«Өзбекстан азаматтары Беларуське келсін. Өздері ғана емес, отбасыларымен бірге келсін». Беларусь президенті Александр Лукашенконың бұл мәлімдемесі алғаш естігенде қарапайым еңбек көші-қоны туралы ұсыныс сияқты көрінеді. Алайда оның астарында әлдеқайда күрделі мәселе жатыр.
Бұл – демографиялық дағдарыс, еңбек ресурстарының тапшылығы және мемлекеттің ұзақ мерзімді тұрақтылығына қатысты стратегиялық шешім.
Шын мәнінде, Лукашенко еңбек мигранттарын емес, Беларусьтің ертеңін іздеп жүр.
Демография – мемлекеттің тағдырын анықтайтын фактор
Кезінде Беларусь Кеңес Одағының ең қуатты индустриялық республикаларының бірі болды. Машина жасау, ауыл шаруашылығы, химия өнеркәсібі, ауыр өндіріс – барлығы мол еңбек ресурсына сүйеніп дамыды.
Алайда соңғы отыз жылда жағдай түбегейлі өзгерді.
Халықтың қартаюы, туу деңгейінің төмендеуі, жастардың шетелге көшуі және еңбекке қабілетті тұрғындардың азаюы ел экономикасына ауыр салмақ түсірді.
2020 жылғы президенттік сайлаудан кейінгі саяси дағдарыс бұл үрдісті одан әрі жеделдетті. Мыңдаған инженерлер, дәрігерлер, ІТ-мамандар, кәсіпкерлер мен студенттер Беларусьтен көшіп кетті. Нәтижесінде ел бір мезгілде екі үлкен қиындыққа тап болды: халық саны азайды және кәсіби кадрлар жетіспей қалды.
Бүгінде құрылыс, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, көлік және коммуналдық қызмет салаларында жұмыс орындары бар, бірақ оларды атқаратын адам жоқ.
Неліктен таңдау Өзбекстанға түсті?
Өзбекстан – еңбек ресурстары мол мемлекет. Жыл сайын жүздеген мың азамат шетелге барып еңбек етеді. Олар өндірістік тәртіпке бейімделген, түрлі жағдайда жұмыс істеу тәжірибесі бар.
Беларусь үшін бұл – дайын еңбек күші.
Бірақ Лукашенконың мәлімдемесіндегі ең маңызды сөз – «отбасымен бірге келіңдер». Егер адам жалғыз келсе, бірнеше жылдан кейін еліне қайтады. Ал отбасымен келген мигрант көбіне тұрақтап қалады. Балалары мектепке барады, тұрғын үй сатып алады, салық төлейді, жергілікті қоғамның бір бөлігіне айналады. Демек, Беларусь уақытша жұмысшыларды емес, жаңа тұрғындарды тартуға ұмтылып отыр.
Бұл – еңбек саясаты ғана емес, демографиялық саясат. XXI ғасырдағы жаңа бәсеке.
Өткен ғасырда мемлекеттер мұнай, газ, алтын және табиғи ресурстар үшін күресті.
Бүгінгі бәсеке басқа.
Енді мемлекеттер адам капиталы үшін жарысуда.
Германия, Жапония, Оңтүстік Корея, Канада, Польша, Ресей сияқты елдердің бәрі де еңбек мигранттарын тарту саясатын күшейтіп келеді. Себебі зауытты салуға болады, бірақ онда жұмыс істейтін адам болмаса, оның ешқандай пайдасы жоқ.
Сондықтан XXI ғасырдағы ең қымбат ресурс – мұнай емес, еңбекке қабілетті адам.
Қазақстан қандай сабақ алуы керек? Бұл мәселе Қазақстан үшін де маңызды.
Біздің елімізде халық саны өсіп келеді. Бірақ бұл өсім өңірлер бойынша өте әркелкі.
Мақтаарал, Жетісай, Сарыағаш және Сайрам аудандарында халықтың табиғи өсімі республикалық орташа деңгейден әлдеқайда жоғары. Мектептерде орын жетіспейді, инженерлік инфрақұрылымға жүктеме артып келеді, жұмыс орындары жеткіліксіз.
Ал Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Павлодар, Ақмола, Абай және Шығыс Қазақстан облыстарының көптеген аудандарында керісінше халық азайып, ауылдар босап, кәсіпорындар жұмысшы таппай отыр.
Яғни елімізде еңбек күші жоқ емес. Еңбек күші біркелкі орналаспаған.
Ішкі көші-қон – ең тиімді шешім.
Сондықтан ең алдымен Қазақстан өзінің ішкі демографиялық әлеуетін тиімді пайдалануы қажет. Оңтүстіктен солтүстікке ерікті түрде қоныс аударатын отбасыларға нақты әрі ұзақ мерзімді мемлекеттік қолдау көрсетілуі тиіс. Бұл қолдау тек бір реттік көшіріп әкелумен шектелмеуі керек. Көшкен отбасыға тұрақты жұмыс, тұрғын үй, жер телімі, жеңілдетілген несие, сапалы мектеп, балабақша және медициналық қызмет толық қамтамасыз етілгенде ғана көші-қон тұрақты нәтиже береді.
Мұндай саясат оңтүстіктегі демографиялық қысымды азайтып қана қоймай, солтүстік өңірлердің экономикалық дамуына да серпін береді.
Сыртқы еңбек көші-қоны да назардан тыс қалмауы керек
Егер ішкі ресурстар жеткіліксіз болса, заңды негізде Қазақстанда еңбек етіп жүрген әрі қоғамға бейімделуге дайын Өзбекстан мен Тәжікстан азаматтарын еңбек күші жетіспейтін өңірлерге тарту мүмкіндігін де жан-жақты қарастыруға болады. Алайда бұл мәселе тек экономикалық тұрғыдан емес, ұлттық қауіпсіздік, қоғамдық келісім, мемлекеттік тіл, еңбек нарығы және заң үстемдігі тұрғысынан мұқият саралануы тиіс.
Кез келген көші-қон саясаты ең алдымен Қазақстан азаматтарының мүддесіне қызмет етуі қажет.
Қорытынды.
Лукашенконың мәлімдемесі – Беларусьтің ғана мәселесі емес. Бұл – бүкіл Еуразия кеңістігіне берілген белгі. Демографиялық дағдарыс енді экономикаға тікелей әсер етіп жатыр. Ертең өндірісті ақша емес, адам іске қосады. Сондықтан мемлекеттер енді табиғи ресурстар үшін емес, адам капиталы үшін бәсекеге түсуде.
Қазақстанға бүгіннен бастап ғылыми негізделген демографиялық және көші-қон стратегиясын қалыптастыру қажет. Өңіраралық теңгерімді сақтау, ішкі көші-қонды ынталандыру, еңбек ресурстарын тиімді орналастыру және адам капиталын дамыту – алдағы онжылдықтардың басты мемлекеттік міндеттерінің бірі.
Өйткені XXI ғасырдың басты байлығы – жердің асты емес, жердің үстіндегі адам. Кім адам капиталын сақтай алса, болашақта сол мемлекет жеңіске жетеді.
