Foto: shutterstock.com
Ekologiialyq qylmystar qorşaǧan ortaǧa ziian keltıretın zaŋsyz äreketterden tabys tabuǧa bolatyn jerde oryn alady. Bügınde mäsele älemdık qauymdastyqty alaŋdatyp otyr. BŪŪ mälımetınşe, ekologiialyq qylmystardan tüsetın zaŋsyz tabys kölemı jyl saiyn şamamen 3 trln AQŞ dollaryna jetedı. Osylaişa būl esırtkı kontrabandasy, jalǧan aqşa jasau jäne adam saudasynan keiıngı älemdegı eŋ ırı qylmystyq qyzmet türlerınıŋ bırıne ainalǧan.
Sarapşylardyŋ baǧalauynşa, ekologiialyq qylmystardan keletın şyǧyn kölemı halyqaralyq ūiymdardyŋ olarmen küresuge jūmsaityn qarjysynan myŋdaǧan ese köp. Sondyqtan tabiǧi resurstardy qorǧau mäselesı bügınde tek ekologiianyŋ emes, ekonomikalyq jäne ūlttyq qauıpsızdıktıŋ de maŋyzdy baǧytyna ainalyp otyr.
Būl mäsele Qazaqstan üşın de özektı. Soŋǧy jyldary elımızde ekologiialyq qūqyq būzuşylyqtardyŋ sany azaiǧanymen, olardyŋ tabiǧatqa keltıretın zalaly älı de joǧary deŋgeide qalyp otyr.
Finprom.kz sarapşylarynyŋ mälımetınşe, biylǧy jyldyŋ alǧaşqy bes aiynda elımızde 174 ekologiialyq qylmys tırkelgen. Būl ötken jyldyŋ säikes kezeŋımen salystyrǧanda şamamen 20%-ǧa az.
Alaida qūqyq būzuşylyqtardan kelgen şyǧyn kölemı kerısınşe ösıp otyr. Jyl basynan berı ekologiialyq qylmystardyŋ saldarynan keltırılgen zalal 3 mlrd teŋgege jetken. Salystyru üşın aitsaq, ötken jyly būl körsetkış 1,9 mlrd teŋgenı qūraǧan, iaǧni şyǧyn kölemı şamamen bır jarym esege artqan. Degenmen körsetkış 2024 jylmen salystyrǧanda tömen. Sebebı sol jyly ekologiiaǧa keltırılgen zalal kölemı 11,8 mlrd teŋgege jetken bolatyn. Ekologiialyq qylmystardan kelgen şyǧynnyŋ basym bölıgı memleketke tiesılı. Jalpy zalaldyŋ tek 4%-y ǧana jeke tūlǧalar men kompaniialarǧa kelgen.
Elımızde jiı kezdesetın ekologiialyq qūqyq būzuşylyqtardyŋ qatarynda brakonerlık, sirek kezdesetın januarlar men ösımdıkterdı zaŋsyz paidalanu, zaŋsyz balyq aulau jäne jer qoinauyn öz betınşe igeru faktılerı bar.
Alaida tabiǧatqa eŋ ülken ziian keltıretın qylmys türı – paidaly qazbalardy zaŋsyz öndıru. Biyl olar tabiǧatqa 2,5 mlrd teŋge kölemınde zalal keltırgen. Būl ötken jylmen salystyrǧanda şamamen toǧyz ese köp.
Foto: zakon.kz
Ekologiialyq qylmystar eŋ köp tırkelgen öŋır – Almaty oblysy. Mūnda jyl basynan berı 25 osyndai qūqyq būzuşylyq anyqtalǧan. Odan keiın Atyrau jäne Maŋǧystau oblystary tūr. Al qorşaǧan ortaǧa ūqypty qarau körsetkışı boiynşa Astana qalasy men Soltüstık Qazaqstan oblysy aldyŋǧy qatardan körınedı.
Mamandardyŋ aituynşa, qūqyq būzuşylyqtardyŋ sany azaiǧanymen, keltırılgen qarjylyq şyǧynnyŋ artuy erekşe alaŋdatady. Sondyqtan tabiǧatqa keletın zalaldyŋ aldyn alu men ekologiialyq baqylaudy küşeitu kün tärtıbınen tüsken joq.
Soŋǧy jyldary memleket ekologiialyq baqylaudy küşeittı. Aua sapasyna tūraqty monitoring jürgızılıp, tabiǧatty lastaǧan käsıporyndarǧa qomaqty aiyppūldar salynyp jatyr. Mäselen, 2023 jyly ekologiialyq inspektorlar 652 tekseru jürgızıp, 1679 zaŋ būzuşylyqty anyqtaǧan. Nätijesınde käsıporyndarǧa 13 mlrd teŋge aiyppūl salyndy.
2024 jyly baqylau şaralarynyŋ kölemı artty. Jospardan tys tekserulerdı qosa alǧanda 1080 tekseru jürgızılıp, 2888 zaŋ būzuşylyq anyqtaldy. Osy kezeŋde salynǧan aiyppūl kölemı 87,9 mlrd teŋgege jettı.
Al ötken jyldyŋ qaŋtar-tamyz ailary aralyǧynda 690 tekseru jürgızılıp, 1937 qūqyq būzuşylyq tırkeldı. Käsıporyndardan öndırılgen aiyppūl kölemı şamamen 4 mlrd teŋgenı qūraidy.
– Äkımşılık aiyppūldar respublika aumaǧynda ornalasqan ırı kompaniialarǧa salynǧan. Olardyŋ arasynda mūnai kompaniialary, mūnai-gaz öndıru, sonymen qatar türlı käsıporyndar bar. Olarǧa qatysty tekseru barysynda anyqtalǧan zaŋ būzuşylyqtar boiynşa äkımşılık aiyppūldar salynǧan. Būl – ekologiialyq rūqsatsyz jūmys ısteuge qatysty salynǧan aiyppūldar. Būdan özge sot organdaryna ekologiialyq rūqsatsyz jūmys ısteuıne bailanysty käsıporynnyŋ qyzmetın toqtatu boiynşa talap-aryz beruge qūqylymyz, – delıngen QR Ekologiia jäne tabiǧi resurstar ministrlıgınıŋ jauabynda.
Ekologtardyŋ aituynşa, tabiǧatqa keletın zalal tek zaŋsyz öndıruden nemese brakonerlıkten ǧana tuyndamaidy. Qoqys poligondary men öŋdelmegen qaldyqtar da qorşaǧan ortaǧa ülken qauıp töndıredı.
Foto: depositphotos
Tabiǧat janaşyrlary qoqystan paida bolatyn himiialyq qaldyqtar aua men sudy lastap, topyraqtyŋ qūnaryn tömendetetının aityp otyr.
Sandardy söiletsek, jyl saiyn Qazaqstanda şamamen 5 million tonna kommunaldyq qaldyq tüzıledı. Alaida byltyr onyŋ nebärı 30 paiyzǧa juyǧy ǧana qaita öŋdelgen. Sonyŋ saldarynan 3 million tonnadan astam qūndy şikızat poligondarǧa jıberılgen.
Sarapşylar mäselenı şeşudıŋ bır joly retınde Qaitalama resurstardy basqaru jönındegı arnaiy agenttık qūrudy ūsynyp otyr. Öitkenı resurstardy tiımdı paidalanu ärı ekologiiany qorǧauǧa, ärı ekonomikalyq paida tabuǧa mümkındık beredı. Mysaly, plastik pen paidalanylǧan rezeŋkeden jaŋa önımder şyǧaruǧa bolady.
Osy baǧyttaǧy jūmysty küşeitu üşın elımızde ekologiia salasyn tolyq sifrlandyru közdelgen. Ekologiialyq aqparattardy qamtityn Bıryŋǧai ūlttyq derekter bankı qūrylyp, qorşaǧan ortaǧa qatysty mälımetter bır jüiege jinaqtalady. Sonymen qatar ekologiialyq jobalardy qarjylandyrudyŋ tiımdılıgı artyp, qaldyqtardy basqaru tetıkterı jetıldırıledı.
Jaqynda Senat deputattary osy baǧyttaǧy zaŋ jobasyn bırınşı oqylymda maqūldady. Qūjatta tabiǧi resurstardy ūtymdy paidalanu, qaldyqtardy basqaru jüiesın damytu jäne zaŋsyz qoqys oryndaryn joiu mäselelerıne erekşe nazar audarylǧan. Sonymen bırge qaita öŋdelgen şikızatty paidalanatyn käsıporyndardy yntalandyru şaralary qarastyrylǧan.
Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaev el aldyna ekologiialyq tūraqtylyqty qamtamasyz etu, kömırtegı beitaraptyǧyna qol jetkızu, tabiǧi resurstardy tiımdı paidalanu jäne «jasyl» ekonomikany damytu jönınde maŋyzdy mındetter qoidy.
Sarapşylardyŋ pıkırınşe, oǧan jetu üşın ekologiialyq zaŋnamany jetıldıru, sifrlyq tehnologiialardy engızu, baqylau jüiesın küşeitu jäne qoǧamnyŋ ekologiialyq mädenietın arttyru qatar jüruı qajet. Öitkenı tabiǧatty qorǧau – tek memlekettık organdardyŋ emes, bükıl qoǧamnyŋ ortaq jauapkerşılıgı.
Aiǧanym Mūstapaeva
