Bır jazbamen milliondaǧan adamnyŋ oiy men şeşımıne yqpal etu mümkın bolǧan zamanda blogerlerge artylar jük būrynǧydan da arta tüstı. Bıraq olar jauapkerşılıktı sezınbek tügılı, kerısınşe auditoriiany qysym nemese tabys qūralyna ainaldyryp barady. Ötken jyly 34 tanymal blogerdıŋ tyiym salynǧan onlain-kazinolardy jarnamalaǧany qoǧamda ülken rezonans tuǧyzdy. Blogerlerdıŋ endı aqşa bopsalaumen ainalysyp, soŋynda türmege qamaldy. Sonymen qazaqstandyq blogerler ne sebeptı būlai betımen kettı? MNU studentı Qaraqat Baqtylova mäselenı zerttep kördı.
BLOGERDIŊ QOǦAMDAǦY RÖLI
«Bügınde blogerlık janr tek aqparat taratu qūraly ǧana emes, sonymen qatar terıs piǧyl men propagandanyŋ alaŋyna ainalyp barady. qoǧam arasynda zerttelmegen, būrmalanǧan derekterge senetın buyn paida bolyp otyr», - deidı tarihşy Bürkıt Aiaǧan.
Onyŋ aituynşa, blogerlık degen dünie keşe ǧana paida bolǧan joq. Ol adamzat paida bolǧaly bar. Bıraq būrynǧy däuırde qoǧamdyq pıkır aitudyŋ özındık erejesı men jauapkerşılıgı bolǧan. Al bügıngı äleumettık jelınıŋ küşeiuı būl mäselenı odan ärı kürdelendırıp otyr.
«Qazır blogerler ne aitsa da, jüzdegen, myŋdaǧan adamǧa bırden jetetın mümkındıkke ie. Eŋ qauıptısı – jūrt ony şyndyq dep qabyldaidy», - deidı B. Aiaǧan myrza.
İä, bızdıŋ qoǧam sengış. Aqparatqa analiz jasau jaǧynan aqsap tūrmyz. Onyŋ üstıne eŋbektegen baladan, eŋkeigen qariiaǧa deiın äleumettık jelınıŋ qūlaǧyna jarmasyp alǧan. Ūlttyq statistika biurosy halyqtyŋ internet jelısın paidalanuşylar ülesı 95,3 paiyzdy qūraǧanyn aitty.
grafika: Ūlttyq statistika biurosy saitynan alyndy
BLOGER NEGE BOPSALAUŞY BOLYP KETTI?
Halyqtyŋ jappai äleumettık jelıge köşkenı blogerlerge jaqsy boldy. Qoldarynda endı qaru bar. Şymkenttık bloger auditoriiasyn qysym qūraly retınde qabyldasa kerek, sol arqyly äkımşılık qyzmetkerın bopsalaǧan. Ol memlekettık organnyŋ bedelıne nūqsan keltıretın materialdardy äleumettık jelıde jariialamauǧa uäde bergen. Sol üşın 10 mln teŋge bopsalap, köp ūzamai ūstaldy.
foto: https://t.me/POLICE_of_KZ saitynan alyndy
Būl jaǧdai blogerlık tek aqparat taratu nemese qoǧamdyq pıkır qalyptastyru qūraly emes, bopsalau sekıldı qylmys türıne jol aşatynyn qauıp ekenın körsettı. Blogerlerdıŋ keibır äreketterı jalǧan aqparat taratu, kiberbulling jasau, jeke tūlǧalardy kemsıtu jäne äleumettık şielenıstı uşyqtyru siiaqty terıs saldarǧa äkelıp jatyr.
Sözımızge dälel obolsyn, juyrda taǧy bır bloger mügedek taksisttı mazaq qyldy. Dälırek aitqanda Nūrila Amanbaeva estu qabıletı naşar taksi jürgızuşısın mazaq etıp tüsırgen videosyn jariialady. Onyŋ būl äreketınen qoǧamda ülken rezonans tuyndap, bloger elden keşırım sūrap qūtyldy.
Osylaişa, blogerlerdıŋ bırı bopsalaumen ainalysyp eldı şulatsa, endı bırı mügedek kısını kelemejdep, kökesını körsettı. Al taǧy bır blogerler onlain kazinolardy jarnamalap, ıstı boldy.
2025 jyly Qazaqstanda onlain kazino jarnamalaǧan 34 bloger anyqtaldy. Bır bloger oiyndarǧa milliondaǧan teŋge jūmsaǧan. Olardyŋ 11-ı äkımşılık jauapkerşılıkke tartyldy, al qalǧan 23 blogerge qatysty materialdar Mädeniet jäne aqparat ministrlıgınde qaraluda.
foto: Telegram: View @afm_rk saitynan alyndy
Būl oqiǧalar blogerlıktıŋ qoǧamǧa tigızer yqpaly men jauapkerşılıktıŋ maŋyzdylyǧyn taǧy bır eske saldy. 2020 jyldan berı blogerlerge qatysty qūqyqtyq şaralar ünemı qabyldanyp keledı: 2024 jyldyŋ qaŋtar-şılde aralyǧynda 5 bloger jalǧan aqparat taratqany üşın äkımşılık jauapkerşılıkke tartyldy, al 2022 jyly qarjy piramidalaryn jarnamalaǧan blogerlerge qatysty qylmystyq ıs qaraldy. 2023 jyly parlament jalǧan aqparat üşın blogerlerge äkımşılık jauapkerşılık belgıleitın bapty maqūldady. Bıraq soǧan qaramastan blogerler älı oiyna kelgenın aityp, tairaŋdap jür. «Qazanşynyŋ öz erkı, qaidan qūlaq şyǧarsa» degendei, «öz paraqşam, özım bılemınge» salynyp jür.
«BLOGERLERGE TALAP KÜŞEIýI TİIS»
Bız būl maqalany daiyndau barysynda blogerlerdı de sözge tarttyq. 553 myŋnan astam auditoriiasy bar bloger Samat Bekebaevpen (samat.bloger) sūqbattastyq. Ol bügıngı kontent naryǧyndaǧy jauapkerşılıktı basty problema dep sanaidy. Onyŋ aituynşa, ärıptesterınıŋ qoǧam aldyndaǧy mındetın tolyq sezınbeuınıŋ negızgı sebebı – salada naqty zaŋdyq talaptardyŋ bolmauy.
«Bar mäsele - naqty ereje men mındetterdıŋ bolmauynan tuyndap jatyr. Būl salaǧa ortalyq deŋgeide talaptar engızılıp, qandai äreketke jol berılmeitını anyq jazyluy kerek. Qaralym jinau maqsatynda şekten şyǧu qalypty qūbylysqa ainalyp kettı. Blogerlerge etika boiynşa bazalyq oqytu, arnaiy kurs nemese sertifikat jüiesı qajet. Sonda bükıl salanyŋ mädenietı özgerer edı», - deidı ol.
Ol blogerlerdıŋ tek jeke kündelık jürgızetın avtor emes, qoǧamdaǧy oqiǧalarǧa äser etetın tūlǧa ekenın atap öttı. Soŋǧy uaqytta beleŋ alǧan memleket qyzmetkerlerın bopsalau äreketterıne qatysty da pıkırın bıldırdı:
«Soŋǧy uaqytta bilık ökılderın bopsalau arqyly paida tabu äreketterı jiı baiqalyp otyr, äsırese Türkıstan men Şymkent aimaqtarynda. Menıŋşe, mūndai ısterge aralasatyn blogerlerdıŋ bır bölıgı būryn memlekettık qyzmette ıstegen nemese belgılı bır aqparatqa qol jetkıze alǧan adamdar. Osyndai zaŋsyz äreketterdıŋ köbeiuıne jol bermeu üşın däl osy baǧyt boiynşa qylmystyq jauapkerşılıktı küşeitu, zaŋdy qataitu qajet dep oilaimyn», - dedı Samat myrza.
kollaj avtory: Qaraqat Baqtylova
Bloger mediaetikanyŋ maŋyzyna da toqtaldy. Onyŋ aituynşa, bügıngı aqparattyq ortada kez kelgen söz, pıkır nemese jai ǧana ūsynys qoǧamnyŋ bır bölıgıne yqpal etuı mümkın. Sondyqtan blogerler tek körermen jinaudy emes, sol auditoriiaǧa qandai qūndylyq jetkızıp otyrǧanyn oilauy tiıs:
«Mediaetikany saqtau men üşın maŋyzdy. Degenmen, keide moiyndaimyn, barlyq talaptardy mınsız oryndamaityn jaǧdailar bolyp jatady. Bızden keiın ösıp kele jatqan jas buyn bar ekenın eskersek, blogerlerge salyq mäselesınde de, etika mäselesınde de naqty zaŋnama äzırlense, būl salanyŋ damuyna da, jalpy ortaǧa da oŋ yqpal eter edı dep sanaimyn», - deidı.
Samat Bekebaevtyŋ aituynşa, etika tek jeke taŋdau emes, ülken auditoriiasy bar ärbır kontent jasauşynyŋ käsıbi mındetı. «Sol sebeptı blogerlerdıŋ qūqyqtary men jauapkerşılıgın aiqyndaityn bıryŋǧai talaptar bekıtılse, aqparattyq keŋıstıktegı retsızdık azaiyp, qoǧamnyŋ senımı arta tüser edı», - deidı.
ZAŊ ALDYNDAǦY JAUAPKERŞILIK
Jalpy blogerlerdıŋ jügensız ketuı tek Qazaqstanǧa tän qūbylys emes. Basqa elder de mūnymen küresıp jatyr. Mäselen, Qytaida 2025 jyly qabyldanǧan jaŋa erejeler blogerdıŋ käsıbi bılıktılıgın qataŋ talap etedı. Äsırese medisina men qarjy siiaqty adam ömırıne tıkelei äser etetın salalarda lisenziiasy joq tūlǧa eşqandai keŋes bere almaidy. Qazaqstandyq sudia, qūqyq magistrı Aibek Amangeldin «bızge de osyndai qataŋ tärtıp kerek», - deidı.
«Qazaqstandaǧy onlain platformalarda aqparat taratu – tek erkındık emes, naqty zaŋdyq mındet. Bloger jalǧan aqparat taratsa, jarnamany jasyrsa nemese auditoriiany adastyrsa, ol äkımşılık ne qylmystyq jauapkerşılıkke tartylady. Būl mehanizmder blogerdıŋ auditoriia aldyndaǧy jauapkerşılıgın qamtamasyz etuge baǧyttalǧan», - deidı zaŋger.
Aibek myrzanyŋ aituynşa, Şymkent pen Tarazda oryn alǧan oqiǧalar men onlain-kazino jarnamalaǧan 34 blogerdıŋ ısı blogerlerdıŋ äreketı qūqyqtyq tūrǧyda qataŋ baqylaudy qajet etetının aiqyn körsettı. Sol sebeptı blogerlerge kontenttıŋ sapasyn arttyru, auditoriiany mediasauattylyqqa üiretu jäne kommersiialyq jarnamany aşyq körsetu ūsynylady. Būl aqparattyq keŋıstıktıŋ senımdılıgın arttyryp, blogerlerdıŋ qoǧam aldyndaǧy jauapkerşılıgın küşeitedı.
infografika avtory: Qaraqat Baqtylova
Sonymen qatar, Mädeniet jäne aqparat ministrlıgınıŋ blogerlerge arnalǧan media treningterı men seminarlary sifrlyq kontenttı tiımdı jäne jauapkerşılıkpen jasauǧa, täjıribe aluǧa mümkındık beredı. Osyndai jobalar köbeise, blogerlerdıŋ mediasauattylyǧy men auditoriia aldyndaǧy jauapkerşılıgı odan ärı nyǧaiady.
Bloger - tek sözdıŋ emes, yqpaldyŋ iesı \dūrystau kerek\
Ärbır sözdıŋ salmaǧy bar. Al aqparat qaru qūraly emes. Sol sebeptı kontent jasauşylar zaŋ aldyndaǧy jauapkerşılıktı jadynan şyǧarmaǧany jön. Ol üşın mediasauattylyqty damytu, auditoriiaǧa tek tekserılgen, senımdı aqparat jetkızu qajet.
Qaraqat Baqtylova
