Foto: Sinhua
Şyǧystaǧy körşımızdıŋ äleumettık-saiasi ömırınde aitarlyqtai maŋyzy bar, naqtyraq aitqanda, Kommunistık partiianyŋ bastamasy men tūjyrymdamalaryn qūqyqtyq-normativtık akt türınde räsımdeumen ainalysatyn Bükılqytailyq halyq ökılderı jinalysynyŋ kezektı sessiiasy 5 nauryz künı Beijıŋde jūmysyn bastady. Eske sala keteiık, Qytai astanasynda ötıp jatqan saltanatty jinalys – XIV şaqyrylymdaǧy Bükılqytailyq halyq ökılderı jinalysynyŋ törtınşı sessiiasy.
Kezektı sessiiada Qytai ükımetınıŋ ötken jylǧy jūmysynan esep tyŋdalyp, «Halyq şaruaşylyǧy men äleumettık damudyŋ on besınşı besjyldyq jospary» qaralady, 2026 jyldyŋ biudjetı naqtylanyp, äleumettık-ekonomikalyq damudyŋ maqsat-mejesı bekıtıledı. Sondai-aq, josparǧa säikes bırqatar zaŋ jobasy maqūldanuǧa tiıs. Sonyŋ ışınde äsırese «Ūlttyq bırlık pen progresstı ılgerıletu turaly Qytai Halyq Respublikasy Zaŋynyŋ» jobasy airyqşa nazar audartady. Būl qadam ötken onjyldyqtarda öŋırlerde, öte-möte «ūlttyq aumaqtyq avtonomiialyq aimaqtar» deitın äjeptäuır ataǧy bar ölkelerde jinaqtalǧan täjıribenı jan-jaqty jüieleumen qatar, «ūlttyq bırlık pen progres» salasyndaǧy qat-qabat jūmysty alǧaş ret arnaiy zaŋmen retteuge baǧyttalǧan bastama bolyp otyr. Zaŋ jobasynyŋ, Konstitusiia boiynşa eŋ joǧary memlekettık bilık organy bolyp tanylatyn Bükılqytailyq halyq ökılderı jinalysynyŋ kezektı sessiiasynda qaraluy eldegı etnosaralyq qatynastardy retteu ısınıŋ qūqyqtyq tūrǧydan jaŋa kezeŋge qadam basqaly tūrǧanyn bıldıredı. Sondyqtan oqiǧanyŋ saiasi astary men yqtimal äleumettık saldary mūqiiat qarastyrudy, tereŋ saralaudy qajet etedı. Bügıngı söz osy töŋırektegı oilarymyzdyŋ bır parasy ǧana.
Ūlttyq bırlık turaly öŋırlık qūqyqtyq bastamalardyŋ köş basynda Şyŋjaŋ ūiǧyr avtonomiialyq raiony tūr. Qytai aumaǧynyŋ altydan bır bölıgın alyp jatqan ŞŪAR 2009 jylǧy jeltoqsanda «Ūlttyq bırlık jönındegı tälım-tärbie jūmysy turaly Erejenı» qabyldady. 2015 jyly qūjat qaita qaralyp, «Şyŋjaŋ ūiǧyr avtonomiialyq raionynyŋ ūlttyq bırlık pen progres jūmysy turaly erejesı» dep ataldy. Osy tüzetu qūjattyŋ qūqyqtyq aiasyn keŋeitumen qatar, özge öŋırlerdegı osy sekıldı zaŋnamalyq bastamalardyŋ jandanuyna serpın berdı. Izınşe Iýnnan, Guichjou, Guansi, Ninsia, Sinhai siiaqty provinsiialar men avtonomiialyq raiondar da osy baǧytta bırqatar normativtık qūjattardy bekıttı. 2020 jylǧy qaŋtardan keiın būl ürdıske Tibet pen Işkı Moŋǧoliia avtonomiialyq raiondary da qosyldy, «Tibet avtonomiialyq raionynyŋ ūlttyq bırlık pen progress boiynşa ülgılı aimaq qūru turaly erejesı» men «Işkı Moŋǧoliia avtonomiialyq raionynyŋ ūlttyq bırlık pen progresstı ılgerıletu turaly erejesı» arnaiy aktıler retınde qabyldandy. Osy aitylǧan jergılıktı qūqyqtyq qūjattar etnosaralyq qatynastardyŋ tūraqtylyǧyn qamtamasyz etuge jäne ūlt saiasatynyŋ qūqyqtyq negızın qalyptastyruǧa baǧyttaldy. Osy baǧyttaǧy ızdenıster men ūmtylystar qazırgı künde memlekettık deŋgeide qaralyp, pysyqtalyp jatqan zaŋ jobasynyŋ äzırlenuıne täjıribelık negız qalady.
Resmi aqparatqa säikes, ūlttyq bırlık pen progress turaly zaŋ jobasyn äzırleu — ūlt saiasatyn nyǧaitu men jetıldıru jönınde QKP OK-nıŋ Bas hatşysy Si Szinpin ūsynǧan maŋyzdy tūjyrymdamalar men Partiia Ortalyq komitetınıŋ tiıstı şeşımderın ıske asyruǧa baǧyttalǧan kelelı şara; qytailyq bırıŋǧai etnikalyq qauymdastyq turaly sana-sezımdı nyǧaityp, ūlttyq bıregeilıktı bekemdeudıŋ özektı talaby; bılek pen tılektı qytailyq modernizasiiany ılgerıletuge jūmyldyryp, eldegı barlyq etnosty qatar örkendetudıŋ şynaiy qajettılıgı; qūqyq üstemdıgı qaǧidasyn ıske asyryp, etnosaralyq qatynastardy retteu jüiesı men basqaru qūzyrettılıgın qūqyqtyq arnada qaita jaŋǧyrtudyŋ obektivtı talaby dep tüsındırıledı.
Qolymyzdaǧy aqparatqa säikes, Zaŋ jobasy kırıspe bölım men jetı taraudan, barlyǧy 62 baptan tūrady. Naqtyraq aitqanda, kırıs sözden bölek jetı tarau tiısınşe jalpy erejeler, ortaq ruhani keŋıstık qalyptastyru, özara bailanys pen yqpaldastyqty (integrasiia) damytu, bırge örkendeu men damudy ılgerıletu, qamtamasyz etu jäne qadaǧalau, qūqyqtyq jauapkerşılık jäne qosymşa erejeler dep atalady.
Bırden aitu kerek, zaŋ jobasynyŋ qatyp-semgen, bırızdı ideologiialyq şeŋberdı onan saiyn ornyqtyra tüsuge baǧyttalǧany baiqalady. Kırıspede aityluynşa, Qytai – jer jüzındegı tarihy eŋ tereŋ elderdıŋ bırı, qytailyq ūlt (chjunhua minszu) – örkenietınıŋ tarihy bes myŋ jyldan kem emes ūly halyq. Zaŋ mätını boiynşa, eldegı türlı etnostar ūzaq ǧasyrlarǧa jalǧasqan özara bailanys pen yqpaldastyqtyŋ nätijesınde ortaq otannyŋ baitaq jerın bırge igerıp, köpūltty jäne bırtūtas memlekettıŋ ırgesın bırge keŋeitken, Qytaidyŋ bai tarihy men jarqyn mädenietın bırge aişyqtap, ūlttyŋ ūly ruhyn bırge asqaqtatqan, söitıp, qany bır, mūraty ortaq, mädenietı jaqyn, şaruaşylyǧy özara täueldı, mınez-qūlqy orailas ortaq taǧdyr qauymdastyǧy bolyp qalyptasqan. Bızdıŋ baiqauymyzşa, soŋǧy jyldary Qytai bilıgınıŋ osy ūstanymy resmi diskursta nyǧaia tüsken jäne osyǧan bailanysty küştep assimiliasiialaumen erekşelenetın ūlt saiasaty da jyl ötken saiyn qataiyp keledı.
Zaŋ jobasyna säikes, «qytailyq bırıŋǧai etnikalyq qauymdastyq turaly sana-sezımge» negızdelgen ideologiialyq qyrsau bılım, dın, tarih, mädeniet, turizm, BAQ jäne internet keŋıstıgı siiaqty barlyq salada jüielı türde ornyǧuǧa tiıs. Mysaly, zaŋnyŋ 14-babynda barlyq deŋgeidegı ükımetter äleumettık nysan, säulet jobasy, turistık körme ekspozisiiasy jäne jer-su ataulary sekıldı türlı aspektılerde «barlyq etnostyŋ ortaq ielıgı men ortaq igılıgı sanalatyn qytai mädenietınıŋ (chjunhua venhua) rämızderı men qytailyq ūlttyŋ beinesın aiqyndau men körnekılendıruge» mındettelgen. Basqaşa aitqanda, är halyqtyŋ özındık bolmysy men özgeşe kelbetın tanytatyn mädeni-etnikalyq belgıler endıgı jerde resmi bilıktıŋ emeurınımen bekıtılgen «ortaq simvolikalarǧa» oryn beruge tiıs. Sondai-aq kökeiımızde tarihi toponimder jappai özgerıske tüspei me degen alaŋdauşylyq ta bar ekenın jasyra almaimyz.
Zaŋ jobasynda «qytailyq bırıŋǧai etnikalyq qauymdastyq turaly sana-sezımdı» qala jospary, ekonomikalyq saiasat jäne ūlttyq qauıpsızdık ūǧymdarymen ūştastyru talap etıledı. Mysaly, 23-bapta jergılıktı äkımdıkter «qytailyq bırıŋǧai etnikalyq qauymdastyq turaly sana-sezımdı nyǧaitu talabyn qalany josparlau, damytu, basqaru jäne servistık qyzmet körsetudıŋ bükıl ürdısımen sabaqtastyryp, qala men auyl qūrylysy, demografiialyq saiasat, tūrǧyn üi saiasaty, jūmyspen qamtu, äleumettık qyzmet körsetu siiaqty salalarda naqty şaralar qoldanu arqyly halyqtardyŋ bereke-bırlıgın nyǧaituǧa tiıs» dep körsetılgen. Osynyŋ ışınde tūrǧyn üi saiasaty turaly aitar bolsaq, osydan şamasy on şaqty jyl būryn ŞŪAR-da dästürlı mahallalar jüiesın joiyp, «özara kırıkken äleumettık qūrylym» qalyptastyruǧa baǧyttalǧan retteu şaralary qoldanysqa engızılgenı esımızde. Ol boiynşa azamattardyŋ, äsırese etnikalyq azşylyq ökılderınıŋ üi satyp alu erkındıgı şektelıp, jergılıktı ūlttyq azşylyqtar men etnikalyq qytailar «özara kırıktırılgen qonys ortasyn» qalyptastyrudyŋ bırıŋǧai jospary basşylyqqa alynatyn. Zaŋ jobasynyŋ 34-babynda memleket ūlttyq aimaqtardy «şekaralyq qauıpsızdıktı, resurstyq-energetikalyq qauıpsızdıktı, azyq-tülık qauıpsızdıgın jäne ekologiialyq qauıpsızdıktı qorǧau boiynşa tiıstı mındettemelerdı moiynǧa aluǧa yntalandyrady» delıngen. 40-bapta «salt-sanany özgertu», «ılgerışıl jaŋa ǧūrypty nasihattau» jäne neke erkındıgıne etnikalyq nemese dıni negızde aralasuǧa tyiym salu qarastyrylǧan. Demek, ŞŪAR sekıldı dästürlı mūsylman aimaqtarynda bertınge deiın sirek qūbylys bolyp kelgen aralas neke endı jappai etek jaiuy mümkın.
Zaŋ jobasynyŋ 12-babynda memleket QKP tarihyn, QHR tarihyn, reforma men aşyqtyq kezeŋınıŋ tarihyn jäne sosializmnıŋ damu tarihyn oqytu, qytailyq ūlttyŋ damu tarihy jönınde tereŋ nasihat jürgızu arqyly qalyŋ köpşılıktı memleketke, tarihqa, ūltqa, mädenietke jäne dınge «dūrys közqaras» qalyptastyruǧa baǧyttaidy dep körsetılgen. 44-bapqa säikes, käsıporyndar, kommersiialyq emes ūiymdar, salalyq assosiasiialar, qoǧamdyq qorlar jäne dıni mekemeler de osy ideologiialyq ūstanymdy nasihattauy tiıs.
Airyqşa nazar audararlyq norma — 20-baptyŋ ekınşı bölıgı. Onda ata-analar men zaŋdy qamqorşylar kämeletke tolmaǧan balalardy «Qytai Kommunistık partiiasyn süiuge tärbieleuı jäne baǧyttauy», olardyŋ sanasyna «qytailyq ūlt — bır otbasy» degen tüsınıktı ūialatuǧa den qoiuy qajet jäne öskeleŋ ūrpaqqa «ūlttyq bırlık pen progreske ziiandy» közqarastardy nasihattauǧa jol berılmeitını eskertılgen. Basqaşa aitqanda, ūlttyq bolmysty aiqyndap, aişyqtap tūratyn kezkelgen ūǧym men tüsınık «ūlttyq bırlık pen progreske ziiandy» degen küdıkpen şekteluı, otbasy tärbiesınen şettetıluı mümkın. Būnyŋ artynda dästür sabaqtastyǧynyŋ üzıluı tūrǧany aitpasaq ta tüsınıktı.
Zaŋ jobasy kez kelgen ūiym men jeke tūlǧaǧa ūlttyq öşpendılık pen etnikalyq kemsıtuşılıktı qozdyruǧa baǧyttalǧan, mätın, suret jäne audio-video formatyndaǧy aqparattardy öndıruge, taratuǧa qataŋ tyiym salady. 31-bapta äleumettık jelı operatorlary paidalanuşylar jariialaǧan kontentterge baqylaudy küşeituge, ūlttyq bırlık pen progreske nūqsan keltıruı mümkın kontentter közge şalyqqan boida aqparattyŋ taraluyna jol bermeitın şūǧyl şara qabyldap, tiıstı qūzyrettı organǧa habar beruge mındettelgen. Bıraq naqtyly anyqtamasy joq ärı şekarasy aiqyndalmaǧan mūndai düdämal ūǧymdar ıs jüzındegı qūqyqtyq proseste, «qazanşynyŋ erkınde, qaidan qūlaq şyǧarsa» degendei, türlışe tüsındırıluı, asyra paidalanyluy mümkın. Kei aimaqtarda, mysaly Tibet ölkesınde partiialyq-äkımşılık organdardyŋ jūmysyna syn aitqan, tıldık qūqyqty qorǧauǧa şaqyrǧan, auyldardy jappai köşıruge küdık keltırgen jergılıktı tūrǧyndardyŋ «ūlttyq bırlıkke nūqsan keltırdı» degen aiyppen qylmystyq jazaǧa tartylǧany belgılı. Al Şyŋjaŋda türkı mūsylmandarynyŋ mädenietıne jasalǧan qiianat pen adam qūqyqtaryn öreskel būzatyn özge qylmystardy negızdeu nemese aqtau üşın jergılıktı bilıktıŋ aitatyn uäjı men körsetetın dälelı bız qarastyryp otyrǧan zaŋ jobasymen saryndas, ündes. Mysaly, bıraz jyl būryn halyqaralyq qauymdastyqty aiaǧynan tık tūrǧyzǧan atyşuly konslagerlerdıŋ dämın tatqan qandastarymyzdyŋ bırazy «ūlttyq bırlıkke nūqsan keltıretın aqparattarmen» bölıskenı üşın aiypty bolǧan joq pa!
Zaŋ jobasynda, sondai-aq, «Ūlttyq aumaqtyq avtonomiia turaly QHR zaŋymen» bekıtılgen «ūlttyq azşylyqtardyŋ öz tılı men jazuyn qoldanu jäne damytu qūqyǧyn» şektep, esesıne putunhuaǧa (qytai ūltynyŋ ädebi tılı jäne QHR-nyŋ resmi tılı) basymdyq beretın normalar közdelgen. Mysaly, «Ūlttyq aumaqtyq avtonomiia turaly QHR zaŋynda» ūlttyq avtonomiialyq organdar «jergılıktı jappai paidalanylatyn bır nemese bırneşe tıl men jazudy qoldanuǧa tiıs» dep körsetılse, qarastyrylyp otyrǧan zaŋ jobasynyŋ 15-babynda «memlekettık organdar keŋse tılı retınde jalpyūlttyq ortaq tıl men jazudy qoldanady», ūlttyq azşylyqtardyŋ tılı men jazuyn qoldanuǧa tura kelgen jaǧdaida «jalpyūlttyq ortaq tıldegı nūsqasy qatar ūsynyluǧa tiıs» dep körsetılıp, qoǧamdyq orynda jalpyūlttyq ortaq tıl men ūlttyq azşylyqtardyŋ tılın qatar qoldanuǧa qajettılık tuyndaǧanda qytai tılıne basymdylyq berıluı kerektıgı eskertılgen.
Taǧy aitar bolsaq, «Ūlttyq aumaqtyq avtonomiia turaly QHR zaŋynda» oquǧa negızınen ūlttyq azşylyq ökılderın qabyldaityn mektepter men bılım mekemelerı «ūlttyq azşylyqtardyŋ tılındegı oqulyqtardy paidalanuy», «oqytu prosesın ūlttyq azşylyq tılınde jürgızuı tiıs» dep anyq körsetılgen. Sondai-aq etnikalyq azşylyq oquşylaryna «qytai tılı jaǧdaiǧa qarai bastauyş mekteptıŋ tömengı nemese joǧary synyptarynda oqytyla bastaityny» da qadap aitylǧan. Alaida «Ūlttyq bırlık pen progrestı ılgerıletu turaly zaŋnyŋ» 15-babynda «memleket jalpyūlttyq tıl men jazudy jan-jaqty nasihattap, jappai qoldanysqa engızedı, mektep jasyna deiıngı balalarǧa putunhuany üiretuge den qoiady, mındettı bılım alu kezeŋın aiaqtaǧan jasöspırımderdıŋ jalpyūlttyq tıl men jazudy negızınen igeruıne jaǧdai jasaidy; azamattardyŋ jalpyūlttyq ortaq tıl men jazudy üirenuı men qoldanuyna eşqandai ūiym men jeke tūlǧa kedergı keltırmeuı kerek» delıngen. Ūlttyq aumaqtyq avtonomiia turaly konstitusiialyq zaŋmen bekıtılgen qūqyqtyq normalardy belden basqan būl erejeler zaŋdar arasyndaǧy tüsınıksız proseduralyq qaişylyq qana emes; ol şyn mänısınde «Ūlttyq aumaqtyq avtonomiia turaly QHR zaŋynyŋ» zaŋnamalyq märtebesınıŋ ıs jüzınde joiylǧanyn jariialaityn jäne ūlttyq azşylyqtardyŋ tıldık qūqyǧyna jasalyp jatqan qysymdy qūqyqtyq tūrǧydan negızdeuge jol aşatyn paradokstyq qūbylysqa ainalyp otyr.
Zaŋ jobasy etnikalyq azşylyqtardyŋ tarihyn jüielı türde būrmalauǧa da jol aşady. Mysaly, 17-bapta «qytailyq bırıŋǧai etnikalyq qauymdastyq tarihynyŋ derekközdık, diskurstyq jäne teoriialyq jüiesın qalyptastyruǧa» memlekettıŋ jaǧdai jasaityny aitylǧan. Demek ūlttyq azşylyqtardyŋ, mysaly qazaq, ūiǧyr, qyrǧyzdyŋ tarihi jady jaŋartylyp, ortaq «qytailyq ūlt» turaly miftık tüsınıktermen qaita qalyptastyrylmaq nemese baba tarihynan habarsyz, tüp tamyrynan ajyraǧan mäŋgürt ūrpaqtyŋ qatary köbeimek. Sonymen bırge zaŋda osy aitylǧan ideologiialyq ūstanymdy «ǧylymi qauymdastyq, ükımettık emes ūiymdar jäne ǧylymi ortalyqtar arasyndaǧy bailanys nemese yntymaqtastyq» degen atpen el aumaǧynan tys jerde, sonyŋ ışınde Taivan tūrǧyndary men şeteldegı qytai diasporasy arasynda keŋınen nasihattau mındettelgen.
Sondai-aq 61-bapta «QHR aumaǧynda emes ūiymdar men jeke tūlǧalar» eger «ūlttyq bırlık pen progreske nūqsan keltıretın» nemese «ūlttyq bölınuşılıktı qozdyratyn» äreketterge barsa, «zaŋǧa säikes jauapqa tartylatyny» atap ötılgen. Şyn mänısınde būl şetel azamattarynyŋ, sonyŋ ışınde arǧy bettegı qandastarynyŋ taǧdyryna alaŋdauşylyq bıldırıp jürgen Qazaqstan azamattarynyŋ da söz bostandyǧyna körsetılgen dörekı qysym, aşyq qūqai, tūrpaiy bopsa bolmaq.
Toq eterın aitqanda, «Ūlttyq bırlık pen progrestı ılgerıletu turaly QHR zaŋynyŋ» jobasy ūlt saiasatynyŋ jergılıktı avtonomiiaǧa negızdelgen dästürlı modelden ortalyqtandyrylǧan ärı bırızdendırılgen basqaru täsılıne auysyp kele jatqanyn bıldıredı. Būl asa saqtyqpen qarastyrudy talap etetın özekjardy mäsele.
Bırınşıden, jobadaǧy köp maǧynaly, ekı ūşty jäne saiasilanǧan qūqyqtyq ūǧymdar (terminder deuge auzymyz barmaidy) äkımşılık bilıkke etnikalyq azşylyqtardyŋ äleumettık ömırıne kelse-kelmes aralasuǧa, zaŋdy, qisyndy talap-tılekterdı toitaruǧa mümkındık beretın qūqyqtyq tetıkke ainaluy ǧajap emes.
Ekınşıden, öreskel būrmalanǧan ideologiialyq qūrsaudyŋ zaŋ arqyly bekıtılıp, qūqyqtyq norma retınde qabyldanuy QHR Konstitusiiasy men «Ūlttyq aumaqtyq avtonomiia turaly zaŋda» eskerılgen tıldık jäne mädeni ärtürlılıktı qorǧau qaǧidattaryn älsıretuı, sonyŋ saldarynan etnikalyq azşylyqtardyŋ bai ärı özgeşe tarihi-mädeni mūrasy joiyluǧa bet būruy yqtimal.
Üşınşıden, otbasylyq tärbie men qoǧamdyq ūiymdar qyzmetıne saiasi adaldyq talabynyŋ tıkelei engızıluı jeke keŋıstıktıŋ bostandyqtarynyŋ şekarasyn taryltady ärı etnikalyq aiyrmaşylyqtar men şynaiy äleumettık sūranystardyŋ eskerılmei, tasada qaluy etnikalyq azşylyqtardyŋ statustyq mazasyzdyǧyn üdetıp, tüptıŋ tübınde qazırgıden de kürdelı äleumettık saldarǧa äkeluı mümkın.
Söz soŋynda aitarymyz, küŋgırt bolaşaq kütıp tūrǧan arǧy bettegı aǧaiyndarymyzǧa bızdıŋ tarapymyzdan jasalatyn jalǧyz järdem elge oralǧan qandastarymyzdyŋ azamattyq alu tärtıbın qoldan qiyndatpau ǧana. El tızgının ūstaǧan azamattar osyny eskeruge tiıs.
