بۇل ءوزى ءبىر-اق كۇندە بولعان وقيعا. باسقا كۇندەرى ءدال وسىلاي قايتالانىپ جاتاتىنىن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان دا ءبىلۋ قيىن. ونىڭ سەبەبى كوپ... سەبەبىن تۇسىندىرمەستەن بۇرىن، نە بولعانىن ايتقانىم دۇرىس بولار. جاز مەزگىلى ەدى. ءدال ءوزىمىزدىڭ كوكشەتاۋ، قوپا جاعالاۋىندا ورىن الدى.
تۇتاستاي قالانى العاندا، قوپا جاعالاۋى – باقىتتى جانداردىڭ مەكەنى دەۋگە بولادى. بۇل شاھاردىڭ وزگە بولىگىندە «باقىتسىزدار تىرلىك كەشەدى» دەگەن ءسوز ەمەس. تەك بالا تاۋماننىڭ كەزدەيسوق كەلگەن ساپارىندا بايقاعانى وسى ەدى. سول كۇنى كەشتە ونىڭ شەشەسى ۇيگە بوتەن ەر اداممەن بىرگە كەلگەن. كەيىن اناسىنىڭ ايتقاندارىن قابىلداي الماعان تاۋمان ۇيدەن كەتىپ قالادى. بويىن كەرنەگەن ىزا وعان كۇش بەرگەندەي، قالانىڭ قيىر-شيىر كوشەلەرىن كەسىپ ءوتىپ، «اقجەلكەننىڭ» تۇسىنان جاعالاۋعا ءبىر-اق شىعادى.
كۇن ۇياسىنا باتىپ بارادى ەكەن. سۋ بەتىنە قىزعىلت ساۋلە جايىلىپ، الىستاعى جاعالاۋ كوگىلدىر مۇنارعا ءسىڭىپ بارادى. تاۋمان ءبىراز تۇردى. قالتاسىنداعى قولىن شىعاردى. ساۋساقتارىنىڭ تىرناققا دەيىن باتىپ كەتكەنىن سوندا بايقادى. الاقانىن جازىپ، قايتا جۇمدى. جاعالاۋمەن ادامدار سەرۋەندەپ ءجۇر. ءبىر ايەل كىشكەنتاي بالاسىنىڭ باس كيىمىن تۇزەپ، ماڭدايىنان ءسۇيدى. اكەسى بالاسىنا ۆەلوسيپەد تەبۋدى ۇيرەتىپ جاتىر. بالا تەڭسەلىپ بارىپ قۇلاعان سايىن اكەسى قولتىعىنان دەمەپ كوتەرەدى. ارىدە قارت كىسى نەمەرەسىنىڭ يىعىنا كۇرتەسىن جاۋىپ قويدى.تاۋمان ولاردىڭ جانىنان ءۇنسىز ءوتتى. ءبىر كەزدە ۆەلوسيپەدتەن قۇلاعان بالا جىلاپ جىبەردى. اكەسى تىزەرلەپ وتىرىپ، ونىڭ تىزەسىن ۇرلەدى.
– ەشتەڭە ەتپەيدى. تاعى ءبىر كورەيىك، – دەدى.
تاۋمان ءجۇرىسىن باياۋلاتتى. ءوزىنىڭ دە ءبىر كەزدە ۆەلوسيپەدتەن قۇلاعانى ەسىنە ءتۇستى. اكەسى سول كەزدە جانىندا بولعان با؟ الدە اناسى ما؟ ەسىنە تۇسىرە المادى. ەسىندە قالعانى – تىزەسىندەگى قان مەن ۇيگە دەيىن كوتەرىپ اكەلگەن بىرەۋدىڭ جىلى قولى.
كولگە قايتا قارادى. سۋ بەتىندە كۇننىڭ سوڭعى شاپاعى قالتىراپ تۇر. ول اناسىنىڭ سوزدەرىن ەسىنە الدى: «بىزگە كەڭىرەك ءۇي كەرەك، بالام. سەنىڭ ساباعىڭا دا تىنىش ورىن بولعانى دۇرىس». سول كەزدە ءمان بەرمەگەن. كەيىن اناسىنىڭ ءتۇن ورتاسىنا دەيىن تىگىن تىگىپ، تاڭەرتەڭ جۇمىسقا اسىعاتىنىن كورگەندە عانا بۇل ءسوزدىڭ ار جاعىندا قانشا شارشاۋ جاتقانىن سەزگەن.
بىراق، ول ادامنىڭ ۇيگە كەلگەنى ءبارىبىر ۇنامادى. اناسىنىڭ جانىندا باسقا بىرەۋدىڭ وتىرعانىن كورۋ... تاۋماننىڭ تاماعىنا الدەنە كەپتەلىپ قالعانداي بولدى. ول اناسىنىڭ باقىتتى بولعانىن قالاماي ما؟ قالاي قالاماسىن. تەك سول باقىتتىڭ ىشىندە وزىنە ورىن قالماي قالا ما دەپ قورىقتى. بۇل ويىن ەشكىمگە ايتا المايتىن.
قارا بۇلت كولدىڭ ارعى بەتىنەن باياۋ كوتەرىلىپ كەلە جاتتى. جەل تۇرىپ، سۋ بەتى ۇساق تولقىنعا اينالدى. جاعالاۋداعىلار جينالا باستادى. بالىقشىلاردىڭ ءبارى قارماعىن يىعىنا اسىپ، ۇيىنە بەتتەدى. ال ءبىر قارت بالىقشى ورنىنان قوزعالمادى.
ول جالعىز وتىر ەكەن. قارماعى سۋعا تاستالعان، جانىنداعى شەلەك بوس. قارتتىڭ يىعى ءسال ەڭكىش، باسى تومەن. تاۋمان ءوتىپ بارا جاتىپ، نەگە ەكەنىن بىلمەي، توقتادى.
– بالىق تۇسپەدى مە؟ – دەدى.
قارت باسىن كوتەردى.
– بۇگىنشە جوق.
– وندا نەگە كەتپەيسىز؟
– كۇتىپ وتىرمىن.
– نەنى؟
قارت كولگە قارادى.
– ءوزىم دە بىلمەيمىن. كەيدە ادام نە كۇتىپ وتىرعانىن ۇمىتىپ كەتەدى.
تاۋمان قارتتىڭ قاسىنا جاقىندادى. قارت ورىندىقتىڭ شەتىن نۇسقادى.
– وتىر، بالام. جەل كۇشەيىپ كەلەدى.
تاۋمان وتىردى. قارت وعان تەسىلە قارامادى، ءجون سۇراپ مازالامادى. قارماعىنىڭ ءجىبىن ساۋساعىمەن سيپالاپ وتىردى.
– ءۇيىڭ الىس پا؟ – دەدى ءبىرازدان سوڭ.
– جوق.
– جالعىز ءجۇرسىڭ بە؟
– ءيا.
– ۇيدەگىلەر بىلە مە؟
تاۋمان يىعىن كوتەردى.
– انام ۇيدە.
– ىزدەمەي مە؟
– مەنىڭ كەتكەنىمدى بىلمەيدى.
قارت ءجىپتىڭ ءتۇيىنىن شەشىپ وتىرىپ، باسىن يزەدى.
– رەنجىسىپ قالدىڭدار ما؟
تاۋمان ۇندەمەدى. كولگە قارادى. تولقىن جاعاعا كەلىپ سوعىلىپ، قايتا شەگىندى.
– ۇيگە ءبىر ادام كەلدى، – دەدى ول اقىرى. – اناممەن بىرگە.
– تانىسى ما؟
– بىلمەيمىن. ماعان ءبارىبىر. كەلمەسە ەكەن.
– نەگە؟
– ول انامدى الىپ كەتەدى.
قارتتىڭ قولى ءجىپ ۇستىندە توقتاپ قالدى.
– اناڭدى قايدا الىپ كەتپەك؟
– ءوز ۇيىنە شىعار.
– ونى اناڭ ايتتى ما؟
– جوق. بىراق تۇسىنىكتى عوي.
– تۇسىنىكتى دەگەنىڭ كەيدە ءوزىمىز ويلاپ تاپقان جاۋاپ بولىپ شىعادى، بالام.
تاۋمان قاباعىن ءتۇيدى.
– ءسىز ونى تانىمايسىز.
– راس. تانىمايمىن.
– وندا نەگە ونى جاقتايسىز؟
– جاقتاپ وتىرعان جوقپىن. سەنىڭ نەگە بۇلاي ويلاعانىڭدى بىلگىم كەلەدى.
تاۋمان جاۋاپ بەرمەدى. قارت تا قىستامادى. ءبىرازدان سوڭ بالا ءوزى سويلەي باستادى.
– انام مەن ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەيدى. كەش كەلەدى. كەيدە تاماق ىشپەي ۇيىقتاپ قالادى. بىردە تۇندە ويانسام، اسۇيدە وتىرىپ جىلاپ وتىر ەكەن. مەنى كورگەندە كوزىنە تۇسكەن جاسىن ءسۇرتىپ، پياز تۋراپ وتىرعانداي بولدى. مەن ەشتەڭە سۇرامادىم.
قارتتىڭ ساۋساقتارى ءجىپتىڭ ءتۇيىنىن بوساتتى.
– بۇگىن سول كىسى كەلگەندە انامنىڭ ءجۇزى باسقاشا بولدى، – دەدى تاۋمان.
– كوپتەن بەرى كۇلمەگەندەي كۇلدى. سونى كورگەندە... بىلمەيمىن. اشۋلاندىم. وزىمە دە ۇنامادى. بىراق اشۋلاندىم.
– سەن اناڭنىڭ كۇلگەنىن كورگىڭ كەلمەي مە؟
– كەلەدى.
– ەندەشە؟
– بىراق مەنى ۇمىتىپ كەتسە شە؟
بۇل جولى قارت بىردەن جاۋاپ بەرمەدى. جەل ونىڭ جۇقا كۇرتەسىنىڭ ەتەگىن كوتەرىپ، قايتا ءتۇسىردى. ول قارماعىن جايلاپ جيناي باستادى.
– سەن ونى جوعالتىپ الۋدان قورقاسىڭ عوي، – دەدى اقىرىن. تاۋمان قارتقا قارامادى. تەك يەگىن كەۋدەسىنە ءتۇسىردى.
– مەن دە ءبىر كەزدە ءبىر ادامدى جوعالتىپ الۋدان قورىققانمىن، – دەدى قارت.
– كىمدى؟
– ۇلىمدى...
تاۋمان باسىن كوتەردى. قارتتىڭ كوزى كولدىڭ ارعى جاعىندا ەدى.
– ەندى تۇسىنىكتى بولدى، – دەدى ول اقىرىن. – بىراق اناڭدى بىردەن كىنالاي كورمە، بالام. ول سەنىڭ جالعىز جاناشىرىڭ عوي. بارلىعىن سەن ءۇشىن ىستەپ جۇرگەنىنە كۇماندانبا.
– بىلەمىن، – دەپ تاۋمان باسىن تومەن ءتۇسىردى.
– بىلسەڭ، ۇيىڭە قايتا عوي. اناڭدى الاڭداتپا. قالعانىن ەكەۋىڭ سويلەسىپ شەشەرسىڭدەر. سەن دە ەر جەتىپ قالدىڭ عوي.
قاريا بالانىڭ باسىنان سيپادى.
– مەن ول ادامدى جەك كورەمىن. جامان ادام. وعان بالا بولعانشا، ولگەنىم ارتىق، – دەپ قالدى تاۋمان.
بالىقشى بۇل سوزدەن سەسكەنگەندەي، بالاعا وقىس بۇرىلدى.
– نەگە ولاي دەيسىڭ؟ ونىڭ جامان-جاقسىسىن قالاي اجىراتىپ الدىڭ؟
– ءسىز ونىڭ ءتۇرىن كورسەڭىز عوي. قارنى شىققان، بەتى تاباقتاي. كوزدەرى قورقىنىشتى. ءوزى ءبىر باستىق بولسا كەرەك. قىمبات كيىم كيەدى، ءداۋ قارا ماشيناسى بار، – دەدى دە، ءسال كىدىرىپ بارىپ ءسوزىن جالعادى. – انام سونىڭ دۇنيەلەرىنە قىزىقتى دەپ ويلايمىن. بىزدە ولاردىڭ ەشقايسىسى جوق.
قاريا ءۇنسىز تىڭدادى.
– بالام، ادامنىڭ سىرت كەلبەتىنە قاراپ باعا بەرۋگە بولمايتىنىن بىلەسىڭ عوي. مۇمكىن، سەن ويلاعانداي ەمەس شىعار. ال اناڭ جايلى جامان ءسوز ايتپا.
– مەن انامدى جاماندامايمىن! – دەدى تاۋمان داۋسىن كوتەرىپ. سالدەن سوڭ باسەڭدەدى. – مەن ونى جاقسى كورەمىن. كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەيدى. شارشاسا دا بىلدىرمەيدى.
ول تىزەسىنە قارادى.
– اجىراسقاننان كەيىن بارلىق تۋىستارىمىز ارالاسپاي كەتتى. جالعىز ناعاشى اپايىم عانا «بۇل ىستە انامنىڭ كىناسى جوق» دەيدى. مەن ەشتەڭەنىڭ بايىبىنا بارماسام دا، اينالامداعى ادامداردىڭ مۇسىركەۋى، سىنىپتاستارىمنىڭ كوزقاراسى، كەيبىرەۋلەردىڭ سىپسىڭى مەزى قىلادى. ەشتەڭەنى بىلمەيدى دەپ ويلايدى عوي...
تاۋمان ءسوزىن ءۇزىپ، جۇتىنىپ الدى.
– سول ۋاقىتتاردان بەرى انام بارلىق قيىندىقتى جالعىز كوتەردى. مەنى وقىتتى، بارىنەن قورعادى. كۇن وتكەن سايىن سونى سەزىپ كەلەمىن. وڭاي ەمەس ەكەنىن دە تۇسىنەمىن.
ول قارياعا ءبىر قاراپ قويدى.
– ونىڭ ۇستىنە انام جاس. مەنى تۋعاندا جيىرما ءبىر جاستا عانا بولعان ەكەن. جانە انام وتە سۇلۋ. انا «باستىق سىماق» انامدى سول ءۇشىن اينالسوقتاپ ءجۇر. ونى دا بىلەمىن. ءيا، انام كەڭ، جاڭا ءۇي العىسى كەلەدى. قازىر بىرەۋدىڭ ەسكى ءبىر بولمەلى پاتەرىن جالداپ تۇرامىز. ماعان دا جاقسى ءومىر سىيلاعىسى كەلەدى. انا «سۇمىراي» سونىڭ ءبارىن ىستەيمىن دەپ انامدى ارباپ وتىر. ال اناشىم ءوزىن قۇربان ەتىپ، ونىڭ ايەلى بولماقشى. مۇمكىن، توقالى دا شىعار…
سوڭعى ءسوزىن ايتقاندا داۋسى دىرىلدەپ كەتتى. تاۋمان ەرنىن تىستەپ، كوز جاسىن جەڭىمەن ءسۇرتتى.
– ءسويتىپ باقىتقا جەتپەكشى... وسىنى دۇرىس دەپ ويلايسىز با؟ ءسىز جاڭا ماعان ونىڭ تۇرىنە قاراپ باعا بەرمە دەدىڭىز. مەن ەستىگەندەرىمدى ايتپاعاندا، جاماندىعىن كوزىممەن كورگەن سوڭ جەك كورىپ وتىرمىن.
قاريا بىردەن جاۋاپ بەرمەدى. بالانىڭ يىعىنا قولىن قويدى.
– بالام، مەن كوپتى كوردىم دەسەم دە، سەنىڭ جۇرەگىڭدەگى قايعىنى ءدال وزىڭدەي تۇسىنە المايمىن. ءوزىڭ دە كوپ دۇنيەنى ەرتە كورىپ، كوڭىلىڭدى ەرتە بەكىتكەن بالا ەكەنسىڭ. ومىردە ءوزىڭ عانا باسىپ وتەتىن جولدار، ءوزىڭ عانا كۇرەسۋگە ءتيىستى قيىندىقتار بولادى. مەن دە سەندەي بالا بولدىم. ءوزىم سەنگەن ادىلدىك ءۇشىن كۇرەسكىم كەلدى. كۇرەسىم ءالى اياقسىز كەلەدى…
قاريا ءبىراز ءۇنسىز قالدى. سوسىن تاۋماندى ەرىكسىز باۋىرىنا باسىپ، ماڭدايىنان يىسكەدى. بالا دا قارسىلىق بىلدىرمەدى. باسىندا تارامىستى دەنەسىمەن كوزىنە قوراش كورىنگەن قاريا ەندى جاقىنىنداي بولىپ بارا جاتتى. ءبىر رەت جۇزدەرىن كورمەگەن ءوزىنىڭ اتا-اجەلەرى دە بۇلاي ەمىرەنبەگەن سوڭ، جاقىن سەزىلمەي قايتسىن؟!
بالىقشى قاراۋسىز قالعان زاتتارىن جيناي باستادى. تاۋمان ونىڭ سوزدەرىن ءۇنسىز تىڭداپ وتىردى.
– ءبىز، ادامدار، وزگەنىڭ قۇلاعىنا اقىل ايتقىش كەلەمىز. ال جۇرەگىمەن ساناسۋعا كەلگەندە… – قاريا ءسوزىن اياقتاماي، كولگە كوز تاستادى. – مىنا قوپا دا ءبىر كەزدە تۇنىق ەدى. قازىر وعان دا تازالىق جەتىسپەيدى. جالعىز سىرلاسىم – وسى عانا. ەح، كىرلەگەن جۇرەگىممەن مەن دە كەلە بەرەمىن…
قاريا ورنىنان كوتەرىلدى.
– قوش بول، بالا! قوش بول، قوپا! ساعان تازا جۇرەكتى جاڭا سىرلاس كەلدى. مەنىڭ دە كۇتكەنىم وسى ەدى عوي…
باسى كەۋدەسىنە تۇسەردەي تومەن قاراپ، قاريانىڭ ءسوزىن ءۇنسىز تىڭداپ وتىرعان تاۋمان سوڭعى سوزدەردىڭ كۇڭگىرتتەنىپ، الىستاپ بارا جاتقانىن سەزدى. باسىن كوتەرىپ ەدى، بالىقشى ۇشتى-كۇيلى جوق. ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەي، جان-جاعىن قاداعالاي باستادى. اينالادان كوز توقتاتار قارايعان تاپپادى. جانۇشىرا جاقىنىن جوعالتقانداي:
– اتا! – دەپ ايقايلاي، جاعالاۋ جيەگىنە دەيىن باردى.
الىس-جاقىننان كورىنگەن بىرەن-ساران ادامداردان باسقا، مۇندا دا ەشتەڭە جوق. بۋلىققان جاسىن تاعى ءبىر مارتە توگىپ-توگىپ الىپ، جاعالاۋداعى ورىنعا قايتا كەلدى. باياۋ سامالدان تولقىعان قوپا عانا اندا-ساندا سىلدىراي كەلىپ، جاعانى سوعادى. باعاناعى تۇنەرگەن اسپان ءسال سەيىلىپ، قارا بۇلتى ىرتىكتەنىپ، كەش الەتى ورناي قالىپتى.
تاۋمان بولعان وقيعانى وي ەلەگىنەن وتكىزگىسى كەلگەن ەدى، ەشتەڭەنى ءتۇسىنىپ بولمادى. ءبارى ءتۇس سياقتى. ءتىپتى، ۇيدە بولعان وقيعالار دا. تەك قاريانىڭ الاقانى ماڭدايىنا تيگەن ءسات پەن كەۋدەسىندە قالعان الدەبىر جىلىلىق قانا انىق ەدى. ول جىلىلىق مۇڭىن سەيىلتپەسە دە، جالعىزدىقتىڭ سالماعىن جەڭىلدەتكەندەي بولدى. تاۋمان ورنىنان باياۋ كوتەرىلىپ، كولگە سوڭعى رەت قارادى. قوپا قاراۋىتا باستاعان ايدىنىندا كەشكى اسپاننىڭ بوزامىق ساۋلەسىن تەربەتىپ جاتتى. كول بەتىندەگى ءالسىز جىلتىل ونىڭ بىتىراعان ويلارىنداي ءبىر كورىنىپ، ءبىر جوعالدى. اناسىنا دەگەن وكپەسى ءالى باسىلعان جوق. بىراق بۇرىنعىداي جۇرەگىن قىسىپ، ونى تۇيىقتاپ تاستاماعان. وكپەسىمەن بىرگە اناسىن تۇسىنۋگە دەگەن ءالسىز تالپىنىس تا ويانعانداي ەدى. سول ساتتە عايىپ بولعان قاريانىڭ داۋسى قۇلاعىنا قايتا ەستىلگەندەي بولدى:
«ساعان تازا جۇرەكتى جاڭا سىرلاس كەلدى…»
تاۋمان قاريانىڭ كىم بولعانىن دا، قايدا جوعالعانىن دا بىلمەدى. بىراق ونىڭ ءسوزىن اقىلىمەن ەمەس، جۇرەگىمەن ۇققانداي ەدى. ادامدى كەيدە اقىل ايتاتىن ەمەس، مۇڭىن بولمەي تىڭدايتىن ءبىر جاننىڭ بار ەكەنىن سەزىنۋ جەڭىلدەتەدى ەكەن. ول ۇيىنە قاراي اياڭدادى. بولعان وقيعا تاۋمانعا وي سالعانىمەن، ول تۇپكىلىكتى ويىن وزگەرتپەدى. اناسىنا ىشكى قارسىلىعىن اشىق ايتۋدى ۇيعاردى...
جاعالاۋدا تولقىندار باياۋ سىلدىرلايدى. قوپا بۇرىنعىداي سۋىق كورىنبەدى. كەشكى ساۋلە كول بەتىنەن ءوشىپ، قارا سۋ تۇنگە سىڭە باستادى. ال تاۋماننىڭ جۇرەگىندە ءالسىز بولسا دا ءبىر جارىق قالدى.
ادامنىڭ جان دۇنيەسىندەي تەرەڭ كولدىڭ تۇبىندە قانشاما سىر جاتقانىن كىم ءبىلسىن؟..
