Foto: Jİ kömegımen
Jasandy jolmen jauyn-şaşyn şaqyru tehnologiiasy älemnıŋ köptegen elınde su tapşylyǧy men qūrǧaqşylyqtyŋ saldaryn azaitu maqsatynda qoldanylyp keledı. Biyl Qazaqstan da osy baǧyttaǧy täjıribenı qolǧa alyp, Ortalyq Aziiada mūndai jobany ıske asyrǧan alǧaşqy memleket atandy.
Türkıstan oblysynda bastalǧan pilottyq joba qoǧamda qyzu talqylanuda. Bırı ony klimattyq özgerıster jaǧdaiynda auyl şaruaşylyǧyn qoldaudyŋ tiımdı qūraly dep baǧalasa, endı bırı tehnologiianyŋ tabiǧi prosesterge yqpaly qandai boluy mümkın degen sūraq köteredı. Mamandar äzırge tüpkılıktı qorytyndy jasauǧa erte ekenın aitqanymen, jobanyŋ alǧaşqy nätijelerı men ǧylymi negızdemesı qoǧam nazarynda.
Jobanyŋ maqsaty qandai?|
Elımızde jasandy jauyn-şaşyn şaqyru tehnologiiasyn engızu turaly bastama alǧaş ret biyl mamyr aiynda jariialandy. Aqordada ötken kezdesude Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaev BŪŪ-nyŋ Düniejüzılık meteorologiialyq ūiymynyŋ prezidentı ärı BAÄ Ūlttyq meteorologiia ortalyǧynyŋ bas direktory Abdulla Äl-Manduspen su resurstaryn basqaru jäne klimattyq täuekelderdı azaitu mäselelerın talqylady.
Osy kezdesuden keiın ekı kün ötken soŋ Türkıstan oblysynda pilottyq joba ıske qosyldy. Eksperiment 911 myŋ gektar egıstık alqapty qamtyp otyr. Mamandardyŋ baǧalauynşa, tehnologiiany tiımdı paidalanu auyl şaruaşylyǧyn sumen qamtamasyz etuge jäne su qoimalaryn tolyqtyruǧa mümkındık beredı.
Joba avtorlarynyŋ aituynşa, soŋǧy jyldary öŋırde qūrǧaqşylyq kezeŋderı jiılegen. Osyǧan bailanysty bırneşe eldıŋ täjıribesı men halyqaralyq ūiymdardyŋ ūsynymdary zerdelenıp, Türkıstan oblysy pilottyq alaŋ retınde taŋdalǧan.
– Jobanyŋ negızgı maqsaty – qūrǧaqşylyqtyŋ aldyn alu. Ötken jyly mūnda segız aidan astam uaqyt jauyn-şaşyn tüspegen kezeŋder boldy. Būl fermerler üşın ülken qiyndyq tuǧyzdy. Bız bırneşe eldıŋ täjıribesın jäne halyqaralyq meteorologiialyq ūiymdardyŋ ūsynymdaryn zerttedık. Ǧylymi zertteuler men halyqaralyq täjıribege süiene otyryp, osy jobany ıske qostyq, – deidı Sifrlyq ükımettı qoldau ortalyǧynyŋ bas direktory Ä. Ospanova.
Tehnologiia qalai jūmys ısteidı?
Jobaǧa qatysty eŋ jiı qoiylatyn sūraqtardyŋ bırı – jasandy jauyn-şaşyn basqa öŋırlerdegı aua raiyna äser ete me degen mäsele.
Mamandardyŋ tüsındıruınşe, tehnologiia jaŋa būlttardy qalyptastyrmaidy jäne aua raiyn tübegeilı özgertpeidı. Arnaiy ūşaqtar tabiǧi türde qalyptasqan jaŋbyr būlttarymen ǧana jūmys ısteidı.
– Bız jaŋa būlttar jasamaimyz. Arnaiy ūşaq tek tabiǧi türde qalyptasqan jaŋbyr būlttarymen jūmys ısteidı. Būlttardyŋ astyna ekologiialyq tūrǧydan qauıpsız tūzdy reagentter şaşylady. Būl ylǧaldyŋ kristaldanu prosesın jyldamdatyp, jauyn-şaşynnyŋ tüsu yqtimaldyǧyn arttyrady. Sonymen qatar äser etu aumaǧy qataŋ şektelgen jäne jaŋbyr ülken aumaqtarǧa taralmaidy, – deidı Äliia Ospanova.
Mūndai tehnologiia älemde şamamen 50 jyldan berı qoldanylyp keledı. Bügınde AQŞ, Qytai, Kanada, Avstraliia, Europa elderı men Taiau Şyǧystyŋ bırqatar memleketterı ony su resurstaryn basqaru jäne qūrǧaqşylyqtyŋ aldyn alu maqsatynda paidalanady.
Al Ekologiia jäne tabiǧi resurstar ministrlıgınıŋ mälımetınşe, tehnologiia belgılı bır öŋırdegı tabiǧi būlttarǧa ǧana äser etedı.
Qoǧamdaǧy pıkır men sarapşylardyŋ közqarasy
Qazaqstan aimaqta mūndai täjıribenı alǧaş engızgendıkten, joba körşı memleketterdıŋ de qyzyǧuşylyǧyn tudyrdy. Düniejüzılık meteorologiialyq ūiym transşekaralyq sipattaǧy klimattyq jobalar jönınde körşı elderdı habardar etıp otyrudy ūsynǧan.
Sonymen qatar äleumettık jelılerde soŋǧy kezdegı nöser jauyndar men aua raiynyŋ qūbylmaly boluyn jasandy jaŋbyr tehnologiiasymen bailanystyratyn pıkırler de kezdesedı. Türkıstan oblysyndaǧy keibır şarualar jauyn-şaşynnyŋ köbeiuı baqşa önımderıne äser etkenın aitady.
Alaida mamandar mūndai tūjyrymdarǧa ǧylymi baǧa beru üşın qosymşa zertteuler qajet dep sanaidy. Öitkenı aua raiyna bır mezgılde köptegen tabiǧi faktorlar äser etedı.
Resmi organdardyŋ ūstanymy
Memlekettık organdar pilottyq joba ǧylymi baqylaumen jürgızılıp jatqanyn mälımdep otyr. Jobanyŋ meteorologiialyq süiemeldeuın «Qazgidromet» jüzege asyrady.
– Būl eksperimenttı Ekologiia ministrlıgı tarapynan «Qazgidromet» qadaǧalap otyr. Bızdıŋ qūzyretımızge meteorologiialyq derekter, iaǧni Qazaqstan aumaǧyndaǧy būlttardyŋ ylǧaldylyǧy turaly aqparat kıredı, – deidı Ekologiia vise-ministrı Mansūr Oşurbaev.
Ministrlık ökılderınıŋ aituynşa, jauyn-şaşynnyŋ himiialyq qūramy da tūraqty türde zerthanalyq baqylaudan ötkızıledı. Alynǧan mälımetter ekologiialyq qauıpsızdık talaptaryna säikestıgı tūrǧysynan taldanady.
– Älemdık täjıribe būl tehnologiianyŋ ekologiialyq tūrǧydan qauıpsız ekenın körsetedı. Onyŋ maqsaty – köktemgı tasqyn kezınde jetkılıktı kölemde tolyspaǧan su aidyndaryndaǧy su qoryn tolyqtyru ǧana, – deidı mamandar.
Qazır pilottyq joba jalǧasyp jatyr. Onyŋ qorytyndylary ǧylymi zertteuler aiaqtalǧannan keiın jariialanady. Eger tehnologiia tiımdılıgı men qauıpsızdıgın däleldese, bolaşaqta ony su tapşylyǧy baiqalatyn özge öŋırlerde de qoldanu mümkındıgı qarastyryluy yqtimal.
Aiǧanym Mūstapaeva
