Sonymen qatar, Prezident "Qarjy naryǧyn retteu men damytu, bailanys jäne bankrottyq mäselelerı boiynşa Qazaqstan Respublikasynyŋ keibır zaŋnamalyq aktılerıne özgerıster men tolyqtyrular engızu turaly" Zaŋǧa qol qoidy.
Jaŋa zaŋdardyŋ egjei-tegjeiın Qazaqstan Respublikasynyŋ qarjy naryǧyn retteu jäne damytu agenttıgı jariialady.
Agenttık zaŋdardy Memleket basşysynyŋ tapsyrmasy boiynşa äzırledı jäne olarda tehnologiialyq özgerıster, ekonomikany qarjylandyrudaǧy bank sektorynyŋ rölın arttyru, bäsekelestıktı arttyru jäne naryqqa jaŋa qatysuşylardy tartu, sondai-aq qarjylyq tehnologiialardy ılgerıletu jäne sifrlyq aktivter ainalymyn yryqtandyru mäselelerı eskerıledı.
Bankter turaly zaŋdaǧy bank qyzmetın retteudıŋ negızgı maqsaty bank jüiesınıŋ qarjylyq tūraqtylyǧyn qamtamasyz etu bolyp tabylady.
Bankter turaly jaŋa zaŋ Qazaqstandaǧy banktık retteu men qadaǧalaudyŋ bes jyldyq reformasynyŋ qisyndy aiaqtaluy boldy jäne qarjylyq ornyqtylyqtyŋ, bäsekelestıktıŋ, sifrlandyrudyŋ jäne tūtynuşylardyŋ qūqyqtaryn qorǧaudyŋ qazırgı halyqaralyq standarttaryna köşudı bekıttı. Zaŋ bank sektoryn institusionaldyq transformasiialau, qadaǧalau jäne retteu modelın jaŋǧyrtu nätijelerın körsettı.
Reforma şeŋberınde qoldanystaǧy retteuge auqymdy reviziia jürgızıldı. Is-qimyldy qadaǧalaudyŋ zamanaui täsılderı engızıldı, bankterdıŋ tölem qabıletsızdıgın retteu tetıkterı jaŋǧyrtyldy, korporativtık basqaru normalary jaŋartyldy. Sonymen bırge retteudı yryqtandyru, tūtynuşylardyŋ qūqyqtaryn qorǧau, bank jüiesınıŋ ornyqtylyǧy men aqparattyq qauıpsızdık talaptary arasyndaǧy teŋgerımdı saqtai otyryp, bank sektoryn tehnologiialyq damytu jäne innovasiialardy engızu üşın jaǧdailar jasalady.
Jaŋa Zaŋda alty negızgı baǧyt közdelgen.
Bırınşı. Bank qyzmetın tepe-teŋ retteudı engızu.
Şoǧyrlanudy tömendetu jäne bäsekelestıktı damytu üşın bazalyq jäne ämbebap lisenziialardy engızu arqyly bank qyzmetın lisenziialauǧa qoiylatyn talaptardy yryqtandyru közdeledı.
Būl täsıldıŋ maqsaty – ırı bankterdıŋ ǧana emes, sol siiaqty naryqqa jaŋa qatysuşylardyŋ damuyn qamtamasyz etetın ornyqty ärı bäsekeles ortany qalyptastyru.
Bazalyq lisenziia ämbebap lisenziiadan rūqsat etılgen operasiialar kölemı men retteuşılık talaptar deŋgeiı boiynşa erekşelenedı. Bazalyq banktık lisenziiasy bar bankter üşın aktivterdıŋ eŋ joǧary mölşerı men menşıktı kapitaldyŋ eŋ az mölşerıne şekteuler belgılenedı.
Bazalyq lisenziiasy bar bankterdı qadaǧalau jäne olarǧa qoiylatyn prudensiialyq talaptar jeŋıldetıledı. Jyl saiyn jasalatyn qadaǧalap baǧalau prosesı jeŋıldetılgen türde qoldanylady, inspeksiialar jürgızu kezeŋdılıgı jäne berıletın eseptılık qysqartylady.
Ekınşı. Qarjylyq-tehnologiialyq sektordy damytudy yntalandyru jäne sifrlyq qarjy aktivterın retteu.
Zaŋ jobasynyŋ negızgı jaŋalyǧy – aktivterdıŋ jaŋa klasy retınde sifrlyq qarjy aktivterın retteudı engızu jäne olardyŋ Qazaqstan aumaǧyndaǧy ainalymyna rūqsat beru. Sifrlyq qarjy aktivterınıŋ üş türı engızıledı:
Bırınşıden, bazalyq aktivı aqşa bolyp tabylatyn sifrlyq qarjy aktivterı, iaǧni steiblkoinder. Steiblkoinderdı şyǧaru,ainalysqa jıberu jäneöteutärtıbıne,şarttaryna qoiylatyn talaptardyŪlttyqBankaiqyndaidy.
Ekınşıden, bazalyq aktivı qarjy qūraldary, qarjy aktivı, mülıktık qūqyqtar, tauarlar nemese özge de mülık bolyp tabylatyn sifrlyq qarjy aktivterı.
Üşınşıden, sifrlyq platformada elektrondyq-sifrlyq nysanda şyǧarylatyn qarjy qūraldary.
Agenttıkke steiblkoindardan basqa, sifrlyq qarjy aktivterın şyǧaru, ainalysqa jıberu jäne öteu tärtıbıne, şarttaryna qoiylatyn talaptardy belgıleu ökılettıkterı berıledı.
Sifrlyq qarjy aktivterın sifrlyq platformalar operatorlary şyǧaratyn bolady. Būl operatorlar – qarjy naryǧynyŋ jaŋa subektılerı, olardyŋ qyzmetıne lisenziiany Ūlttyq Bank beretın bolady.
Sifrlyq qarjy aktivterıne qoldanystaǧy qarjy qūraldary üşın belgılengen ūqsas talaptar, onyŋ ışınde täuekelderdı basqaruǧa, aqparatty jariia etuge jäne investorlardyŋ qūqyqtaryn qorǧauǧa qatysty talaptar qoiylatyn bolady.
Būdan basqa, Zaŋ şeŋberınde sifrlyq aktivterdıŋ basqa türın retteu közdelgen. Būl qamtamasyz etılmegen sifrlyq aktivter, iaǧni kriptovaliutalar. Kriptovaliutalardy aiyrbastaityn ūiymdardy qūru közdeledı. Olardyŋ qyzmetıne Ūlttyq Bank lisenziia beredı jäne retteidı.
İnvestorlardy qorǧau üşın Ūlttyq Bank ainalysqa rūqsat etılgen kriptovaliutalardyŋ tızbesın, sondai-aq kriptovaliuta aiyrbastauşylardyŋ operasiialary boiynşa limitter men şekteulerdı belgıleitın bolady.
Kırısterdı jylystatuǧa jäne terrorizmdı qarjylandyruǧa qarsy ıs-qimyl maqsatynda kriptovaliuta aiyrbastauşylar men sifrlyq aktivter naryǧynyŋ infraqūrylymdyq qatysuşylary qarjylyq monitoring subektılerınıŋ tızbesıne engızıledı.
Sondai-aq Zaŋ jobasynda bankterdıŋ ekojüieler şeŋberınde innovasiialyq qarjy önımderın damytu, bank qyzmetıne ozyq tehnologiialardy engızu jäne bankterdıŋ bäsekege qabılettılıgın arttyru üşın qarjylyq-tehnologiialyq kompaniialardyŋ kapitalyna investisiialau mümkındıkterı keŋeitıledı. Bankterge sifrlyq tehnologiialar, elektrondyq kommersiia, kiberqauıpsızdık, biometriia, jasandy intellekt jäne telekommunikasiia salalarynda enşıles kompaniialardy qūru jäne satyp alu qūqyǧy berıledı.
Bankterdıŋ enşıles ūiymdary şeteldık qarjy jäne lizingtık kompaniialarǧa investisiia sala alady. Enşıles saqtandyru ūiymdaryna şeteldık saqtandyru brokerlerın, medisinalyq mekemelerdı qūruǧa jäne halyqaralyq saqtandyru sindikattaryna qatysuǧa rūqsat etıledı.
Tüzetulerdıŋ edäuır blogy ūlttyq sifrlyq qarjy infraqūrylymyn jaŋǧyrtuǧa baǧyttalǧan. Oǧan aşyq banking jüiesı, mobildı tölemder men tölem kartochkalary jüiesı, ūlttyq tölem jüiesı, säikestendıru derekterın almasu ortalyǧy jäne sifrlyq teŋge kıredı.
Sifrlyq teŋgenıŋ ūlttyq valiutanyŋ jaŋa nysany retındegı märtebesı zaŋnamalyq türde bekıtıledı. Sifrlyq teŋgenıŋ ainalysy jäne ony paidalanu tärtıbın Ūlttyq Bank aiqyndaidy.
Üşınşı. İslamdyq bankingtı damytu.
Qarjylandyrudyŋ balama tetıkterın damytu üşın ämbebap bankterge qolda bar lisenziia şeŋberınde islamdyq bank operasiialaryn jüzege asyru qūqyǧyn beru közdeledı.
Būl normalar bankterge jeke banktı qūrmai, öz qūrylymynda arnaiy bölımşeler qūru arqyly islamdyq önımderdı ūsynuǧa mümkındık beredı.
İslamdyq qyzmettı ūiymdastyruşylyq tūrǧydan oqşaulau, aktivter men mındettemelerdı bölek esepke alu jäne basqaru, jeke qyzmetkerlerdı bölu, sondai-aq qarjy önımderın bekıtetın jäne audit jürgızetın şariǧatqa säikestık jönındegı keŋestıŋ boluy közdelgen.
Törtınşı. Is-qimyldy qadaǧalaudyŋ täuekelge baǧdarlanǧan jüiesın engızu.
Täuekelge baǧdarlanu qaǧidattarynda ıs-qimyldy qadaǧalaudyŋ tolyqqandy modelın engızu közdelgen.
Jaŋa model ıs-qimyl täuekelderın basqaru jüiesın qūrudy közdeidı. Oǧan ıs-qimyl täuekelderın basqaru strategiiasy, qarjy önımderın baǧalau boiynşa täuelsız bölımşeler qūru, qarjy önımderın basqaru boiynşa, qarjy önımderı turaly tūtynuşylarǧa tolyq jäne şynaiy aqparatty jetkızu boiynşa qarjy ūiymdaryna qoiylatyn talaptar, sondai-aq tūtynuşylardan kerı bailanysty taldau kıredı.
Josyqsyz praktikalardyŋ tızbesı bekıtıledı, atap aitqanda qyzmetterdı mäjbürleu, naqty qūnyn jasyru jäne jaŋylystyratyn aqparatty taratu. Agenttıkke tūtynuşylardyŋ müddelerıne ziian keltıruı mümkın önımderdı satudy toqtatu boiynşa ökılettıkter berıledı.
Bank, saqtandyru jäne mikroqarjylyq qyzmetter boiynşa qarjy ombudsmanynyŋ bıryŋǧai ofisın qūru közdeledı. Ombudsmannyŋ şeşımderın qarjy ūiymdary oryndauǧa mındettı. Būl azamattardyŋ joldanymdaryn qaraudyŋ bırkelkılıgı men täuelsızdıgın qamtamasyz etuge mümkındık beredı.
Tūtynuşylardyŋ qūqyqtaryn tiımdı qorǧau üşın daulardy sotqa deiın retteudıŋ üş deŋgeilı jüiesı engızıledı. Şaǧymdardy bastapqyda qarjy ūiymdary qaraidy, odan keiın qarjy ombudsmanyna jäne Agenttıkke jügınedı.
Besınşı. Tölemge qabıletsız bankterdı retteudıŋ jaŋa tetıgın engızu.
Halyqaralyq praktikaǧa säikes keletın jaŋa tetık bankterdıŋ tölemge qabıletsızdıgın retteuge keşendı täsıldı jäne üilestırılgen vedomstvoaralyq özara ıs-qimyldy közdeidı. Būl täsıl halyqaralyq standart bolyp tabylady, ony jetekşı qarjylyq retteuşılerdıŋ köpşılıgı, onyŋ ışınde Europalyq Odaq, AQŞ, Ūlybritaniia engızdı.
Bırınşıden, retteu tetıgı daǧdarysqa qarsy üş rejimnen tūrady: küşeitılgen qadaǧalau, qarjylyq ornyqtylyqty qalpyna keltıru jäne tölemge qabıletsız banktı retteu. Rejimderdıŋ özgeruı aldyn ala belgılengen triggerler boiynşa jüzege asyrylady, būl retteuşınıŋ uaqtyly äreket etuın jäne olardyŋ boljamdylyǧyn qamtamasyz etedı.
Ekınşıden, bankterdıŋ qarjylyq jaǧdaiynyŋ naşarlauyn boldyrmau üşın jaŋa qūraldar, iaǧni qalpyna keltıru josparlary jäne retteu josparlary engızıledı. Būl qūjattar banktı daǧdarysty jaǧdaidan şyǧaru jäne tölem qabıletsızdıgın boldyrmau boiynşa jan-jaqty şaralardy aiqyndaidy. Josparlardy äzırleu jäne jyl saiyn jaŋartu bankterdıŋ, sol siiaqty retteuşınıŋ de mındetı bolady.
Üşınşıden, bank tölemge qabıletsız dep tanylǧan jaǧdaida, onyŋ qyzmet etuın retteu men baǧalaudyŋ naqty räsımı belgılenedı.
Jüielık emes bankter üşın banktı jaŋa investorǧa satu, aktivter men mındettemelerdı, onyŋ ışınde tūraqtandyru bankıne beru, sondai-aq mındettemelerdı kapitalǧa aiyrbastau qūraldary közdelgen. Jüielık maŋyzy bar bankter üşın olardyŋ mındettemelerı esebınen şyǧyndardy igerudıŋ jaŋa tetıgı közdeledı. Bırınşı kezekte aksionerlık kapital esepten şyǧarylady, iaǧni bank aksionerı bankke ielık etudı tolyǧymen joǧaltady. Odan keiın atalǧan tetık şeŋberınde basqa kreditorlardyŋ barlyq mındettemelerı esepten şyǧarylady. Būl şaralar qarjylyq ornyqtylyqty qalpyna keltıru üşın älı de jetkılıksız bolsa, memlekettıŋ kapitalǧa kıru mäselesı qaraluy mümkın.
Būl turaly şeşımdı Qarjylyq tūraqtylyq jönındegı keŋes banktıŋ qarjylyq tūraqtylyqqa äserın, sondai-aq halyq pen biznes salymdarynyŋ saqtalu qajettılıgın eskere otyryp qabyldaidy.
Memlekettıŋ qatysuy uaqytşa, öteulı jäne kölemı boiynşa şekteulı bolady. Bank aksionerlerı men basşylyǧyn auystyru, dividendter men bonustar töleuge tyiym salu, täuekeldı operasiialardy şekteu jäne qarjylyq qalpyna keltıru josparyn ıske asyru siiaqty talaptar qoiylady.
Qarjylyq ornyqtylyq qalpyna kelgennen keiın bank jaŋa investorǧa satylady, al salynǧan memlekettık qarajat biudjetke qaitarylady.
Memlekette şyǧyndar tuyndaǧan jaǧdaida, olardy öteu bank salasy esebınen qamtamasyz etıledı. Būl ädıl jäne tepe-teŋ jauapkerşılık qaǧidatyn körsetedı, oǧan säikes bank jüiesın tūraqtandyruǧa jūmsalatyn şyǧystar memlekettık biudjet pen salyq töleuşılerge emes, naryqqa qatysuşylarǧa jükteledı.
Altynşy. Bankterdı retteudı jetıldıru.
Täuelsız direktorlar şeşımderınıŋ obektivtılıgı men täuelsızdıgın qamtamasyz etu üşın olardyŋ institutyn küşeitu közdeledı. Täuelsız direktorlardyŋ täuelsızdıgıne qosymşa talaptar engızıledı, sondai-aq direktorlar keŋesınde boludyŋ eŋ köp merzımın 9 jyl dep belgıleu közdeledı.
Sonymen bırge halyqaralyq qarjylyq eseptılık standarttaryna säikes bankpen erekşe qatynastarmen bailanysty tūlǧalardyŋ tızbesı keŋeitıledı.
Uäjdı paiymdau tetıgın qoldanu keŋeitıledı. Täuekelder, ışkı audit jäne komplaens bölımşelerınıŋ basşylaryna qoiylatyn talaptar belgılenedı.
Sonymen bırge eskırgen jäne qaitalanatyn normalar alyp tastaldy, al barlyq qarjy ūiymdarynyŋ aksionerlerı men basşy qyzmetkerlerıne qoiylatyn talaptar bır retke keltırılıp, Qarjy naryǧyn memlekettık retteu turaly zaŋǧa auystyrylady.
Zaŋdy Parlamentte qarau barysynda kredit berudıŋ aşyqtyǧyn arttyruǧa, qaryz aluşylardy qorǧauǧa jäne qarjy ūiymdarymen özara ıs-qimyldyŋ elektrondyq nysandaryn damytuǧa baǧyttalǧan normalar qosymşa küşeitıldı.
Bankter turaly jaŋa Zaŋdaǧy özgerıster bank jüiesınıŋ qarjylyq ornyqtylyǧyn arttyruǧa, ūlttyq zaŋnamany halyqaralyq standarttarǧa säikes keltıruge, bäsekelestıktı damytuǧa jäne qarjy sektoryndaǧy innovasiialardy yntalandyruǧa yqpal etetın bolady.
