Ūlttyŋ jany – tılınde, ruhy – dästürınde, bolmysy – önerınde, berekesı – dastarqanynda, al tamyry – tuǧan jerınde. Osylardyŋ bärın bır arnaǧa toǧystyratyn ūly qūndylyq – ūlttyq kod. Jahandanu däuırınde är halyqty saqtap qalatyn da, özgeden daralaityn da osy. Būl – ūlttyŋ ǧasyrlar süzgısınen ötken ruhani jady. Qazaq üşın sondai mäŋgılık qūndylyqtyŋ bırı ärı bıregeiı – Qymyzmūryndyq. Osyndai ūlttyq bolmystyŋ jandy körınısın biyl taǧy da Qarqara törınde ötken Qymyzmūryndyqtan köruge mümkındık tudy.
Qymyzmūryndyq – jai ǧana mereke emes. Būl – jaz jailauǧa köşken eldıŋ alǧaşqy qymyzdyŋ daiyn boluyn quanyşpen qarsy alyp, aǧaiynnyŋ basyn qosyp, aq dastarqan jaiyp, bereke men bırlıktı därıpteitın ǧasyrlar qoinauynan jetken dästür. Qymyz – qazaqtyŋ tūrmys-tırşılıgınıŋ ǧana emes, köşpendı örkeniettıŋ simvolyna ainalǧan qasiettı susyn. Sondyqtan Qymyzmūryndyq – halqymyzdyŋ tabiǧatpen ündestıgın, jylqy mädenietın, qonaqjailyǧyn, yntymaǧyn jäne ruhani jadyn tanytatyn erekşe mädeni qūbylys.
Osyndai tarihi dästürdı jaŋǧyrtyp, jaŋa mazmūnmen baiytyp kele jatqan «Qymyzmūryndyq – 2026» halyqaralyq mädeni-sport festivalı biyl taǧy da Qarqara jailauynda keŋ kölemde öttı.
Qazaqtyŋ qasiettı Qarqarasy – tarih pen tabiǧattyŋ, azat ruh pen köşpendı mädeniettıŋ toǧysqan mekenı. Ile Alatauynyŋ bauraiyndaǧy būl öŋır talai tarihi oqiǧalardyŋ kuäsı bolǧan. Qarqara köterılısınıŋ ızı qalǧan, talai bi men batyrdyŋ ızı qalǧan kielı ölke bügınde ūlttyq mädeniettıŋ ülken ordasyna ainalyp keledı.
Biyl besınşı märte ūiymdastyrylǧan festival qazaqtyŋ körnektı biı, mämıleger, oişyly – Älmerek Janşyqūlynyŋ tuǧanyna 368 jyl toluyna arnaldy. Būl – merekenıŋ tarihi salmaǧyn odan ärı arttyra tüstı. Festivalge Qazaqstannyŋ barlyq öŋırlerınen ǧana emes, Türkiia, Qytai, Moŋǧoliia, Özbekstan, Qyrǧyzstan, Türıkmenstan jäne Qaraqalpaqstannan arnaiy delegasiialar keldı. Jalpy sany 35 myŋǧa juyq adam Qarqara törınde bas qosty. Būl körsetkış festivaldıŋ halyqaralyq deŋgeige bır taban ılgerılegenı ǧana emes, qazaqtyŋ mädenietı men ūlttyq mūrasyna degen qyzyǧuşylyqtyŋ jyldan-jylǧa artyp kele jatqanyn aiqyn aŋǧartty.
Jiylǧan qauymnyŋ alǧaşqy aialdamasy – qymyz qūiylǧan sabalar boldy. Qymyzdyŋ dämın tatyp, şöl basqan köpşılık qolönerşıler qalaşyǧyna bet aldy. Būl jerde qazaqtyŋ bai qolönerınıŋ tūtas älemı köz aldyŋa keledı. Aǧaştan oiylǧan tūrmystyq būiymdar, zergerlık äşekeiler, er-tūrman, qamşy, ūlttyq kiımder, muzykalyq aspaptar men san aluan kädesyilar körermenderdı erıksız qyzyqtyrdy.
Qolönerşıler qalaşyǧynda erekşe nazarymdy audarǧandardyŋ bırı – Narynqol öŋırınıŋ Qarasaz auylynan şyqqan şeber Marat Bozynbai boldy. Ol – sonau jaugerşılık zamanda qaru-jaraq pen sauyt-saiman jasaǧan babalar käsıbın jalǧap kele jatqan sanauly mūragerlerdıŋ bırı. Otyz bes jyldan berı ūlttyq önerdı serık etken şeber bügınde ınılerımen bırge «Bes aspap» otbasylyq şeberhanasynda ata käsıptıŋ otyn öşırmei, dombyra, qobyz, qylqobyz, prima qobyz sekıldı ūlttyq muzykalyq aspaptar men san aluan qazaqy būiymdardy jasap, nasihattauşy. Şeberdıŋ eŋ ülken tılegı – «Ūlttyq qolönerge memleket tarapynan jüielı qoldau körsetılıp, ata käsıptıŋ örısı keŋeise. Özbekstanda qolönerşılerge arnaiy auyldar salynyp, paiyzsyz nesie berıledı, sondai-aq, salyqtyq jeŋıldıkter de qarastyrylǧan. Al bızde mūndai mümkındık joqtyŋ qasy. Tıptı, kepılsız nesie aludyŋ özı qiyn» – deidı.
Bır qaraǧanda, būl bır adamnyŋ ǧana pıkırı sekıldı körıngenımen, şyn mänınde ūlttyq mūrany saqtap jürgen köptegen şeberdıŋ ortaq janaiqaiy. Öitkenı qolöner – künkörıstıŋ ǧana közı emes, ūlttyŋ tarihi jadyn, dünietanymyn, estetikalyq talǧamyn ūrpaqtan ūrpaqqa amanattap kele jatqan ruhani mūra. Ärbır oiudyŋ örnegınde – ötkennıŋ ızı, ärbır aǧaştyŋ bederınde – babalardyŋ qoltaŋbasy, ärbır ūlttyq būiymnyŋ boiynda – köşpendı örkeniet mūrasy bederlengen. Sondyqtan qolönerdı qoldau – jeke käsıptı qoldau ǧana emes, ūlttyŋ mädeni jadyn, tarihi sabaqtastyǧyn jäne ruhani tamyryn saqtauǧa jasalǧan qamqorlyq. Qolöner körmesınde jolyqqan taǧy bır talantty äulet – Esık qalasynan kelgen Mūhtarūly Esennıŋ otbasy. Olar qazaqtyŋ bes qaruyn, ūlttyq muzykalyq aspaptardy jäne etnografiialyq kompozisiialardy kölemdı pannoǧa ainaldyryp, ūlttyq mūrany jaŋa körkemdık şeşımmen jaŋǧyrtyp jürgen şeberler. Jiyrma jyl būryn erlı-zaiyptylardyŋ ortaq qyzyǧuşylyǧynan bastalǧan ıs bügınde tabysty käsıpke ainalǧan. «Jūbaiym ekumız baiqasaq, är üidıŋ törınde qūmarada beinelengen it, mysyq sekıldı türlı januarlardyŋ müsını tūrady. Nege sol orynǧa ūlttyq naqyştaǧy būiymdar qoiylmasqa?! Ūlttyq dünieler kündelıktı ömırımızdıŋ ajyramas bölıgıne ainaluy kerek» – deidı şeber öz kezegınde. Olardyŋ şeberhanasynda on jetı jyldan berı eŋbek etıp kele jatqan tatar ūltynyŋ ökılı Ramiz Mingaleevtıŋ şyǧarmaşylyq qoltaŋbasy erekşe baiqalady. Onyŋ ideiasy negızınde düniege kelgen «Bes qaru» kompozisiiasy körermennıŋ nazaryn bırden özıne audaryp, menı de ūzaqqa deiın janynan alystatpady. Aǧaşqa jan bıtkendei äser qaldyratyn ärbır beder men örnekten batyr babalardyŋ qaisar ruhy, köşpendı örkeniettıŋ tektılıgı men qazaqtyŋ bolmysy aiqyn sezıledı. Mūndai tuyndylardyŋ baǧasy eŋ aldymen onyŋ qūnynda emes, qūndylyǧynda. Sebebı ärbır būiymnyŋ boiynda şeberdıŋ maŋdai terı ǧana emes, ǧasyrlardan jetken ūlttyq jady, ata käsıptıŋ amanaty men ūlt ruhyna degen adaldyq saqtalǧan.
Qolöner alaŋynda menıŋ nazarymdy būryn-soŋdy jaqynnan körmegen erekşe muzykalyq aspaptar bırden özıne tartty. Marketolog mamandyǧyn igergen İlia Mordoves gliukofon, hendpan, änşı tostaǧandar, şaŋqobyz, kalimba sekıldı aspaptardy tanystyryp qana qoimai, qazaqy naqyşty zamanaui dizainmen üilestırgen bıregei tuyndylaryn ūsyndy. Onyŋ «Taŋbaly tas» pen «Bolaşaqtyŋ kiız üiı» kompozisiialary ūlttyq simvolikany zamanaui közqaraspen jaŋaşa söiletedı.
Şeberdıŋ aituynşa, gliukofon – 2006 jyly paida bolǧan jas muzykalyq aspap. Almatylyq İlia Mordoves onymen 2014–2015 jyldary tanysyp, dostary Amerikadan äkelgen alǧaşqy gliukofonnan şabyt alyp, 2015 jyldan berı äkesı Konstantinmen bırge Qazaqstanda ony jasaudy qolǧa alǧan. Bügınde olardyŋ şeberhanasy elımızdegı osy baǧyttaǧy alǧaşqy tūraqty ortalyqtardyŋ bırı sanalady.
Tabiǧat ünındei qoŋyr äuezımen erekşelenetın gliukofon qazır älemnıŋ köptegen elınde meditasiiada, dybystyq terapiiada jäne adamnyŋ ışkı üilesımın qalyptastyru täjıribelerınde keŋınen qoldanylady.Eŋ qyzyǧy, keluşıler olardy tek tamaşalap qana qoimai, öz qoldarymen oryndap köruge mümkındık aldy. Osy arqyly festival qazaqtyŋ bai mūrasy zaman aǧymymen ündesıp, jaŋa tynys ala alatynyn, al ūlttyq qūndylyqtardy därıpteuge özge etnos ökılderınıŋ de şynaiy üles qosyp jürgenın aiqyn körsettı. Festival tek qolönermen ǧana şektelgen joq. Būl – köşpendıler örkenietınıŋ ömır saltyn jan-jaqty tanytqan ülken etnoalaŋǧa ainaldy.
Bozkılemde ötken «Tüie paluan» jarysynda elımızdıŋ kıl myqty baluandary beldesıp, jeŋımpazdar qomaqty jüldelerge ie boldy.
Körermen erekşe qyzyqtaǧan saiystardyŋ bırı – «Qoşqar köteru». Erekşe küş pen tözımdılıktı talap etetın būl jarysta qoşqardy eŋ köp kötergen sportşy dästür boiynşa ony öz jüldesı retınde ielendı. Al «Alyptar saiysynda» qatysuşylar naiza laqtyru, temır şybyq iiu, jüz kelılık alyp tastardy köterıp jüru, börenemen jattyǧu jasau jäne bes jüz kelılık arbany süireu sekıldı qiyn synaqtardan öttı. Bas jülde iesıne 1,5 million teŋge tabystaldy.
«Alyptar saiysyndaǧy» eŋ äserlı sätterdıŋ bırı – salmaǧy jüz kelıden asatyn qos auyr tasty köterıp jüru kezeŋı boldy. Būl synǧa qatysuşylardyŋ arasynda köpşılıktıŋ erekşe yqylasyna bölengenderdıŋ bırı – Nigeriiadan kelgen baluan Djerri edı. Mūhit asyp, myŋdaǧan şaqyrym jol jürıp kelgen Djerridıŋ aituynşa, byltyr Qarqaradaǧy jarys oǧan erekşe äser qaldyrǧan. Qazaq halqynyŋ qonaqjailyǧy, ūlttyq sportqa degen qūrmetı men festivaldıŋ ruhy ony qaita oraluǧa jıgerlendırıptı. Bır jyl boiy arnaiy daiyndalyp kelgen ol biyl da öz küşın synap, alyptarmen iyq tırestırdı.
Şeteldık sportşynyŋ qazaqtyŋ ūlttyq küş synasu dästürıne qyzyǧuşylyq tanytyp, arnaiy daiyndyqpen qaita keluı – Qymyzmūryndyq festivalınıŋ halyqaralyq bedelı artyp kele jatqanynyŋ jarqyn körınısı. Ūlttyq sporttyŋ şekara men qūrlyqqa baǧynbai, özge elderdıŋ de qyzyǧuşylyǧyn oiatuy – qazaq mädenietınıŋ älemge aşylǧan taǧy bır qaqpasy ıspettı.
Festivaldıŋ sänın qyzdyrǧan dästürlı bäigege elımızdıŋ tükpır-tükpırınen kelgen ekı jüzge juyq jüirık qatysty. Qūnan bäige (9 şaqyrym), top bäige (20 şaqyrym) jäne alaman bäige (32 şaqyrym) boiynşa ötken jarystarda şabandozdar tözımdılık pen şeberlıktıŋ ülgısın körsettı. Jülde qory da auqymdy boldy: alaman bäigenıŋ jeŋımpazy Jetour X70 FL Prestige avtokölıgın ielense, ekınşı orynǧa – 2,5 million, üşınşı orynǧa – 1 million teŋge tabystaldy.
Myŋ jylqy dübırı – Ūly dalanyŋ jandy şejıresı
Biylǧy Qymyzmūryndyqtyŋ eŋ aişyqty ärı köpşılık jüregınde jattalyp qalǧan sätı – Qarqaranyŋ keŋ jazyǧyn dübırge bölegen myŋ jylqynyŋ saltanatty şeruı boldy. Mausymnyŋ maŋdai küidırgen aptaby men taŋdai keptırgen ystyǧy da osy körınıstı taǧatsyzdana kütken myŋdaǧan körermennıŋ yntasyn bäseŋdete almady. Däl osy sätte jer dübırınen eleŋ etpegen jan qalmady-au sırä! Būl – jai ǧana şou emes, qazaqtyŋ jylqy mädenietıne taǧzym, ūlt ruhynyŋ körınısı edı.
Būl – menıŋ Qarqara törınde ötken Qymyzmūryndyqqa ekınşı ret qatysuym. Quantarlyǧy – jyldan-jylǧa festivaldıŋ auqymy keŋeiıp, mazmūny baiyp, halyqaralyq bedelı artyp keledı. Alaida osyndai ırı mädeni şaralardyŋ mereiın üstem etetın taǧy bır maŋyzdy ölşem bar. Ol – ūiymdastyru mädenietı.
Ondaǧan myŋ adam bas qosatyn etnofestivalde sanitarlyq infraqūrylymnyŋ, äsırese därethana, qol juu oryndary men tazalyq qyzmetınıŋ jetkılıktı boluy – jailylyqtyŋ ǧana emes, keluşıge degen qūrmettıŋ de belgısı. Älemdık täjıribede tabiǧat aiasynda ötetın auqymdy festivalder jyljymaly sanitarlyq moduldermen, biodärethanalarmen jäne tūraqty tazalyq qyzmetımen qamtamasyz etıledı. Būl, eŋ aldymen, äielderge, balalar men qarttarǧa qolaily jaǧdai jasap, tabiǧattyŋ tazalyǧyn saqtaudyŋ tiımdı joly.
Qymyzmūryndyq keleşekte halyqaralyq deŋgeidegı mädeni brendke ainaludy maqsat etse, onyŋ ruhani mazmūny ūiymdastyru sapasymen de tolyqqandy ündesuı qajet. Byltyr baiqalǧan sanitarlyq infraqūrylym mäselesı biyl şeşımın tabady degen ümıt bolǧanymen, būl tüitkıl älı de nazar audarudy talap etedı.
Ärine, festival aiaqtalǧan soŋ Almaty oblysy äkımdıgı «Taza Qazaqstan» baǧdarlamasy aiasynda Qarqara jailauynda tazartu jūmystary jürgızılıp jatqanyn habarlady. Būl – qūptarlyq qadam. Degenmen, bügıngı körermen tabiǧattyŋ keiın tazartylǧanyn ǧana emes, şara barysynda özıne laiyqty jaǧdai jasalǧanyn da körgısı keledı. Öitkenı, halyqaralyq deŋgeidegı festivaldıŋ mädenietı onyŋ sahnasymen ǧana emes, keluşılerıne körsetılgen qamqorlyqpen de ölşenedı. Soǧan qaramastan, biylǧy Qymyzmūryndyqtyŋ şynaiy ajaryn aşqan – Qarqaranyŋ darqan mınezdı halqy, ūlttyq mūraǧa janaşyr Nūrbaqyt Teŋızbaev bastaǧan Kegen audany äkımdıgı men ūiymdastyruşylar, qolönerşıler, önerpazdar jäne erıktıler boldy. Şara barysynda olar qazaqqa tän qonaqjailyq pen keŋpeiıldılıktıŋ söz jüzındegı ūǧym emes, ömır salty ekenın taǧy bır märte däleldedı.
Lauazym – uaqyttyŋ enşısı, al halyqtyŋ senımı – eŋ qymbat marapat. Memlekettık qyzmettıŋ qadırı de osy senımdı aqtap, elge qyzmet etu mädenietın qalyptastyra bılumen ölşenedı. Sebebı, ūlttyq brendtıŋ halyqaralyq bedelın aiqyndaityn tek sahnadaǧy saltanat emes, sol saltanatty joǧary mädenietpen ūiymdastyra bılu qabıletı.
28 mausym – Būqaralyq aqparat qūraldary qyzmetkerlerınıŋ käsıbi merekesı qarsaŋynda ötken būl sapar men üşın qatardaǧy ıssapardan äldeqaida maŋyzdy boldy. Mädeni diplomatiia men ūlttyq kod mäselelerın zerttep jürgen ızdenuşı retınde Qymyzmūryndyqty tek etnofestival emes, qazaqtyŋ ruhani bolmysyn, tarihi jadyn jäne köşpendıler örkenietınıŋ ömırşeŋdıgın tanytatyn mädeni fenomen retınde qabyldadym.
Bügınde älemdı özıne bauraǧan Fransiia «Frankofoniia» keŋıstıgı arqyly öz tılı men mädenietın halyqaralyq jūmsaq küştıŋ (soft power) pärmendı qūralyna ainaldyra bıldı. Sol siiaqty, jüielı memlekettık qoldau men käsıbi ūiymdastyrudyŋ arqasynda Qymyzmūryndyq ta qazaqtyŋ ūlttyq dünietanymyn, dästürlı mädenietı men köşpendı örkenietınıŋ qūndylyqtaryn älemge tanytatyn bıregei mädeni brendke ainaluǧa tolyq äleuetı bar.
Bır kezderı Almatyda alǧaş boi kötergen «Alatau» dästürlı öner teatrynyŋ aqparattyq keŋıstıkte tanyluyna öz ülesımdı qosu baqyty būiyrdy. Bügınde Qazaqstan men Fransiia arasyndaǧy mädeni diplomatiianyŋ kommunikasiialyq jäne institusionaldyq tetıkterın zerttei otyryp, qazaqtyŋ töl mädenietın älemge tanytudyŋ eŋ senımdı joly – onyŋ tabiǧi ömır sürıp jatqan ortasyn, dästürın jäne dünietanymyn ǧylymi tūrǧydan zerdeleu ekenıne köz jetkızıp kelemın. Sondyqtan Qarqara menı jyl saiyn özıne qaita şaqyrady. Syr boiynyŋ perzentı bolǧandyqtan bolar, bala kezden biık taular men keŋ jailaularǧa erekşe yntyqpyn. Bızdıŋ ölkede mūndai körkem tabiǧat sirek bolǧandyqtan, turistık äleuetı joǧary Jetısudyŋ janǧa saia, közge quat syilaityn tūmsa tabiǧaty menı ärdaiym baurap alady. Bıraq menı Qarqaraǧa jeteleitın jalǧyz tabiǧat emes. Būl mekennen men ūlttyŋ ruhyn, tarihtyŋ tynysyn, ata dästürdıŋ üzılmegen altyn arqauyn sezınemın. Qūddy mūnda ötken men bügın, tarih pen bolaşaq bır-bırımen ün qatysyp tūrǧandai.
Qymyzmūryndyq – qymyz ışetın bır kündık mereke emes. Būl – ūlttyŋ jady jaŋǧyratyn, tarihy söileitın, dästürı tynystaityn ruhani keŋıstık. Köşpendıler örkenietınıŋ mūrasy muzei söresınde emes, däl osyndai halyqpen bırge jasasyp jatqan merekelerde saqtalady.
Qarqara törınde taǧy bır märte tüigenım – qazaqtyŋ ūlttyq kody joǧalǧan joq, ol qymyzdyŋ dämınde, dombyranyŋ ünınde, şeberdıŋ qolynda, tūlpardyŋ dübırınde, darqan dalanyŋ tösınde älı de ömır sürıp keledı.
Kım bılsın, kezınde el taǧdyryn ädıl sözımen tarazylaǧan Älmerek babanyŋ ruhy qonǧan qasiettı mekennıŋ baǧy älı talai asqaqtar. Öitkenı mūndai jerlerdıŋ qadırı tabiǧatymen ǧana emes, ūlttyŋ jadyn saqtai bılgen qasietımen ölşenedı. Qarqaranyŋ qazaqtyŋ töl mädenietın älemge tanytatyn halyqaralyq mädeni ortalyqqa ainalǧanyn köru – men üşın käsıbi maqsat qana emes, azamattyq arman. Sebebı ūlttyŋ bolaşaǧy onyŋ tarihyn saqtai alǧan qasiettı mekenderden bastalady.
Gülmira ASYLBEKQYZY,
mädeniettanuşy, jurnalist
