بۇگىن، 16 قازاندا، الەم جۇرتشىلىعى ناننىڭ ادام ومىرىندەگى ماڭىزىن ايشىقتايتىن دۇنيەجۇزىلىك نان كۇنىن اتاپ وتەدى. كەزىندە قانداستار قاتارىندا اتامەكەنگە ات تىرەگەن اعايىن اراسىندا ءوز نانىن ادال تاۋىپ جۇرگەن ناۋبايشىلار بار.
ناۋبايشىلىق – ەرتە تۇرۋدى، توزىمدىلىكتى جانە ءونىم ساپاسىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن كاسىپ. قامىردىڭ بابىن تابۋ، اشۋ ۋاقىتىن ءدال ەسەپتەۋ، پەشتىڭ قىزۋىن باقىلاۋ – مۇنىڭ ءبارى تاجىريبەمەن قالىپتاساتىن شەبەرلىك. ناننىڭ سىرتقى ءتۇسى مەن ءيىسى تارتىمدى بولعانىمەن، ونىڭ ساپاسىن انىقتايتىن باستى نارسە – ناۋبايشىنىڭ ءبىلىمى مەن كۇندەلىكتى ەڭبەگى.
«مولدالىقتان دا ساۋابى كوپ جۇمىس – ناۋبايشىلىق»
قازاقستانعا يراننان قونىس اۋدارعان قازاق حافيز يۋلداشەۆ – نان ءپىسىرۋدى جاي عانا تابىس كوزى ەمەس، ومىرلىك كاسىپكە اينالدىرعان ناۋباي. بۇگىندە ول الماتى وبلىسى قاسكەلەڭ اۋىلىندا ەڭبەك ەتىپ، جەرگىلىكتى حالىقتى ءوز قال-قادەرىنشە نانمەن قامتىپ وتىر. وعان دەيىن دە وسى قاراساي اۋدانىنىڭ اۋىلدارىندا وسى كاسىپپەن اينالىسقان.
– قازاقستاندا 2012 جىلدان بەرى نان پىسىرەمىن. وعان دەيىن يراندا جۇمىس ىستەگەنمىن. 15 جاسىمدا مەدرەسەدە ءبىلىم الدىم. ءبىلىم الاتىن جەرىمىزدىڭ جانىندا ناۋبايحانا بولاتىن. سول كەزدە ۇستازدارىمىز «مولدالىقتان دا ساۋابى كوپ جۇمىس – ناۋبايشىلىق» دەيتىن. سەبەبى حالىقتىڭ العىسىن الاسىڭ، ءوزىڭ بي، ءوزىڭ قوجاسىڭ.
– ناۋبايشىلىقتىڭ ەڭ قيىن تۇسى قانداي؟
– ەرتە تۇراسىڭ، مىسالى، ءبىز ساعات 3-تە تۇرامىز. 03:00 – 10:00 مەن 14:00 – 18:00 ارالىعىندا نان جابامىن. ازىرگە كۇنىنە 2 قاپ ۇننان شامامەن 400-500 نان شىعارامىز.
– نان جاقسى شىعۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– ەڭ اۋەلى، شىن نيەت پەن ىقىلاس بولۋى كەرەك. ودان كەيىن، ۇن جاقسى بولۋى كەرەك. ءبىز قازىر ءى سۇرىپتى ۇنمەن نان پىسىرەمىز. قامىردى يلەگەندە دە دۇرىستاپ يلەۋ كەرەك. سۋ قاتتى ىستىق نە سالقىن بولماۋى كەرەك. ناننىڭ ساقتالاتىن جەرى دە سالقىن بولماۋى كەرەك. قامىردىڭ سۋى كوپ بولسا دا، قاتتى ىسسى بولسا دا نان ساپاسىنا بىردەن اسەر ەتەدى.
– قىرىق جىل ناۋبايشىلىقتان نە ءتۇيدىڭىز؟
– قازاق اراسىندا دا ناۋبايشىلار كوپ. بۇل – نەگىزى ساۋابى كوپ كاسىپ. سەن ءوزىڭ ءۇشىن نان پىسىرەسىڭ، ءوز ىسىڭە ادالسىڭ. بىراق، كوپ ادام ەرتە تۇرعىسى كەلمەيدى. پەشپەن جۇمىس ىستەگەن سوڭ، ۇنەمى ىستىق بولادى. سوعان كوپ ادام شىداي بەرمەيدى.
– نانىڭىز پىسپەي قالاتىن كەزدەر بولا ما؟
– ارينە، بولادى. پەشتىڭ تەمپەراتۋراسى، ۇننىڭ ساپاسى اسا ماڭىزدى. كەيدە العان ۇنىڭىز ساپاسىز بوپ قالادى. سول كەزدە ءوزىڭ قينالاسىڭ. مەن بۇعان دەيىن تاندىرعا نان جاباتىن ەدىم. كەيىن 4 ملن تەڭگەگە يراننىڭ ارنايى پەشىن ساتىپ الدىم. يران پەشىنىڭ ارتىقشىلىعى ءبىر اينالدىرعاندا 60 نان، 40 نان ءپىسىرىپ شىعارۋعا بولادى.
– نان باعاسىنا نە اسەر ەتەدى؟
– سوناۋ جىلدارى ءبىر قاپ ۇندى 2 مىڭ تەڭگەگە الاتىن ەدىك. قازىر 12-13 مىڭ تەڭگە بولعان. ودان بولەك، نان پىسىرەتىن ورىندى جالعا الاسىڭ. وعان 300 مىڭ تەڭگە تولەيمىن. گاز بەن سۋ شىعىندارىن ەسەپتەي بەرىڭىز. ەگەر، مەن جانىما جۇمىسشى السام، وزىمە تۇسەتىن تابىس بولمايدى. جانىمدا كەلىنشەگىم مەن قارىنداسىم بار. ءۇش ادام بوپ نان جابامىز.
– نان تاڭداۋدا نەنى ەسكەرۋ كەرەك؟
– اشىتقىسى از ناندى تاڭداۋ كەرەك. نان ەندى پىسكەندە ءبىرىنشى بوپ الۋعا تىرىسۋ كەرەك. سەبەبى قامىردان سوڭعى پىسكەن ناندار ءبىرىنشى پىسىرىلگەن نان سياقتى بولمايدى. قامىر قاتتى اشىپ كەتەدى دەگەندەي تۇستارى كوپ. مەن پەشتىڭ اۋزىنان نان ساتىپ الۋداعى جاعدايدى ايتىپ وتىرمىن. ويتكەنى ءبىزدىڭ ناندى ادامداردىڭ ءوزى كەلىپ الادى، كەزەكتە تۇرادى. نان جەتپەي قالاتىن كەزدەر دە بولادى.
«نان دۇرىس پىسپەسە، كوڭىل تۇسەدى»
ناۋبايحانادا بالا كەزىنەن ەڭبەك ەتكەن، بۇگىندە 50 جاستاعى ءابۋ چابوك – يراندا تۋىپ، وسكەن ەتنيكالىق قازاق. قازىر اقتاۋدا تۇرادى.
– مەن ءوزىم يراندا تۇردىم. گورگان قالاسىندا نان پىسىرۋمەن اينالىستىم. قازاقستانعا 2007 جىلى كەلدىم. الماتى وبلىسى، قاسكەلەڭ قالاسىندا 2 جىل بويى ناۋبايحانادا جۇمىس ىستەدىم. قازىر اقتاۋدا دا نان پىسىرەمىن. نان جاقسى پىسسە، كوڭىلىڭ دە جايلانادى. ەگەر ناننىڭ ءتۇرى ادەمى بولماسا، كوڭىلىڭ تۇسەدى.
– قانداي نان ءتۇرى سۇرانىسقا يە؟
– قاسكەلەڭدە بولعاندا «جەتىنشى تسەح» دەگەن سەرىكتەستىك قۇرىپ، يران نانىن شىعاراتىن ەدىك، ال اقتاۋدا دوڭگەلەك «وزبەك نانى» كوپ وتەدى.
ءبىز الماتىدا ناندى تۇندە پىسىرەتىن ەدىك. 20:00 – 05:00 ارالىعىندا 1500 – 2000 نانعا جۋىق ءپىسىرىپ، دۇكەندەرگە جىبەرىپ جۇردىك. ۇلكەن يران پەشى بولاتىن ەدى. الماتى وبلىسىندا ەرەكشە بولسىن دەپ، ادەيىلەپ ءوزىمىز يران نانىن ءجيى ءپىسىرىپ، دۇكەندەرگە سول كەزدەگى باعا بويىنشا 100 تەڭگەدەن وتكىزدىك. قازىر باعا دا وزگەردى عوي.
– نان پىسىرگەندە نەنى ەسكەرەسىز؟
– مەن اشىتقىنى كوپ قولدانبايمىن. سەبەبى، ول اسقازانعا زيان عوي. نان قۇرامىنداعى تۇز، ماي، سۋ دا ماڭىزدى. ولشەمىن ساقتاۋ كەرەك. اسقازانى اۋىراتىندارعا ارنايى جەڭىل نان جاباتىن كەزدەرىمىز دە بولادى.
– ءۇي جاعدايىندا نان نەگە كوگەرەدى؟
– ناندى ىستىق كۇيىندە پاكەتكە سالىپ الاتىندار بار. ولاي ىستەۋگە بولمايدى. ىستىق ناندى پاكەتكە سالىپ قويساڭىز، كوگەرىپ كەتەدى. كەيبىر اعايىندارىمىز بار، بىزدەن 10 دانا نان اكەتىپ جاتادى. سول ناندى سۋىتىپ، پاكەتكە سالىپ، توڭازىتقىشتا ساقتايدى. كەيىن دە قولدانا بەرەدى. ول نان قاتپايدى، كوگەرمەيدى، بالعىن بولادى.
– ناۋبايشىلىقتا نەگىزى ماسەلە نە؟ قاي تۇستا اقساپ جاتامىز؟
– ۇن جاقسى بولسا، نان دا جاقسى بولادى. جىل وتكەن سايىن گاز بەن ۇننىڭ باعاسى قىمباتتاپ جاتادى. سول جاعى قيىن. ءوزىم باسقا كەدەرگى كورمەدىم.
داننەن – نان. باعا نەدەن؟
ءبىر بولكە ناننىڭ جولى ەگىستىكتەن باستالىپ، داستارقانعا دەيىن جالعاسادى. ديقان جەر جىرتىپ، ءدان سەبەدى. ديىرمەندە بيداي ۇنعا اينالادى. ودان كەيىن ناۋبايشى قامىر يلەپ، پەشكە سالادى. ال دايىن ءونىم دۇكەن سورەسىنە جەتىپ، تۇتىنۋشىنىڭ داستارقانىنا قويىلادى.
وسى تىزبەكتىڭ ءار بۋىنى ءوزارا بايلانىستى. سوندىقتان ناننىڭ قادىرىن ءبىلۋ – ونى ىسىراپ ەتپەۋدەن عانا ەمەس، ونى وندىرۋگە اتسالىسقان ادامداردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋدان دا كورىنەدى.
ءبىرىنشى كرەديتتىك بيۋرونىڭ مالىمەتىنشە، 2026 جىلدىڭ باسىندا قازاقستاندا ءبىرىنشى سۇرىپتى ۇننان پىسىرىلەتىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار نان باعاسىنىڭ سوڭعى ءتورت جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندەگى ەڭ ەلەۋلى اپتالىق ءوسىمى تىركەلگەن. 2025 جىلعى 30 جەلتوقسان مەن 2026 جىلعى 8 قاڭتار ارالىعىندا ونىڭ ورتاشا باعاسى رەسپۋبليكا بويىنشا 1,8 پايىزعا وسكەن. ساراپشىلار بۇل كورسەتكىشتىڭ بارلىق وڭىردەگى باعا بىردەي كوتەرىلدى دەگەندى بىلدىرمەيتىنىن اتاپ وتكەن.
قالالار اراسىنداعى باعا ايىرماشىلىعى دا ايتارلىقتاي. ماسەلەن، قىزىلوردادا ناننىڭ كەيبىر تۇرلەرى 90–120 تەڭگە ارالىعىندا ساتىلسا، اقتوبەدە باعاسى شامامەن 106–110 تەڭگەدەن باستالادى. تۇركىستان مەن اتىراۋدا ءبىر بولكە ناندى 110–120 تەڭگەگە الۋعا بولادى. ال استانادا ونىڭ باعاسى شامامەن 170-220 تەڭگە.
سولتۇستىك پەن شىعىس وڭىرلەردە باعا جوعارىراق. كوكشەتاۋدا نان شامامەن 200 تەڭگە، قوستانايدا 206 تەڭگە، سەمەي مەن وسكەمەندە 218–220 تەڭگە تۇرادى. پاۆلوداردا كەيبىر تۇرلەرىنىڭ باعاسى 230–260 تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. قاراعاندى مەن جەزقازعاندا ناننىڭ سۇرپى مەن ساپاسىنا قاراي باعا 130 تەڭگەدەن باستالىپ، 380 تەڭگەگە دەيىن بارادى.
تاندىر ناننىڭ باعاسى دا ءار قالادا ءارتۇرلى. تۇركىستان مەن اقتاۋدا شامامەن 120 تەڭگە بولسا، استانادا 200 تەڭگە، الماتىدا 230 تەڭگە. اتىراۋدا 250–300 تەڭگەگە، ال پەتروپاۆل مەن قوستانايدا 324–360 تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. ورالدا تاندىر ناننىڭ باعاسى 100 تەڭگەدەن باستالىپ، 400 تەڭگەگە دەيىن بارادى.
سىمبات ناۋحان
«ادىرنا»
