Kez kelgen köşı-qon saiasaty eŋ aldymen Qazaqstan azamattarynyŋ müddesıne qyzmet etuı qajet.
Qorytyndy.
Lukaşenkonyŋ mälımdemesı – Belarustıŋ ǧana mäselesı emes. Būl – bükıl Euraziia keŋıstıgıne berılgen belgı. Demografiialyq daǧdarys endı ekonomikaǧa tıkelei äser etıp jatyr. Erteŋ öndırıstı aqşa emes, adam ıske qosady. Sondyqtan memleketter endı tabiǧi resurstar üşın emes, adam kapitaly üşın bäsekege tüsude.
Qazaqstanǧa bügınnen bastap ǧylymi negızdelgen demografiialyq jäne köşı-qon strategiiasyn qalyptastyru qajet. Öŋıraralyq teŋgerımdı saqtau, ışkı köşı-qondy yntalandyru, eŋbek resurstaryn tiımdı ornalastyru jäne adam kapitalyn damytu – aldaǧy onjyldyqtardyŋ basty memlekettık mındetterınıŋ bırı.
Öitkenı XXI ǧasyrdyŋ basty bailyǧy – jerdıŋ asty emes, jerdıŋ üstındegı adam. Kım adam kapitalyn saqtai alsa, bolaşaqta sol memleket jeŋıske jetedı.
