سۇگىردىڭ شاكىرتى – سامار كۇيشى

856
جاقىندا كەنتاۋ قالاسىندا تۇراتىن، سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان كۇيشى سامار (ازان شاقىرىپ قويعان اتى ساماريددين) سۇيىندىكۇلى رەداكتسيامىزدا قوناقتا بولدى. تۇركىستان اۋدانى «اباي» مەكتەبىندە مۋزىكا پانىنەن ءدارىس بەرىپ، ۇستازدىق ەتكەن، كەنتاۋ شاحتاسىندا تەر توككەن قاريانىڭ ۇستالىعى دا بار ەكەن. دومبىرا، ءۇي جيھازدارىن ءوزى جاساي بەرەدى. بارىنەن بۇرىن ون ساۋساعىنان بال تامعان كۇيشىلىگىن ايتىڭىز.

- قاريا، ءسىزدى ايگىلى كۇيشى سۇگىردى ءوز كوزىمەن كورىپ، كۇيىن قۇلاعىمەن تىڭداعان دەسەدى. راس پا؟
- سوعىستان كەيىنگى 46-47-جىلدار. حالىق كۇيزەلگەن قيىنشىلىق ۋاقىت. ول ۋاقتا ءبىز تۇركىستاننىڭ تۇبىندەگى شورناق اۋىلىنان ءۇش-ءتورت شاقى­رىمداي جەردەگى ەرنازار كولحوزىندا تۇرامىز. اشا اۋىلدىق كەڭەسىنە قا­رايدى. ءبىر كۇنى قاراتاۋدان اسىپ، سۇگىر كوكەمىز تۇيەمەن اۋىلعا كەلدى. قاعىلەز عانا كىشكەنتاي شال ەكەن. تاپ-تازا.
كەشكە تامان ءبىزدىڭ ۇيگە جۇرت جي­نالدى. كەلسەم، سۇكەڭ جامباستاپ جا­تىر ەكەن. «ءاي، سۇگىر، مىنا ەل سەنەن كۇي كۇتىپ وتىر» دەدى اكەم سۇيىندىك. «شار­شاپ كەلدىم» دەدى كۇيشى. «سوندا دا كۇي تارتىپ جىبەر» دەپ اكەم تاقىمداپ قويمادى. سۇكەڭ «قوي، بولماس!» دەپ جات­قان ورنىنان تۇرەگەلىپ، كۇيدى ءبىر توق­تاۋسىز تارتتى دەيسىڭ. وتىرعان ور­نىنان جىلجىپ كەتەدى ەكەن. شا­ناققا قولى تيمەيدى. جۇرت ەل-سەل بولدى. ەرتەسىنە كۇيشىنى تۋىستارى شاقىرا باستادى. ودان كەيىن ارعىن-توبىقتىلار سۇكەڭدى قويماي شاقىرىپ الىپ كەتتى. كۇي تىڭداپ ريزا بولعان جۇرت قولىن­داعى بارىن اياماي تارتۋ ەتىپتى. سۇكەڭ «ءبىرتالاي نارسە جينالدى، سەن مۇنى اقشاعا اينالدىرىپ بەر» دەيدى جەز­دەمىز شوكەڭە. جەزدەم ءبىر تۇيەگە سىيا­تىنداي جۇك قالدىرىپ، قالعان مال مەن ۇن، بيدايدى اقشاعا اينالدىرادى. ءسويتىپ، سۇكەڭدى سۋىندىقتىڭ اسۋىنا دەيىن شىعارىپ سالادى. جالپى، سۇكەڭ ءبىزدىڭ اۋىلعا ءجيى كەلىپ تۇراتىن. اۋىل ادام­دارى ەكى دومبىرانى دايىنداپ قويادى ەكەن. سۇكەڭ كوبىنە ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قولدان شاۋىپ جاساعان كىشكەنە قازاقى دوم­بىراسىن تارتاتىن كورىنەدى. ءسۇ­كەڭنىڭ تارتقان كۇيىن ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەنىم بولماسا، ول كىسى ماعان كۇيىن ۇيرەتكەن جوق، ارينە.
- شاماسى، اكەڭىز دە كۇيشى بولعان عوي؟
- اكەم ورتا شارۋالى ادام بولعان، كۇيدى جاقسى تارتاتىن. جاس كەزىندە سال-سەرىلەۋ بولىپتى. «جىگىت كەزىمدە ارقادان جەسىرىنە وكپەلەپ ءبىر جىگىت كەلدى، وي، كەرەمەت ءانشى ەكەن. جاقسى جولداس بولدىق. جالعىز اتىن سۇراپ ەدىم، ەر-توقىمىن سىپىرىپ بەرە سالدى. كەتەرىندە جاياۋ جىبەرەم بە، ات مىنگىزىپ جىبەردىم» دەپ وتىراتىن اكەم. ارقادا سارمالاي دەگەن ءانشى-كومپوزيتور وتكەن. اكەم ايتقان ءانشىنى سول سارمالاي ما دەپ تە ويلايمىن.
اكەمنىڭ ءبىر مال باعاتىن بەردىمۇرات دەگەن كۇيشى دوسى بولدى، ەكەۋى كۇي تارتىپ، ءبىزدىڭ ۇيدە كوپ اڭگىمەلەسەتىن. بالا بولسام دا قۇلاعىمدى ساپ تىڭ­دايمىن. ءبىر اڭگىمەلەرى ەسىمدە قالىپتى. «جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە ءبىر ايەلدىڭ اياعى اۋىر ەكەن. «ويباي، جاۋ كەپ قالدى» دەپ جۇرت دۇركىرەي قاشىپ، الگى ايەل جۇرتتا قالىپتى. بەس جاسار ءبۇلدىرشىن قىزىن جەتەكتەپ، ەلدىڭ ارتىنان جالعىز جولعا شىعادى. ءبىر جەرگە كەلگەندە بوسانىپ، ۇل تۋادى دا، ءوزى ءولىپ كەتەدى. سول كەزدە بەس جاسار قىز­دىڭ كىشكەنتاي بوپەسىن ەتەگىنە سالىپ ءجۇرىپ، ايتقان زارى ەكەن» دەپ، قوبىزشى ىقىلاس ءبىر زارلى كۇيدى تارتىپ وتىراتىن ەدى» دەپ، ەكەۋى تۇنىمەن كوپ اڭگىمەلەسىپ وتىراتىن. «ارتىنان بەس جاسار قىزدىڭ اعاسى ىزدەپ كەلىپ، شەشەسىنىڭ ولىگىن جاسىرىپ، قۇنداق­تاۋلى بالانى الدىنا الىپ، قارىنداسىن ارتىنا مىنگەستىرىپ، ەلىنە قايتىپ كەلە جاتقاندا تۋعان «قارا جورعانىڭ ءجۇرىسى» دەگەن كۇي ەكەن دەپ، ىقىلاستىڭ ءبىر كۇيىن تارتاتىن. رۋى تاراقتى بەر­دىمۇرات­تىڭ باۋىرى مىرزامۇرات ودان دا وتكەن كۇيشى ەكەن. ءبىر كۇنى داريانىڭ جا­عاسىندا وتىرعان مىرزامۇراتتىڭ ۇيىنە اكەم بارىپ تۇسەدى. كەلگەن سوڭ مەنىڭ ەپتەپ دومبىرا شەرتەتىنىمدى بايقاپ جۇرگەن اكەم «مىرزامۇراتتىڭ كۇيىن تىڭداپ كورەتىن ەكەنسىڭ» دەدى ماعان. «اكە بالاعا سىنشى» دەگەن، ءۇي­رەنسىن دەگەنى عوي.
- قاراتاۋ وڭىرىندە وسكەندىكتەن سۇگىر كۇيلەرىن ناشىنە كەلتىرىپ تارتۋىڭىز ءتۇسى­نىكتى. ال ەندى اقتوبەدەن شىققان سا­رى­نى بولەك قازانعاپتىڭ كۇيلەرىن قاي­دان ۇيرەنىپ ءجۇرسىز؟ ەڭ كۇردەلى كۇيى «دو­مالاتپايدى» قاتىرىپ تارتادى ەكەن­سىز. قالاي الىپ ءجۇرسىز؟
- قۇداي بۇيىرتتى، الدىق قوي. قۇر­مانعازى، دينا، كاۋەن، تاتتىمبەت كۇي­لەرىن دە تارتامىن. سۇگىر ەكىباستان. ءجۇز­گە تارتا كۇي بىلەمىن. اقتوبەدە
ءما­دەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىندە سىرتتاي وقىدىم. سول كەزدە حالىق اقىنى نۇر­پەيىس بايعانيننىڭ مومىن دەگەن كۇيشى بالاسىمەن بىرگە وقىپ، دوس بولىپ، ۇيىندە دە قوناق بولدىم. قازانعاپتىڭ سارىنى سول جاقتا ءجۇرىپ ءسىڭدى-اۋ دەي­مىن.
- ءوزىڭىز شىعارعان ءتول كۇيلەرىڭىز بار ما؟
- ەلۋ ءۇش جىل وتاسىپ، جەتى پەرزەن­تىم­دى دۇنيەگە اكەلگەن كەڭەسكۇل ەسىمدى جارىما ارناپ شىعارعان «ارناۋ» دەگەن كۇيىم بار.
- جىرشىلىق ونەرىڭىز دە بار ەكەن. اۆتورى بەلگىسىز «شورا باتىر» قيسساسى­نىڭ كوپ جەرىن جاتقا ايتادى ەكەنسىز. قا­عازعا دا ءتۇسىرىپسىز. بۇل قيسسا قايدان قو­لىڭىزعا ءتۇسىپ ءجۇر؟
- وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا تۇركىستان اۋدانىنا قاراستى شورناق سەلوسىندا ءابدىرايىم دەگەن ارابشا ساۋاتتى مولدا كىسى بولدى. رۋى — تو­بىق­تى. بۇل كىسى ەجەلگى قيسسا، جىر-تولعاۋ­لاردى جيناقتاپ جۇرەدى ەكەن. اكەم سۇيىندىك سول كىسىدەن «شورا باتىر» قيس­ساسىن ارابشا كوشىرىپ الىپ، قا­زاق­شاعا اۋىزشا اۋدارادى. سول اۋدارمانى بالالارى شاراپ پەن مەن قاعازعا ءتۇ­سىردىك. ءسويتىپ، جاتقا ايتىپ جۇردىك. شاراپ قايتىس بولعاننان كەيىن كوپ جىلدار ءوتىپ، بۇل قيسسا دا ۇمىت بولا باستادى. ءبىر جاقسىسى، اۋدارما ءوزىمنىڭ قوبديشامدا ساقتاۋلى ەدى. سول ەكى ءبو­لىمنەن تۇراتىن قيسسانى قايتا جاڭ­عىرتىپ، كوشىرىپ شىقتىم. وسى «شورا باتىر» قيسساسى جاقىندا كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى.

- بارەكەلدى!

سۇحباتتاسقان
تورەعالي تاشەنوۆ، «ايقىن».

پىكىرلەر