Eldegı qarjylyq-ekonomikalyq körsetkışter, aqşa-nesie saiasaty, ūlttyq valiutany nyǧaitu, el biudjetın eseleu mäselelerı öte maŋyzdy. Qoǧam men qarjy qatynasy, el nenı eskeruı kerek, el basşylyǧy nege nazar audary kerek?
«Ötken jyly negızgı ekonomikalyq syn-qaterinfliasiia boldy. Biyl bız infliasiiany 9-11 paiyz aralyǧynda boljap otyrmyz. Osyǧan bailanysty bız 5 mausymda bazalyq mölşerlemenı 18-den 17 paiyzǧa deiın tömendettık. Degenmen, infliasiia älı de ekı taŋbaly bolǧandyqtan infliasiialyq jaǧdai tolyq tūraqtandy dep aituǧa älı erte. Negızgı qauıp — geosaiasi tūraqsyzdyq pen azyq-tülıktıŋ älemdık baǧasynyŋ ösuı. Işkı täuekel faktorlary — tūrǧyn-üi kommunaldyq qyzmetter tarifterı men janar-jaǧarmai reformasynyŋ qaita bastaluy jäne monetarlyq bazanyŋ ösuı. İnfliasiiany tūraqtandyrudyŋ maŋyzdy faktory — fiskaldyq konsolidasiia. Ūlttyq qordan bölınetın transfertterdı 2,8 trln teŋgege deiın şekteu — maŋyzdy dezinfliasiialyq faktor»
Būl – Ūlttyq bank basşysy Timur Süleimenovtıŋ paiymy. Ol 18 mausymda Senattyŋ jalpy otyrysynda Ükımettıŋ ötken jylǧy respublikalyq biudjettıŋ atqaryluy turaly esebın talqylau barysynda osy turaly aitty.
Osy mäselelerge qatysty qarjy sarapşysy Beksūltan Ysqaqovpen bolǧan sūhbatty nazarlaryŋyzǧa ūsynamyz.
– Ūlttyq valiuta keiıngı kezderı qūldyraudan köz aşpai keledı. Nelıkten?
– Ūlttyq valiutanyŋ älsıreuı kezdeisoq qūbylys emes. Būl – Qazaqstan ekonomikasynda jyldar boiy qordalanǧan qūrylymdyq mäselelerdıŋ körınısı. Aldymen, älsıreudıŋ negızgı sebepterın dūrys anyqtap aluymyz qajet.
Bırınşıden, mūnaiǧa täueldılık – basty sebepterdıŋ bırı. Qazaqstan biudjetı kırısterınıŋ şamamen 40–50%-y mūnai-gaz sektorynan tüsedı. Sondyqtan älemdık naryqta mūnai baǧasy tömendegen saiyn elge tüsetın eksporttyq valiutalyq tüsım de azaiady. Sonyŋ saldarynan ışkı valiuta naryǧyndaǧy dollar ūsynysy qysqaryp, teŋgege qysym küşeiedı. Būl – Ūlttyq bank valiuta intervensiialary arqyly tolyq şeşe almaityn ırgelı mäsele.
Ekınşıden, Resei rublınıŋ baǧamy da teŋgege tıkelei äser etedı. Būl köp jaǧdaida qoǧam nazarynan tys qalyp jatady. Resei – Qazaqstannyŋ eŋ ırı sauda serıktesterınıŋ bırı. Rubl älsıregen kezde reseilık tauarlar arzandai tüsedı. Nätijesınde Qazaqstanǧa import kölemı artyp, otandyq öndıruşılerdıŋ bäsekege qabıletı tömendeidı. Mūndai jaǧdaida sauda teŋgerımın saqtau üşın teŋgenıŋ de älsıreuıne ekonomikalyq qysym paida bolady. Äsırese, 2022 jyldan keiın būl ürdıs aiqyn baiqaldy.
Üşınşıden, syrtqy sauda qūrylymyndaǧy teŋgerımsızdık saqtalyp otyr. Qazaqstan negızınen mūnai, metall jäne astyq siiaqty şikızatty eksporttaidy. Al daiyn önımderdı, tehnika men jabdyqtardy, elektronikany syrttan importtaidy. Būl şetel valiutasyna degen tūraqty sūranysty qalyptastyrady. Bız özımız tūtynatyn önımderdı jetkılıktı kölemde öndırmeiınşe, teŋgege tüsetın qysym da saqtala beredı.
Törtınşıden, joǧary infliasiia ūlttyq valiutaǧa degen senımdı älsıretedı. Eger halyq teŋgenıŋ satyp alu qabıletı dollarmen salystyrǧanda tezırek tömendep jatqanyn baiqasa, jinaǧyn şetel valiutasynda saqtauǧa ūmtylady. Sondyqtan depozitterdıŋ dollarlanu deŋgeiınıŋ joǧary boluy – halyqtyŋ ädetı emes, makroekonomikalyq tūraqsyzdyqqa berılgen tabiǧi naryqtyq reaksiia.
Besınşıden, Ūlttyq banktıŋ aqşa-nesie saiasaty kürdelı taŋdau aldynda tūr. Eger bazalyq mölşerleme köterılse, infliasiia tejelıp, teŋge belgılı bır deŋgeide qoldau tabady. Bıraq sonymen bırge nesie beru kölemı qysqaryp, ekonomikalyq ösım baiaulauy mümkın. Al mölşerlemenı tömendetu ekonomikalyq belsendılıktı yntalandyrǧanymen, infliasiianyŋ küşeiuıne jäne ūlttyq valiutanyŋ älsıreuıne äkeluı yqtimal. Soŋǧy jyldary Ūlttyq bank negızınen jauapty saiasat jürgızıp keledı. Degenmen, eger biudjet saiasaty oǧan qarama-qarsy baǧytta jūmys ıstese, retteuşınıŋ mümkındıgı şekteulı bolady.
Altynşydan, Ūlttyq qordan bölınetın transfertterdıŋ şamadan tys kölemı de teŋgege qysym tüsıredı. Ūlttyq qor bastapqyda mūnai kırısterın jinaqtap, ekonomikany syrtqy küizelısterden qorǧauǧa arnalǧan bolatyn. Alaida jyl saiyn biudjetke trilliondaǧan teŋge kölemınde kepıldendırılgen jäne nysanaly transfertterdıŋ bölınuı ekonomikadaǧy aqşa massasynyŋ ūlǧaiuyna yqpal etedı. Būl öz kezegınde infliasiialyq qysymdy küşeitıp, ūlttyq valiutanyŋ älsıreuıne äser etedı. Qazırgı taŋda biudjet şyǧystarynyŋ eleulı bölıgı Ūlttyq qor qarajaty esebınen qarjylandyrylyp otyr. Ūzaq merzımdı ekonomikalyq tūraqtylyq tūrǧysynan būl tiımdı täjıribe emes.
Jetınşıden, investisiialyq ahual men investorlardyŋ senımı de şeşuşı faktorlardyŋ bırı. Tıkelei şeteldık investisiialar – elge şetel valiutasynyŋ keluın qamtamasyz etetın negızgı közderdıŋ bırı. Eger investorlar qūqyqtyq tūraqsyzdyqqa, sybailas jemqorlyqqa nemese retteuşı saiasattyŋ boljap bolmaityn sipatyna bailanysty Qazaqstan naryǧyna kelmese nemese kapitalyn syrtqa şyǧarsa, valiuta naryǧyndaǧy dollar ūsynysy azaiady. Al kapitaldyŋ syrtqa ketuı – teŋge baǧamyna qosymşa qysym.
Teŋgenıŋ ūzaq merzımdı tūraqtylyǧy eŋ aldymen Qazaqstan ekonomikasynyŋ naqty äleuetıne bailanysty. El ekonomikasy tūtynǧanynan köp öndırıp, şikızat emes, qosylǧan qūny joǧary önımderdı köbırek eksporttap, al memleket mūnaidan tys kırısterınıŋ mümkındıgı şegınde ǧana şyǧyndalǧan jaǧdaida ūlttyq valiuta da tūraqty bolady.
Al qalǧan şaralardyŋ basym bölıgı teŋgenıŋ älsıreu sebepterın emes, onyŋ saldaryn uaqytşa jeŋıldetuge baǧyttalǧan. Ärine, qysqa merzımdı tūraqtandyru şaralary valiuta naryǧyndaǧy dürbeleŋnıŋ aldyn alu üşın qajet. Bıraq teŋgenıŋ şynaiy ärı tūraqty nyǧaiuy aiyrbas baǧamyn äkımşılık jolmen retteuge emes, eŋ aldymen ekonomikany qūrylymdyq tūrǧydan jaŋǧyrtuǧa, öndırıstı ärtaraptandyruǧa jäne ūlttyq ekonomikanyŋ bäsekege qabılettılıgın arttyruǧa bailanysty.
TEŊGENIŊ TEGEURINI JOQ
– Teŋgenı qalai nyǧaitamyz?
– İnfliasiia turaly sūraǧanda men ünemı bır närsenı qozǧaǧan jön dep esepteimın. Qazaqstandaǧy infliasiianyŋ bır ǧana sebebı joq. Būl – bır-bırımen tyǧyz bailanysty bırneşe faktordyŋ jiyntyǧy. Sol sebeptı mäselenı tek bır qūralmen şeşu mümkın emes.
Eŋ basty sebep – importqa täueldılık. Bügınde Qazaqstan tūtynatyn köptegen tauardy şetelden äkeledı. Azyq-tülık, tūrmystyq tehnika, kiım-keşek, därı-därmek, avtokölık – mūnyŋ basym bölıgı importqa täueldı. Sarapşylardyŋ baǧalauynşa, bölşek saudadaǧy importtyq tauarlardyŋ ülesı 40–50 paiyzdan asady. Būl nenı bıldıredı? Eger teŋge älsırese, syrttan keletın tauarlardyŋ özındık qūny bırden qymbattaidy. Sonyŋ saldarynan düken sörelerındegı baǧa da ösedı. Banktegı täjıribemde mūny kün saiyn köremın. Mysaly, azamattar toŋazytqyş nemese avtokölık satyp alu üşın nesie räsımdeidı. Bıraq olar satyp alyp jatqan tauardyŋ baǧasyna valiuta baǧamynyŋ özgeru qaupı äldeqaşan qosylyp qoiǧan bolady.
Taǧy bır sebep – ışkı naryqtaǧy bäsekenıŋ jetkılıksızdıgı. Janarmai, qūrylys materialdary nemese azyq-tülık siiaqty bırqatar naryqtarda ırı kompaniialardyŋ yqpaly joǧary. Bäsekelestık älsız bolǧandyqtan, kei jaǧdaida käsıpkerler baǧany tek şyǧyn ösken kezde ǧana emes, bolaşaqtaǧy täuekelderdı aldyn ala eskerıp te köteredı. Sondyqtan mūndai jaǧdaida infliasiiamen tek Ūlttyq banktıŋ bazalyq mölşerlemesın özgertu arqyly küresu jetkılıksız.
Halyq, qoǧam da infliasiianyŋ ösuıne taŋyrqamaityn bolǧan. Qazaqstandyqtar baǧanyŋ jyl saiyn ösetınıne üirenıp ketken. Sonyŋ äserınen käsıpkerler bolaşaqtaǧy qymbattaudy bügıngı baǧaǧa engızse, tūtynuşylar «erteŋ taǧy qymbattaidy» degen oimen tauardy qazır satyp aluǧa tyrysady. Būl öz kezegınde sūranysty arttyryp, baǧanyŋ odan ärı ösuıne yqpal etedı
Bank salasynda jūmys ısteitın maman retınde mūny da jiı baiqaimyn. Mysaly, teŋgenıŋ älsıreuı mümkın degen äŋgıme küşeigen kezde halyq ūzaq uaqyt paidalanylatyn tauarlardy satyp alu üşın tūtynuşylyq nesie räsımdeuge belsendı kırısedı. Būl da infliasiialyq qysymdy küşeitedı.
Memleket biudjet salasy qyzmetkerlerınıŋ jalaqysyn kötergende, Ūlttyq qordan qosymşa transfertter bölgende nemese auqymdy subsidiialar bergende ekonomikaǧa köp kölemde aqşa tüsedı. Eger osy uaqytta öndırıletın tauarlar men körsetıletın qyzmetterdıŋ kölemı däl sondai qarqynmen öspese, baǧanyŋ köterıluı zaŋdy qūbylys. Ekonomikada būl «sūranys infliasiiasy» dep atalady.
OTANDYQ ÖNDIRISKE DEM BERMEI İNFLIаSİIа OŊALMAIDY
– İnfliasiia nege tejelmei keledı?
– Qysqa merzımde Ūlttyq banktıŋ bazalyq mölşerlemenı joǧary deŋgeide ūstauy, monopoliialyq baǧa belgıleuge baqylaudy küşeituı jäne qajet bolǧan jaǧdaida valiuta naryǧyn tūraqtandyru şaralaryn qabyldauy maŋyzdy. Bıraq mūndai saiasattyŋ da öz qūny bar. Öitkenı joǧary paiyzdyq mölşerlemeler käsıpkerler üşın nesienı qymbattatyp, biznestıŋ damuyn tejeidı.
Orta merzımdı kezeŋde elımızde ışkı öndırıstı damytuǧa basymdyq berıluı qajet. Äsırese, auyl şaruaşylyǧy önımderın öŋdeu, qūrylys materialdaryn şyǧaru jäne jeŋıl önerkäsıptı damytu maŋyzdy. Ol üşın tek «ekonomikany ärtaraptandyru qajet» dep aitumen şektelmei, naqty qoldau tetıkterın ıske qosu kerek. Mäselen, öndırıs oryndaryna qoljetımdı qarjylandyru ūsynu, öŋdeuşı käsıporyndarǧa salyqtyq jeŋıldıkter beru jäne memlekettık satyp alularda otandyq önımnıŋ ülesın arttyru siiaqty şaralar tiımdı nätije beredı.
Al ūzaq merzımdı kezeŋde eŋbek önımdılıgın arttyru jäne ışkı naryqtaǧy şynaiy bäsekelestıktı qalyptastyru şeşuşı röl atqarady. Naryqta ädıl bäseke küşeimeiınşe jäne öndırıs tiımdılıgı artpaiynşa, infliasiia halyq tabysynan jyldam ösıp otyrady.
Qazaqstandaǧy infliasiia tek aqşa-nesie saiasatynyŋ mäselesı emes. Būl – importqa täueldılık, ışkı naryqtaǧy bäsekenıŋ älsızdıgı jäne ekonomikanyŋ qūrylymdyq erekşelıkterınen tuyndaityn keşendı mäsele. Ūlttyq bank infliasiianyŋ qarqynyn bäseŋdete alady, bıraq onyŋ negızgı sebepterın joiu üşın ekonomikanyŋ naqty sektorynda jüielı reformalar jürgızıluı qajet.
TEŊGERIM SAQTALMAǦAN SOŊ TAPQANYŊ KÖK TİYN
– Ailyq-jalaqy össe, azyq-tülık, kölık, baspana baǧasy şaryqtai tüsedı. Ne üşın teŋgerım saqtalmaidy?
– Būl – maǧan jiı qoiylatyn sūraqtardyŋ bırı. Özım bank salasynda jūmys jasaǧandyqtan bank klientterımen söileskende nemese tanystarymnan osy mäsele jaily jiı estimın. Köpşılık baǧanyŋ ösuın satuşylardyŋ aşközdıgımen bailanystyrady. Bıraq mäselenıŋ tüp-törkını būdan äldeqaida tereŋ. Būl – Qazaqstan ekonomikasynyŋ qūrylymdyq erekşelıkterınen tuyndaityn qūbylys.
Mūnyŋ mehanizmı qarapaiym. Memleket mūǧalımderdıŋ, därıgerlerdıŋ, polisiia qyzmetkerlerınıŋ jäne basqa da biudjettık sala mamandarynyŋ jalaqysyn köteredı. Sonyŋ nätijesınde halyqtyŋ qolyndaǧy aqşa köbeiedı. Aqşasy köbeigen adamdar köbırek sauda jasaidy, baspana, kölık nemese tūrmystyq tehnika aluǧa ūmtylady. Iаǧni sūranys artady. Al sūranys artqan kezde soǧan sai tauar men qyzmet kölemı köbeimese, baǧa öse bastaidy. Öitkenı jaŋa zauyt salu, öndırıstı keŋeitu nemese qyzmet körsetu kölemın ūlǧaitu üşın uaqyt, investisiia jäne infraqūrylym qajet. Al halyqtyŋ qolyna aqşa bügın tüsedı. Sondyqtan käsıpkerler köbeigen sūranysqa eŋ aldymen baǧany köteru arqyly jauap beredı. Sebebı bızdıŋ ekonomika älı de öndırısten görı importqa köbırek süienedı. Köptegen tūtynu tauarlary şetelden keledı. Eger sūranys kürt össe, ony otandyq öndırıs tolyq qamtamasyz ete almaidy. Sonyŋ saldarynan ne import köbeiedı, ne baǧa ösedı. Ekı jaǧdaida da qarapaiym tūtynuşy şyǧynǧa ūşyraidy.
Taǧy bır maŋyzdy jait bar. Memlekettık sektordaǧy jalaqy ösken kezde jeke kompaniialar da bılıktı mamandaryn ūstap qalu üşın eŋbekaqyny köteruge mäjbür bolady. Būl biznestıŋ şyǧynyn arttyrady. Al käsıpkerler köbıne osy qosymşa şyǧyndy tauar men qyzmettıŋ baǧasyna qosady. Nätijesınde baǧa taǧy da ösedı. Ädette biudjettık sala qyzmetkerlerınıŋ jalaqysy köterılgennen keiın ipoteka men avtonesiege sūranys artady. Al tūrǧyn üi naryǧy mūndai özgerıske öte tez jauap beredı. Köp jaǧdaida bırneşe aidyŋ ışınde baspana baǧasynyŋ öse bastaǧanyn köruge bolady.
Jalaqynyŋ ösuı eŋbek önımdılıgınıŋ artuymen qatar jüruı kerek. Iаǧni adamnyŋ tabysy onyŋ öndırgen önımı nemese qoǧamǧa äkelgen naqty nätijesıne säikes öskenı dūrys. Sonda ekonomikada qosymşa qūn paida bolyp, infliasiialyq qysym azaiady. Işkı naryqtaǧy bäsekelestıktı küşeitu qajet. Eger bır salada käsıpkerler köp bolsa, olardyŋ eşqaisysy baǧany negızsız kötere almaidy. Öitkenı tūtynuşy bırden basqa satuşyǧa ketedı. Sondyqtan ädıl bäsekelestık – baǧany tūraqtandyratyn eŋ tiımdı naryqtyq qūraldardyŋ bırı. Elımızde eŋ qajettı tauarlardyŋ öndırısın köbeitu maŋyzdy. Azyq-tülık, qūrylys materialdary, tūrmystyq himiia siiaqty kündelıktı sūranysqa ie önımderdı özımızde köptep öndırsek, syrtqy naryqqa täueldılık azaiyp, baǧany tūraqty ūstauǧa mümkındık tuady.Naryqtyq qaǧidalarǧa säikes kelmeitın jappai subsidiialau saiasatyn bırtındep qaita qarau qajet. Mysaly, janarmaidy, ipotekany nemese kommunaldyq qyzmetterdı ūzaq uaqyt boiy naryqtyq baǧadan tömen deŋgeide ūstap tūru uaqytşa jeŋıldık bergenımen, keiın biudjetke qosymşa salmaq tüsırıp, naryqtaǧy tepe-teŋdıktı būzady. Sonyŋ saldarynan tapşylyq nemese keiıngı kezeŋde baǧanyŋ kürt ösuı siiaqty mäseleler tuyndauy mümkın.
Eger ekonomika halyqtyŋ sūranysyn tolyq qamtamasyz etetındei kölemde tauar men qyzmet öndıre almasa, jalaqy ösken saiyn baǧa da qatar ösedı. Sondyqtan būl mäselenı tek jalaqyny köteru nemese aqşa-nesie saiasaty arqyly şeşu mümkın emes. Eŋ bastysy – öndırıstı damytu, käsıpkerlıktı qoldau jäne naryqtaǧy ädıl bäsekelestıktı küşeitu. Sonda ǧana halyqtyŋ tabysy naqty ösıp, baǧa tūraqtylyǧy saqtalady.
QARJYLYQ SAUAT MEMLEKETTŪRAQTYLYǦYMEN BIRDEI
– Qarjylyq sauattylyqty qalai arttyruǧa bolady?
– Qarjylyq sauattylyq – är adamnyŋ ǧana emes, tūtas el ekonomikasynyŋ tūraqty damuyna äser etetın maŋyzdy faktor. Qarjysyn dūrys basqara alatyn qoǧam ekonomikalyq daǧdarystarǧa da tözımdı keledı. Al azamattar artyq qaryzǧa batpai, bolaşaǧyn senımdı josparlai alady.
Ökınışke qarai, elımızde qarjylyq sauattylyq deŋgeiı älı de jetkılıktı emes. Köptegen azamattar nesie alarda onyŋ naqty qūnyn, jyldyq tiımdı syiaqy mölşerlemesınıŋ ne ekenın nemese qaryz jüktemesınıŋ öz tabysyna qanşalyqty äser etetının tolyq tüsıne bermeidı. Keibırı būrynǧy nesiesın jabu üşın qaitadan qaryz aluǧa mäjbür bolady. Al endı bıreulerı jinaǧan qarajatyn infliasiiadan qorǧai almaidy, nemese joǧary tabysqa qyzyǧyp, kümändı qarjylyq jobalar men alaiaqtyq shemalardyŋ qūrbany bolyp jatady.
Mūndai jaǧdaidyŋ basty sebebı – qarjylyq bılımnıŋ jüielı türde oqytylmauy. Mektepte de, joǧary oqu oryndarynda da jeke qarjyny basqaru, biudjet josparlau, jinaq jasau nemese investisiialau turaly praktikalyq bılım jetkılıktı deŋgeide berılmeidı. Sonyŋ saldarynan köptegen jastar eŋbek jolyn bastaǧan kezde qarjylyq şeşımderdı öz betınşe qabyldauǧa daiyn bolmai şyǧady.
Sondyqtan eŋ aldymen qarjylyq sauattylyqty mektep baǧdarlamasynyŋ mındettı bölıgıne ainaldyru qajet dep esepteimın. Bıraq būl qūrǧaq teoriia emes, ömırde qoldanylatyn naqty bılım boluy kerek. Mysaly, jeke jäne otbasy biudjetın josparlau, nesie men depozittıŋ erekşelıkterı, infliasiianyŋ äserı, investisiianyŋ negızgı qaǧidalary, zeinetaqy jüiesınıŋ qalai jūmys ısteitını siiaqty taqyryptar mektep qabyrǧasynan bastap oqytyluy tiıs.
Memleket, qarjy ūiymdary jäne būqaralyq aqparat qūraldary halyqqa tüsındıru jūmystaryn tūraqty jürgızuı qajet. Qazırgı sifrlyq däuırde adamdar aqparatty köbıne äleumettık jelıden alady. Sondyqtan sapaly ärı tüsınıktı qarjylyq kontenttıŋ köbeigenı öte maŋyzdy. Būl jalǧan investisiialyq ūsynystar men qarjylyq alaiaqtyqtyŋ aldyn aluǧa da kömektesedı.
Är azamat öz qarjylyq mädenietın qalyptastyruǧa jauapkerşılıkpen qarauy kerek. Ol üşın eŋ qarapaiym ädetterden bastaǧan jön. Mysaly, bır ai boiy barlyq kırıs pen şyǧysty esepke alyp körudıŋ özı artyq şyǧyndardyŋ qaida ketıp jatqanyn körsetedı. Täjıribe körsetkendei, köptegen adamdar şyǧyndarynyŋ edäuır bölıgın asa qajet emes dünielerge jūmsaitynyn keiın baryp baiqaidy. Är otbasynyŋ kem degende 3–6 ailyq şyǧynyn jaba alatyn qarjylyq rezervı bolǧany dūrys. Būl – artyqşylyq emes, kütpegen jaǧdailarda otbasynyŋ qarjylyq tūraqtylyǧyn saqtaityn qor. Halyqtyŋ investisiialyq mädenietın de bırtındep damytu qajet. Azamattar tek aqşa tabudy ǧana emes, ony saqtap, köbeitudıŋ zaŋdy ärı qauıpsız joldaryn da meŋgeruı kerek. Ärine, kez kelgen investisiia täuekelmen bailanysty. Sondyqtan qandai da bır qarjy qūralyna qarajat salmas būryn onyŋ täuekelın, tabystylyǧyn jäne jūmys ısteu qaǧidalaryn tolyq tüsınu maŋyzdy.
Jalpy, qarjylyq sauattylyq – tek jeke adamnyŋ mäselesı emes, ol memlekettıŋ ekonomikalyq qauıpsızdıgıne de tıkelei äser etedı. Qarjylyq sauatty qoǧam jinaqtauǧa beiım bolady, artyq qaryz almaidy, investisiia jasaudy üirenedı jäne ekonomikalyq küizelısterge äldeqaida tözımdı keledı. Sondyqtan qarjylyq sauattylyqty arttyru bır rettık aksiiamen emes, bılım beru jüiesı, memlekettık saiasat jäne qoǧamnyŋ ortaq jauapkerşılıgı arqyly jüielı türde jüzege asyryluy tiıs.
AKSİIа MEN OBLİGASİIа AŞYQ,QOLJETIMDI BOLUY QAJET
– Bız qanşalyqty aksiia men obligasiiany üirendık dep oilaisyz?
– Būl jerde mäsele halyqtyŋ mentalitetınde emes. Negızgı mäsele – qarjy naryǧynyŋ damu deŋgeiı, halyqtyŋ qarjy instituttaryna degen senımıjäne investisiialyq mädeniettıŋ älı tolyqqalyptaspauynda.
Qazaqstandyqtardyŋ investisiiaǧa saqtyqpenqarauyna tarihi täjıribe äser ettı. Köptegenazamattar toqsanynşy jyldardaǧy qarjypiramidalaryn, bankterdıŋ jabyluyn, bırneşeret bolǧan teŋge devalvasiiasyn ūmytqan joq. Sondyqtan olar üşın aqşany üide nemese şetelvaliutasynda saqtau aksiialarǧa investisiia salǧannan qauıpsızdeu
Qazaqstanda investisiia jasauǧa mümkındık bar, bıraq qarapaiym azamat üşın taŋdau köp emes. İnvestisiialauǧa bolatyn kompaniialardyŋ sany şekteulı, al halyq kündelıktı tūtynatyn ırı jekekompaniialardyŋ aksiialary qor birjasyndajetkılıktı deŋgeide ūsynylmaǧan. Sondyqtanadamdardyŋ qyzyǧuşylyǧy da tömen.
İnvestisiiany yntalandyratyn memlekettıkqoldau tetıkterınıŋ jetkılıksızdıgı bar. Damyǧanelderde ūzaq merzımdı investisiia jasaitynazamattarǧa salyqtyq jeŋıldıkter berıledı. Būladamdardy aqşasyn tūtynuǧa emes, investisiialauǧa yntalandyrady. Qazaqstanda da osyndai tetıkterdı kezeŋ-kezeŋımen engızu qajetdep esepteimın.
İnvestisiia salatyn azamattarǧa salyqtyqyntalandyru tetıkterın engızu maŋyzdy. Egerazamat belgılı bır merzımge aksiialarǧa nemeseobligasiialarǧa qarjy salsa, onyŋ investisiialyq tabysyna jeŋıldıkter qarastyrylsa, halyqtyŋ qyzyǧuşylyǧy aitarlyqtai artar edı. İnvestisiia jasau prosesın barynşa jeŋıldetu qajet. Qazırgı zamanda barlyq qarjylyq qyzmet sifrlyq formatqa köşıp jatyr. Sondyqtan brokerlık şot aşu, baǧaly qaǧazdardy satyp alu nemese investisiialyq portfeldı basqaru qarapaiym ärı qoljetımdı boluy tiıs. Elımızdegı ırı ärı tabysty jeke kompaniialardyŋ qor birjasyna şyǧuyna jaǧdai jasau qajet. Adamdar özderı kündelıktı paidalanatyn nemese jaqsy bıletın kompaniialardyŋ aksiialaryn satyp aluǧa köbırek qyzyǧady. Būl qor naryǧynyŋ belsendılıgın de arttyrady. İnvestisiialyq sauattylyqty mektepten bastap oqytu maŋyzdy. Jastar aqşa tabudy ǧana emes, ony saqtaudy, köbeitudı jäne täuekeldı dūrys baǧalaudy da üirenuı kerek. Arnaiy oqu platformalary arqyly azamattarǧa naqty aqşa salmai-aq investisiia jasap köruge mümkındık berılse, olardyŋ täjıribesı men senımı arta tüser edı. Keiıngı jyldary elımızde keibır ūlttyq kompaniialardyŋ aksiialary halyqqa ūsynylǧan kezde azamattardyŋ qyzyǧuşylyǧy joǧary bolǧanyn kördık. Būl qazaqstandyqtardyŋ investisiia jasauǧa daiyn ekenın körsetedı. Eŋ bastysy – olarǧa tüsınıktı, qauıpsız jäne qoljetımdı qūraldar ūsynu.
İnvestisiialyq mädeniet özdıgınen qalyptaspaidy. Ol halyqtyŋ qarjy naryǧyna degen senımımen, qoljetımdı investisiialyq qūraldarmen, memlekettık yntalandyru şaralarymen jäne qarjylyq bılımmen bırge damidy. Qazaqstannyŋ mūndai mädeniettı qalyptastyruǧa äleuetı jetkılıktı. Bıraq būl üşın memleket, qarjy naryǧynyŋ qatysuşylary jäne bılım beru jüiesı bırneşe jyl boiy jüielı ärı bırızdı jūmys ısteuı qajet. Sonda ǧana investisiia jasau halyqtyŋ az ǧana bölıgınıŋ emes, köpşılıktıŋ qalypty qarjylyq ädetıne ainalady.
HALYQTYŊ TABYSY ARTPASA BÄRI BEKER
– Halyqtyŋ qarjylyq jüktemesın azaitudyŋ joldary bar ma?
– Būl jerde mäselenı aşyq aitqan dūrys. Öitkenı bügıngı taŋda ortaşa tabysy bar qazaqstandyqqa qarjylyq jükteme bırneşe baǧyttan qatar tüsıp otyr: baspana mäselesı, kommunaldyq tarifterdıŋ ösuı, zeinetaqy jinaqtarynyŋ qoljetımdılıgı.
Zeinetaqy qoryndaǧy qarajattyŋ bır bölıgın üi satyp aluǧa, ipotekany öteuge nemese emdeluge paidalanu mümkındıgınıŋ şekteluı – infliasiiany tejeuge baǧyttalǧan qūraldardyŋ bırı. Sebebı ekonomikaǧa köp kölemde qosymşa aqşa bır mezette tüsse, ol sūranysty arttyryp, baǧanyŋ ösuıne äser etedı.
Bıraq būl tetık alǧaş engızılgen kezde kütken nätijesın tolyq bere almady. Kerısınşe, tūrǧyn üige degen sūranysty kürt ösırıp, baspana baǧasynyŋ şaryqtauyna jäne ekonomikadaǧy artyq aqşa massasynyŋ köbeiuıne yqpal ettı. Sonyŋ saldarynan infliasiialyq qysym küşeidı.
Būl mümkındıktı zeinetaqy qorynda jetkılıktılık şegınen asqan qarajaty bar azamattar ǧana paidalandy. Al milliondaǧan qarapaiym qazaqstandyqtardyŋ jinaǧy belgılengen şekke jetpegendıkten, būl baǧdarlamanyŋ igılıgın köre almady. Sondyqtan qoǧamda ädılettılık mäselesı de köterıldı.
Degenmen, memlekettıŋ bügıngı şekteuler engızuınıŋ de özındık negızı bar. Eger zeinetaqy qarajatyn jappai şeşıp alu qaita bastalsa, bolaşaqta köptegen azamattyŋ zeinetaqysy jetkılıksız boluy mümkın. Sondyqtan mūnda belgılı bır tepe-teŋdık qajet.
Bızdıŋşe, negızgı mäsele qarajatty aluǧa tyiym saluda emes, azamattardyŋ zeinetaqy jüiesıne degen senımınde. Öitkenı keibır jyldary zeinetaqy aktivterınıŋ naqty tabystylyǧy infliasiiadan tömen boldy. Iаǧni adamdardyŋ jinaǧynyŋ satyp alu qabıletı tömendedı. Sondyqtan basty mındet – zeinetaqy aktivterın tiımdı basqaru, investisiialyq portfeldı ärtaraptandyru jäne bäsekelestıktı küşeitu arqyly salymşylardyŋ naqty tabysyn arttyru.
«Otbasy bankındegı» 8,5 paiyzdyq aralyq qaryz mölşerlemesı – qazırgı joǧary bazalyq mölşerleme jaǧdaiynda memleket tarapynan berılıp otyrǧan maŋyzdy qoldau. Bıraq mūndai jeŋıldık barlyq azamatqa bırdei qoljetımdı emes.
Nätijesınde jeŋıldetılgen nesienı kütken adamdardyŋ sany artyp, tūrǧyn üige degen sūranys joǧary bolyp qala beredı. Būl öz kezegınde baspana baǧasynyŋ ösuıne äser etedı. Iаǧni memleket bergen subsidiianyŋ bır bölıgı naryqtaǧy baǧanyŋ qymbattauymen qaita «joiylyp» ketedı.
Sondyqtan ūzaq merzımdı şeşım tek jeŋıldetılgen ipotekamen şektelmeuı kerek. Memleket jaldamaly tūrǧyn üi qoryn köbeitıp, halyqqa qoljetımdı baspananyŋ basqa da tetıkterın damytuy qajet. Sonda satyp alu naryǧyna tüsetın qysym da azaiady.
Kommunaldyq tarifterdı ūzaq uaqyt ekonomikalyq negızdelgen deŋgeiden tömen ūstap tūru infraqūrylymnyŋ tozuyna alyp keledı. Bügın bız jylu jelılerınıŋ eskıruın, elektr jelılerındegı aqaulardy körıp otyrmyz. Sondyqtan tarifterdı mülde kötermeu ūzaq merzımde dūrys şeşım emes.Bıraq ekınşı jaǧynan tarifterdıŋ kürt qymbattauy halyqtyŋ äleumettık älsız toptaryna auyr salmaq tüsıredı.
Sondyqtan eŋ tiımdı jol – barlyq adamǧa bırdei jeŋıldık beru emes, naqty mūqtaj azamattarǧa atauly qoldau körsetu. Tabysy joǧary otbasy men az qamtylǧan otbasy kommunaldyq tölem boiynşa bırdei memlekettık qoldau almauy tiıs. Būl – älemnıŋ köptegen elınde qoldanylyp jürgen tiımdı täjıribe.
Halyqtyŋ qarjylyq jüktemesın azaitudyŋ eŋ dūrys joly – barlyǧyna bırdei subsidiia taratu emes, naqty mūqtaj azamattarǧa atauly kömek körsetu, ekonomikany tūraqtandyru jäne halyqtyŋ naqty tabysyn arttyru. Sonda ǧana memleket te öz resurstaryn tiımdı paidalanady, al azamattardyŋ äl-auqaty ūzaq merzımde jaqsarady.
EŊBEK ÖNIMDILIGIN ARTTYRU
– Äleumettık jelılerde eŋbek dauy, immigranttardyŋ köbeiuı ūdaiy mäsele bolyp köterıledı. Sızdıŋ oiyŋyzşa būny qalai rettesek bolady?
– Būl taqyryp qoǧamda jiı talqylanady. Äsırese äleumettık jelılerde emosiiaǧa qūrylǧan pıkırler köp aitylady. Bıraq būl mäselege naqty ekonomikalyq tūrǧydan qaraǧan jön.
Qazaqstan bügınde eŋbek migranttary keletın elderdıŋ bırıne ainaldy. Negızınen körşı Özbekstan, Qyrǧyzstan jäne Täjıkstan azamattary jūmys ızdep keledı. Onyŋ basty sebebı – Qazaqstandaǧy jalaqy deŋgeiı men ömır süru sapasynyŋ körşı eldermen salystyrǧanda joǧary boluy.
Sarapşylardyŋ baǧalauynşa, elımızde bırneşe jüz myŋ eŋbek migranty bar. Olardyŋ edäuır bölıgı resmi tırkelmei, zaŋsyz jūmys ısteidı.
Eŋbek migranttary qūrylys, auyl şaruaşylyǧy, qyzmet körsetu siiaqty salalarda jūmys küşı jetıspeitın oryndy toltyrady. Kei jaǧdaida qazaqstandyqtar būl jūmystarǧa barǧysy kelmeidı nemese jūmysşy sany jetkılıksız bolady. Sondyqtan migranttardyŋ eŋbegı käsıpkerlerdıŋ şyǧynyn azaityp, tauarlar men qyzmetterdıŋ baǧasynyŋ şamadan tys qymbattap ketuıne belgılı bır deŋgeide tosqauyl bolady.
Zaŋsyz eŋbek migrasiiasy bırqatar mäseletuǧyzady. Olar salyq tölemeidı. Eŋbek naryǧynda jalaqyny tömendetetın ädıletsız bäsekelestık qalyptastyrady, äleumettık şielenıstı küşeitedı. Onyŋ üstıne, zaŋsyz jūmys ısteitın migranttardyŋ özderınıŋ de eŋbek qūqyqtary qorǧalmaidy.
Taǧy bır maŋyzdy mäsele – eŋbek daulary. Ökınışke qarai, bızde qyzmetkerlerdıŋ qūqyǧyn qorǧaityn käsıpodaqtardyŋ yqpaly älsız, al eŋbek inspeksiialarynyŋ jūmysy ärdaiym tiımdı bola bermeidı. Sonyŋ saldarynan, äsırese şaǧyn jäne orta bizneste jūmys ısteitın azamattardyŋ qūqyqtary keide tolyq qorǧalmai qalady.
Eŋ aldymen, eŋbek migrasiiasyn tyiym salu arqyly emes, tiımdı basqaru arqyly retteu qajet. Ol üşın ekonomika salalary men öŋırler boiynşa naqty kvotalar belgıleu, barlyq eŋbek migrantyn mındettı türde tırkeu, olardyŋ salyq pen äleumettık audarymdardy töleuın qamtamasyz etu maŋyzdy. Būl barlyq tarap üşın tiımdı. Migranttar zaŋdy märtebege ie bolyp, eŋbek qūqyqtary qorǧalady. Memleket qosymşa salyq tüsımderın alady. Al jūmys beruşıler zaŋ aiasynda jūmys ısteidı. Eŋbek inspeksiialarynyŋ jūmysyn küşeitıp, qyzmetkerlerdıŋ qūqyqtary būzylǧan jaǧdaida şaǧym beru tetıgın jeŋıldetu qajet. Täuelsız käsıpodaqtardyŋ rölın de arttyru maŋyzdy.
Ūzaq merzımde jalaqyny ösırudıŋ eŋ dūrys joly – eŋbek önımdılıgın arttyru. Qazaqstandyq maman köbırek tabys tabuy üşın köbırek qūn öndıruı kerek. Ol üşın sapaly käsıptık bılım beru, qaita daiarlau baǧdarlamalaryn damytu jäne sifrlyq daǧdylardy küşeitu qajet.
Toqeterı, eŋbek migrasiiasyn qauıp retınde emes, aimaqtaǧy ekonomikalyq aiyrmaşylyqtardyŋ saldary retınde qarastyrǧan dūrys. Ony tiımdı basqaru qajet. Al eŋbek naryǧyndaǧy negızgı mındet – qazaqstandyqtardyŋ eŋbek önımdılıgın arttyru, laiyqty jalaqy aluyna jaǧdai jasau jäne olardyŋ eŋbek qūqyqtarynyŋ naqty qorǧaluyn qamtamasyz etu.
– Köp rahmet!
Sūhbattasqan Oljas Joldybai
