Halyqaralyq «Bolaşaq» baǧdarlamasynyŋ «500 ǧalym» ǧylymi taǧylymdamasy aiasynda AQŞ-tyŋ Kaliforniia ştatyndaǧy UC Davis universitetınde zertteu jūmystaryn jürgızu barysynda 2026 jyldyŋ 5 mausymynda Oregon ştatyndaǧy Korvallis qalasynda ornalasqan Oregon State University (OSU) zertteu fermasynda ötken dästürlı Organic Winter Grains Field Day ǧylymi-praktikalyq konferensiiasyna qatysu mümkındıgı tudy.
Būl ıs-şara organikalyq auyl şaruaşylyǧy salasyndaǧy soŋǧy ǧylymi zertteulerdıŋ nätijelerın öndırıske engızu joldaryn körsetuge, fermerler men ǧalymdar arasyndaǧy täjıribe almasudy damytuǧa jäne organikalyq egınşılıktıŋ bolaşaq baǧyttaryn talqylauǧa arnalǧan.
Konferensiiaǧa fermerler, agronomdar, zertteuşıler, jurnalister, studentter jäne auyl şaruaşylyǧy salasynyŋ mamandary qatysty. Seminar barysynda qysqy dändı daqyldardyŋ jaŋa sorttary, olardyŋ önımdılıgı, klimattyq özgerısterge beiımdılıgı, aurularǧa tözımdılıgı jäne organikalyq öndırıstegı tiımdılıgı jönınde ǧylymi mälımetter ūsynyldy. Sonymen qatar täjıribelık alqaptarda jürgızılıp jatqan zertteuler körsetılıp, qatysuşylar ǧalymdarmen tıkelei pıkır almasu mümkındıgıne ie boldy.
Konferensiiada erekşe nazar audarylǧan daqyldardyŋ bırı – jalaŋaş arpa (Naked Barley) boldy. Dästürlı arpadan aiyrmaşylyǧy, onyŋ dänı qabyqsyz keledı, sondyqtan öŋdeu barysynda qosymşa tazartu jūmystaryn qajet etpeidı. Būl qasiet öndırıstık şyǧyndardy azaityp qana qoimai, ony taǧam önerkäsıbınde keŋınen paidalanuǧa mümkındık beredı. Ǧalymdardyŋ aituynşa, jalaŋaş arpa qūramynda aquyz, taǧamdyq talşyqtar, V toby därumenderı men mineraldar mol. Äsırese onyŋ qūramyndaǧy beta-gliukan adam aǧzasyndaǧy holesterin deŋgeiın tömendetuge kömektesetın maŋyzdy biologiialyq komponent bolyp tabylady. Sondyqtan būl daqyl funksionaldyq taǧam önımderın öndırude joǧary baǧalanady.
Zertteu nätijelerı jalaŋaş arpanyŋ Oregon öŋırınıŋ tabiǧi-klimattyq jaǧdaiyna jaqsy beiımdeletının jäne organikalyq jaǧdaida tūraqty önım bere alatynyn körsettı. Qazırgı taŋda AQŞ pen Europada tabiǧi jäne paidaly taǧamdarǧa sūranystyŋ artuyna bailanysty jalaŋaş arpaǧa qyzyǧuşylyq ösıp keledı. Būl daqyldan ūn, jarma, botqa önımderı, nan jäne ärtürlı dietalyq taǧamdar öndırıledı. Organikalyq şaruaşylyqtar üşın ol ekonomikalyq jaǧynan tiımdı ärı ekologiialyq tūraqty önım retınde baǧalanuda.
Konferensiia barysynda qysqy bidai sorttaryna arnalǧan täjıribelık alqaptar da keŋınen tanystyryldy. Bidai älemdık azyq-tülık qauıpsızdıgınıŋ negızın qūraityn strategiialyq maŋyzy joǧary daqyldardyŋ bırı bolyp tabylady. Sondyqtan organikalyq jüielerge beiımdelgen jaŋa sorttardy şyǧaru mäselesıne erekşe köŋıl bölınude.
OSU ǧalymdary jürgızgen zertteulerde bidaidyŋ önımdılıgımen qatar onyŋ aquyz mölşerı, ūndyq qasietterı jäne nan pısıru sapasy baǧalandy. Organikalyq egınşılıkte sintetikalyq tyŋaitqyştar men himiialyq pestisidter qoldanylmaityndyqtan, ösımdıktıŋ tabiǧi tözımdılıgı şeşuşı röl atqarady. Osyǧan bailanysty seleksionerler aurularǧa qarsy immunitetı joǧary ärı sapaly önım beretın sorttardy şyǧaruǧa basymdyq berude.
Konferensiiada ūsynylǧan derekterge säikes, organikalyq bidaidan öndırıletın önımderge sūranys jyl saiyn artyp keledı. Äsırese tabiǧi önımderdı tūtynuşylar arasynda organikalyq ūnnan daiyndalǧan nan, makaron jäne konditerlık önımderge qyzyǧuşylyq joǧary. Būl ürdıs organikalyq bidai öndırısınıŋ bolaşaǧy zor ekenın körsetedı.
Osy jiynda taǧy da bır keŋınen talqylanǧan daqyldardyŋ bırı – qara bidai (Cereal Rye) boldy. Qara bidai tek astyq öndıru üşın ǧana emes, topyraqty qorǧauşy daqyl retınde de maŋyzdy oryn alady. Onyŋ tamyr jüiesı jaqsy damyǧandyqtan topyraq qūrylymyn jaqsartyp, eroziianyŋ aldyn alady jäne aramşöpterdıŋ taraluyn tabiǧi jolmen şekteidı. Ǧalymdardyŋ pıkırınşe, qara bidai organikalyq egınşılıktegı eŋ tiımdı jabyndyq daqyldardyŋ bırı bolyp sanalady. Ol topyraqtaǧy azottyŋ şaiylyp ketuın azaitady, ylǧaldy saqtauǧa kömektesedı jäne organikalyq zattardyŋ mölşerın arttyrady. Sonymen qatar qūrǧaqşylyqqa tözımdılıgı joǧary bolǧandyqtan klimattyq özgerıster jaǧdaiynda tūraqty önım bere alady. Qara bidaidyŋ taǧy bır maŋyzdy artyqşylyǧy – onyŋ kömırtektı topyraqta saqtauǧa yqpal etuı. Būl qasiet parniktık gazdardyŋ atmosferaǧa bölınuın azaityp, auyl şaruaşylyǧynyŋ ekologiialyq tūraqtylyǧyn arttyruǧa kömektesedı. Sondyqtan köptegen fermerler qara bidaidy organikalyq öndırıstıŋ maŋyzdy elementı retınde paidalanyp keledı.
Eŋ qyzyqty zertteu nysandarynyŋ bırı – tritikale boldy. Tritikale bidai men qara bidaidy budandastyru arqyly alynǧan gibridtı daqyl. Ol bidaidyŋ joǧary önımdılıgı men qara bidaidyŋ qolaisyz jaǧdailarǧa tözımdılıgın bırıktıredı. Ǧalymdardyŋ mälımetınşe, tritikale joǧary önım beredı, köptegen aurularǧa tözımdı jäne qorektık zattarǧa bai. Onyŋ qūramyndaǧy aquyz mölşerı bırqatar astyq daqyldarynan joǧary bolǧandyqtan, mal azyǧy retınde keŋınen paidalanylady. Sonymen qatar klimattyq özgerısterdıŋ äserı küşeiıp otyrǧan qazırgı kezeŋde tritikale tūraqty önım beretın balamaly daqyl retınde baǧalanuda. Qazırgı uaqytta AQŞ-ta tritikale negızınen jemdık maqsatta qoldanylǧanymen, ony taǧam önerkäsıbınde paidalanu baǧytyndaǧy zertteuler de jalǧasyp jatyr. Ǧalymdar tritikale ūnyn nan önımderıne qosu arqyly olardyŋ taǧamdyq qūndylyǧyn arttyru mümkındıkterın zertteude.
Şara baǧdarlamasynyŋ maŋyzdy bölımderınıŋ bırı fava būrşaqtarynyŋ (Fava Bean) sorttyq synaqtary boldy. Fava būrşaǧy organikalyq egınşılıktegı maŋyzdy būrşaq tūqymdas daqyldardyŋ bırı sanalady. Onyŋ basty erekşelıgı – atmosferalyq azotty bailanystyryp, topyraqtyŋ tabiǧi qūnarlylyǧyn arttyru qabıletı. Ǧalymdar ärtürlı sorttardyŋ önımdılıgın, aurularǧa tözımdılıgın jäne qorektık qūndylyǧyn salystyrdy. Fava būrşaǧynyŋ qūramyndaǧy aquyz mölşerı joǧary bolǧandyqtan, ol adam taǧamynda da, mal azyǧynda da keŋınen paidalanylady. Sonymen qatar onyŋ gülderı aralar men basqa da tozaŋdandyrǧyş jändıkter üşın maŋyzdy qorek közı bolyp tabylady.
Organikalyq şaruaşylyqtarda fava būrşaǧy auyspaly egıs jüiesınıŋ maŋyzdy elementı retınde qarastyrylady. Öitkenı ol topyraqtaǧy azot qoryn tabiǧi jolmen tolyqtyryp, mineraldy tyŋaitqyştarǧa täueldılıktı azaitady. Būl öz kezegınde öndırıs şyǧyndaryn tömendetuge jäne ekologiialyq tepe-teŋdıktı saqtauǧa mümkındık beredı.
Konferensiia baǧdarlamasynyŋ maŋyzdy baǧyttarynyŋ bırı organikalyq egınşılık jüiesındegı aurular men aramşöpterdı basqaru tehnologiialaryna arnaldy. Ǧalymdar himiialyq preparattardy qoldanbai-aq tiımdı nätije beretın ädısterdı tanystyrdy. Olardyŋ qatarynda auyspaly egıs jüiesın paidalanu, jabyndyq daqyldardy ösıru, tözımdı sorttardy taŋdau, mehanikalyq öŋdeu ädısterı jäne biologiialyq baqylau tehnologiialary bar. Mamandardyŋ aituynşa, būl täsılder auyl şaruaşylyǧy öndırısınıŋ ekologiialyq qauıpsızdıgın qamtamasyz etıp qana qoimai, topyraq qūnarlylyǧyn ūzaq merzımge saqtauǧa mümkındık beredı. Organikalyq egınşılıktıŋ basty maqsaty – tabiǧi resurstardy tiımdı paidalanu arqyly sapaly ärı qauıpsız önım öndıru.
Oregon State University ūiymdastyrǧan Organic Winter Grains Field Day ǧylymi-praktikalyq konferensiia organikalyq auyl şaruaşylyǧynyŋ damu baǧyttaryn aiqyndaityn maŋyzdy ǧylymi alaŋ boldy. Jalaŋaş arpa, bidai, qara bidai, tritikale jäne fava būrşaǧy boiynşa jürgızılgen zertteuler organikalyq öndırıstıŋ tiımdılıgın arttyruǧa, topyraq qūnarlylyǧyn saqtauǧa jäne auyl şaruaşylyǧynyŋ ekologiialyq tūraqtylyǧyn qamtamasyz etuge baǧyttalǧanyn körsettı.
Konferensiia barysynda ūsynylǧan ǧylymi nätijeler klimattyq özgerıster jaǧdaiynda tūraqty azyq-tülık jüiesın qalyptastyrudyŋ maŋyzyn taǧy bır märte däleldedı. Mūndai ǧylymi-praktikalyq kezdesuler zertteuşıler men fermerler arasyndaǧy yntymaqtastyqty nyǧaityp, innovasiialyq tehnologiialardyŋ öndırıske tiımdı engızıluıne yqpal etedı. Qazaqstan üşın de būl täjıribe organikalyq egınşılıktı damytu, ǧylymi zertteulerdı öndırıspen ūştastyru jäne tūraqty auyl şaruaşylyǧyn qalyptastyru tūrǧysynan erekşe qūndy bolyp tabylady.
UC Davis universitetı
Kaliforniia ştaty
«500 ǧalym» jobasy boiynşa
«Bolaşaq» baǧdarlamasynyŋ
stipendiattary
Kurmanbaeva Almagul
Tultabaeva Tamara
Maşanova Nurbibi
