ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ءۇش جىل بويى قازاق تىلىنەن ساباق بەرگەن، بۇگىندە لوس-اندجەلەستەگى HAAPE ۇيىمىنىڭ اۋتيست ەرەسەكتەردى جۇمىسپەن قامتۋ باعىتىن باسقاراتىن قازاق قىزى فاتيما مولداشوۆا «ادىرنا» ۇلتتىق پورتالىنا سۇحبات بەردى.
اڭگىمە بارىسىندا ول شەتەلدىك ستۋدەنتتەردىڭ قازاق تىلىنە قىزىعۋشىلىعى، اقش-تاعى قازاق وتباسىلارىنىڭ انا ءتىلىن ساقتاۋ ماسەلەسى جانە اۋتيزمگە قاتىستى حالىقارالىق تاجىريبە تۋرالى ايتىپ بەردى.
– فاتيما حانىم، ءسىزدى قازاقستاننان ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنە الىپ بارعان قانداي جول؟
– مەن قازاقستاننان 2015 جىلى مەملەكەتتىك گرانتپەن اقش-قا وقۋعا كەتتىم. سول جەردە لينگۆيستيكا ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋراعا ءتۇسىپ، قازاق ءتىلىن وقىتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم. كەيىن ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىندە بەس جىل جۇمىس ىستەدىم.
ودان كەيىن ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنەن ۇسىنىس ءتۇسىپ، ولار مەنى قازاق ءتىلىن وقىتۋعا شاقىردى. وسىلايشا ستەنفوردتا ءۇش جىل بويى امەريكالىق ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا ستۋدەنتتەرىنە قازاق تىلىنەن ساباق بەردىم.
مەن ساباق بەرگەن ستۋدەنتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك قازاقستانعا قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، عىلىمي ماقالالار جازدى. ولاردىڭ ەڭبەكتەرىندە ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەنى جانە وسى ءتىلدى ءبىلۋى قازاقستاندى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرگەنى اتاپ ءوتىلدى.
سونىمەن قاتار ستۋدەنتتەرگە عىلىمي جۇمىستارىنىڭ تاقىرىبىن تاڭداۋعا، زەرتتەۋ باعىتىن ايقىنداۋعا دا كومەكتەستىم. ياعني مەنىڭ مىندەتىم تەك قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋمەن شەكتەلمەي، ولاردىڭ قازاقستانعا قاتىستى عىلىمي ىزدەنىستەرىنە دە باعىت-باعدار بەرۋ بولدى.
– ستەنفوردتاعى ستۋدەنتتەردى قازاق تىلىنە قىزىقتىراتىن نەگىزگى سەبەپ قانداي؟
– ستەنفوردتا قازاق ءتىلىن وقيتىن ستۋدەنتتەر، ادەتتە، سلاۆيستيكا دەپارتامەنتىندە ءبىلىم الادى. ولار قازاقستاننىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىنا قاتىستى بەلگىلى ءبىر تاقىرىپتى تاڭداپ، سول باعىتتا زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. اسىرەسە دوكتورانتۋرا ستۋدەنتتەرى وزدەرىنىڭ زەرتتەۋ تاقىرىبىنا بايلانىستى قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋى قاجەت. سوندىقتان ولار ءۇشىن قازاق ءتىلى كۋرسىن وقۋ مىندەتتى.
ستۋدەنتتەر مەنىڭ قازاق ءتىلى كۋرسىما ەكى سەمەستر، ياعني ءبىر جىل بويى قاتىسادى.
ستەنفوردقا كەز كەلگەن ستۋدەنت تۇسە بەرمەيدى، سوندىقتان مۇندا ءبىلىم الاتىنداردىڭ اكادەميالىق دايىندىعى وتە جوعارى. سول سەبەپتى قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە كەلگەن ستۋدەنتتەر دە ىنتالى ءارى قابىلەتتى. ءبىر سەمەستردىڭ وزىندە-اق ولاردىڭ قازاق تىلىندە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ەركىن سويلەپ كەتەتىن كەزدەرى بار. كەيبىر ستۋدەنتتەر قازاق ءتىلىنىڭ باستاپقى دەڭگەيىن بۇعان دەيىن وقىپ كەلگەن بولۋى مۇمكىن، سوندىقتان ولاردىڭ بارلىعى ءتىلدى نولدەن باستاپ ۇيرەنبەيدى.
وقۋىن اياقتاعاننان كەيىن ستۋدەنتتەر العان تىلدىك ءبىلىمىن كاسىبي سالاسىندا پايدالانادى. مىسالى، ولاردىڭ اراسىندا كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتە پروفەسسور بولىپ جۇمىس ىستەيتىندەر بار. كەيبىرى قازاقستانعا قاتىستى زەرتتەۋلەرىن جالعاستىرسا، ەندى ءبىر بولىگى اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى سەكىلدى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە قىزمەت ەتەدى.
سوندىقتان ولار ءۇشىن قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ جاي عانا شەت ءتىلىن مەڭگەرۋ ەمەس. قازاق ءتىلى – ولاردىڭ اكادەميالىق زەرتتەۋلەرى مەن كاسىبي قىزمەتىنە قاجەت ماڭىزدى قۇرال.
«قازاق مادەنيەتى مەن دالا فيلوسوفياسىن زەرتتەۋ – شەتەلدىكتەر ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك»
– ستۋدەنتتەردىڭ قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن قالاي ارتتىراسىز؟ ولاردى ءتىلدى ۇيرەنۋگە ىنتالاندىراتىن نەگىزگى فاكتور نە؟
– ستۋدەنتتەردىڭ قازاق تىلىنە قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋدا، ەڭ الدىمەن، ولاردىڭ بەلگىلى ءبىر تاقىرىپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى نەگىزگە الىنادى. مىسالى، ءبىر ستۋدەنتىم كەڭەس وداعىنداعى قازاق كينوسىنا قاتىستى زەرتتەۋ جۇرگىزدى. سول تاقىرىپتى تەرەڭىرەك زەرتتەۋ بارىسىندا وعان قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ قاجەت بولدى.
مەن قازاق ءتىلىن وقىتقاندا جاڭا گرامماتيكالىق ەرەجەلەردى جاي عانا ءتۇسىندىرىپ، جاتتاتۋعا تىرىسپايمىن. كەرىسىنشە، ستۋدەنتتىڭ زەرتتەۋ تاقىرىبىنا سۇيەنە وتىرىپ، ءتىلدى پراكتيكالىق تۇرعىدا ۇيرەتەمىن. ياعني ونىڭ عىلىمي جۇمىسىنا قاجەتتى تىلدىك داعدىلاردى بىرگە قالىپتاستىرامىز. مىسالى، عىلىمي ماقالالاردى تالدايمىز، زەرتتەۋ جوسپارىن قۇرامىز. ستۋدەنت ءوزىنىڭ ماقساتىن، زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ سوڭىندا قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزگىسى كەلەتىنىن تۇسىندىرەدى. سوعان قاراي ءارى قاراي قانداي باعىتتا جۇمىس ىستەۋ كەرەگىن بىرگە انىقتايمىز.
وسىلايشا ستۋدەنت جاڭا دۇنيەنى زەرتتەي وتىرىپ، قازاق ءتىلىن دە مەڭگەرەدى. ءبىز كەيدە ءبىر تاقىرىپتىڭ اينالاسىندا ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەيمىز. سوندىقتان ستۋدەنت ءۇشىن ءتىل ۇيرەنۋ جەكە ماقسات ەمەس، ءوزىنىڭ عىلىمي ىزدەنىسىنە جەتەلەيتىن قۇرالعا اينالادى.
ماعان ستۋدەنتتەر «قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋىم كەرەك» دەگەن ماقساتپەن كەلمەيدى. ولار ءوز زەرتتەۋ تاقىرىبىن اياقتاپ، عىلىمي جۇمىسىن ناتيجەلى قورعاۋ ءۇشىن ۇلكەن موتيۆاتسيامەن كەلەدى. قازاق ءتىلىن سول ماقساتىنا جەتۋدىڭ ءبىر قۇرالى رەتىندە قابىلدايدى. ولاردىڭ ناقتى ماقساتى بار جانە سول ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى.
مەن ولارعا «قازاق ءتىلىن دۇرىس وقىساڭ، جاڭا جۇمىس تاباسىڭ» نەمەسە «جاقسى ادام بولاسىڭ» دەگەن سياقتى جالپى ءۋاج ايتپايمىن. ويتكەنى ولار ءۇشىن قازاق ءتىلىن ءبىلۋدىڭ ناقتى پراكتيكالىق قاجەتتىلىگى بار. ءتىل ءبىلۋ ولارعا ديسسەرتاتسيا، ديپلوم نەمەسە عىلىمي جۇمىس دايىنداۋدا، سونداي-اق ەدۆايزەرلەرىمەن جۇمىس ىستەۋدە ۇلكەن كومەك بەرەدى.
سونىمەن قاتار قازاق مادەنيەتى مەن دالا فيلوسوفياسى شەتەل عىلىمىندا ءالى دە تولىق ءارى جان-جاقتى زەرتتەلىپ بولعان جوق. بۇل – شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك. مەنىڭ ستۋدەنتتەرىمنىڭ اراسىندا وسى باعىتتاردى زەرتتەپ، ناتيجەلەرىن اعىلشىن تىلىندەگى بەدەلدى عىلىمي جۋرنالدارعا جاريالاپ جۇرگەندەر بار. مۇنداي زەرتتەۋلەر ولاردىڭ اكادەميالىق مانسابىنا دا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ وتىر.
– قازاق ءتىلىن شەتەلدىك ستۋدەنتتەرگە ۇيرەتۋدە ەڭ ۇلكەن قيىندىق پەن ەڭ قىزىقتى ءسات قانداي بولدى؟
– ەڭ ۇلكەن قيىندىقتىڭ ءبىرى – وقۋ ماتەريالدارىن دايىنداۋعا جانە ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋعا كوپ ۋاقىتتىڭ كەتۋى. سونىمەن قاتار ءبىر توپتا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيى ءارتۇرلى بولادى. مىسالى، ءبىر ستۋدەنت قازاق ءتىلىن موڭعوليادا، ەندى ءبىرى قىتايدا ۇيرەنىپ كەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان ولاردىڭ تىلدىك قورى، سويلەۋ مانەرى مەن ديالەكتىلىك ەرەكشەلىكتەرى دە ءارتۇرلى بولادى. وسىنداي جاعدايدا ءار ستۋدەنتتىڭ دەڭگەيىنە قاراي جۇمىس ىستەۋ جانە بارلىعىنا بىردەي ءتيىمدى وقۋ ءتاسىلىن تابۋ – وقىتۋشى ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك.
ال ەڭ قىزىقتىسى – ستۋدەنتتەردىڭ قازاق ءتىلىن جاي عانا ۇيرەنىپ قويماي، ونى ناقتى جوبالارىندا قولدانۋى. مىسالى، لورەن ەسىمدى ستۋدەنتىم بۇركىتشىلىك ونەرىنە قىزىعىپ، وسى تاقىرىپتى زەرتتەدى. كەيىن ونىڭ زەرتتەۋى نەگىزىندە فيلم ءتۇسىرىلىپ، ول سانتا-باربارا قالاسىندا كورسەتىلدى. بۇل مەن ءۇشىن وتە قىزىقتى ءارى قۋانىشتى تاجىريبە بولدى.
جالپى، ستۋدەنتتەرىمنىڭ ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزىپ، بەلگىلى ءبىر جوبالارمەن اينالىسقانى مەن ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. ولار قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ قانا قويماي، سول ءبىلىمىن زەرتتەۋىنە، شىعارماشىلىق جۇمىسىنا نەمەسە كاسىبي جوباسىنا پايدالانادى. وسىنداي ساتتەردە ءتىل ۇيرەتۋدىڭ ناتيجەسىن ناقتى كورەسىز.
«اقش-تاعى كەي قازاق وتباسىلار ۇيىندە قازاق تىلىندە سويلەيتىنىن جاسىرادى»
– ءبىر جازباڭىزدا اقش-تاعى قازاقتاردىڭ ءوز تىلىندە سويلەمەيتىنى تۋرالى ايتتىڭىز. مۇنداي ماسەلەنىڭ نەگىزگى سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– اقش-قا كوشىپ بارعان كەيبىر قازاق وتباسىلارىندا بالالارىن مەكتەپكە بەرگەن كەزدە ۇيدە سويلەيتىن ءتىلدى قازاق ءتىلى دەپ كورسەتپەي، ورىس نەمەسە اعىلشىن ءتىلىن جازاتىن جاعدايلار كەزدەسەدى. ياعني، كەي قازاق وتباسىلار ۇيدە قازاق تىلىندە سويلەيتىندەرىن جاسىرادى. ءتىپتى قازاق ءتىلىن مەكتەپكە كورسەتۋدەن تارتىنۋى مۇمكىن. ويتكەنى «قازاق ءتىلىن ءبارىبىر ەشكىم تۇسىنبەيدى» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان.
مەنىڭشە، بۇل – ءتىلدىڭ مۇمكىندىگىن دۇرىس باعالاماۋدان تۋىندايدى. كەيبىر ادامدار ورىس ءتىلىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ورنى جوعارى بولعاندىقتان، ونى بالاسىنا قاجەت ءتىل دەپ قابىلدايدى. ال قازاق ءتىلىن تەك قازاقستاننىڭ اۋماعىندا قولدانىلاتىن ءتىل رەتىندە كورەدى. الايدا اقش-تاعى تىلدىك ورتا مەن جاعدايعا قاراساق، بۇل تۇسىنىك بىرتىندەپ وزگەرىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى ورىس ءتىلىنىڭ اقش-تاعى بەدەلى مەن قولدانىلۋ اياسى تومەندەپ كەتتى.
سوندىقتان قازاق ءتىلىن جاسىرۋدىڭ نەمەسە ونى ەكىنشى ورىنعا قويۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. كەرىسىنشە، شەتەلدە تۇراتىن قازاقتار ءوز انا ءتىلىن اشىق ايتىپ، بالالارىنا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋگە ۇمتىلۋى كەرەك.
– ءسىز ۇزاق جىلدار بويى قازاقستاننان تىس جەردە قازاق ءتىلىن وقىتىپ، ناسيحاتتاپ كەلەسىز. بۇگىنگى قازاق ءتىلىنىڭ قازاقستانداعى جاعدايىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ودان ءارى دامۋىنا نە جەتىسپەيدى؟
– مەن 18 جىلدان بەرى شەتەلدە قازاق ءتىلىن دارىپتەپ، ناسيحاتتاپ كەلەمىن. وسى ۋاقىت ىشىندە قازاقستانعا ءبىر-ەكى جىل سايىن كەلىپ تۇرامىن. سوندىقتان ەلىمىزدەگى تىلدىك ورتادا بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى سىرتتاي ەمەس، ءوز كوزىممەن كورىپ، باقىلاپ ءجۇرمىن.
سوڭعى 5-6 جىلدا، اسىرەسە جاستاردىڭ، ونىڭ ىشىندە قالا جاستارىنىڭ قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ايتارلىقتاي ارتقانىن بايقادىم. ءتىپتى كاليفورنياداعى Google سەكىلدى ءىرى كومپانيالاردا جۇمىس ىستەپ، شەتەلدە جاقسى مانساپ قۇرىپ جۇرگەن قازاق جاستارىنىڭ ءوزى سوڭعى ۋاقىتتا بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەرۋ ءۇشىن الماتىعا قايتا كوشىپ كەلىپ جاتىر.
ولاردىڭ كوپشىلىگى وزدەرى شەتەلدە ءبىلىم العان. بالالارى دا شەتەلدە ءوسىپ، قازاق ءتىلىن تابيعي ورتادا مەڭگەرە الماي قالۋى مۇمكىن ەكەنىن تۇسىنەدى. وزدەرى قازاقشا ەركىن سويلەگەنىمەن، بالالارىنىڭ قازاق ءتىلىن ءدال سول دەڭگەيدە تابيعي تۇردە ۇيرەنۋى قيىن ەكەنىن بايقايدى. سوندىقتان بالالارىنىڭ نەگىزگى ءبىلىم ىرگەتاسىن قازاقستاندا قالاپ، قازاق ءتىلىن انا ءتىلى رەتىندە مەڭگەرگەنىن قالايدى. بۇل – قازاق تىلىنە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ ويلايمىن.
الايدا قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسىندە ءالى دە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر بار. قازىرگى زامان تالابىنا تولىق سايكەس كەلمەيتىن، بۇرىننان قالىپتاسقان گرامماتيكالىق ەرەجەلەر مەن ءداستۇرلى تاسىلدەر ءالى دە كوپ قولدانىلادى. ال بۇگىنگى بالالارعا ءتىل ۇيرەتۋدە زاماناۋي، قىزىقتى ءارى ومىرمەن بايلانىستى مازمۇن مەن جاڭا ادىستەر قاجەت.
سوندىقتان كەيبىر ادامدار قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە باستاپقىدا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتقانىمەن، ۋاقىت وتە كەلە ىنتاسى تومەندەپ كەتۋى مۇمكىن. مەنىڭشە، بۇعان وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى دە اسەر ەتەدى. ءتىلدى ۇيرەنۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىق بار، سۇرانىس بار، ەندى سول سۇرانىسقا جاۋاپ بەرەتىن ساپالى ادىستەمە قاجەت.
مەملەكەت تاراپىنان قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن دامىتۋعا كوبىرەك كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك. اسىرەسە قازاق ءتىلىن انا ءتىلى رەتىندە ەمەس، ەكىنشى ءتىل رەتىندە مەڭگەرىپ جاتقان ادامدارعا ارنالعان ءتيىمدى باعدارلامالار قاجەت. سونىمەن قاتار جاڭا تەحنولوگيالار مەن زاماناۋي وقىتۋ قۇرالدارىن قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ ۇدەرىسىنە كەڭىنەن ەنگىزۋ ماڭىزدى.
مەنىڭشە، بۇگىنگى ماسەلە قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ جوقتىعىندا ەمەس. كەرىسىنشە، قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. ەندىگى مىندەت – سونى تۇراقتى ناتيجەگە اينالدىراتىن، زاماناۋي ءارى ءتيىمدى قازاق ءتىلىن وقىتۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ.
– ءتىلدى ساقتاپ قالۋدا وتباسىنىڭ ءرولى قانداي؟ قازىرگى اتا-انالارعا انا ءتىلىن بالاعا ءسىڭىرۋ ءۇشىن قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
– انا ءتىلىن بالاعا ۇيرەتۋدە وتباسىنىڭ ءرولى وتە ماڭىزدى. بالا ءتىلدى ەڭ الدىمەن ۇيدەن، اتا-اناسىنان ەستىپ، تابيعي تۇردە مەڭگەرەدى. سوندىقتان ۇيدە مۇمكىندىگىنشە تەك قازاق تىلىندە سويلەسۋگە تىرىسۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن ارنايى ساباق ۇيىمداستىرۋدىڭ قاجەتى جوق، كۇندەلىكتى ءومىردىڭ وزىندە قازاق ءتىلىن تۇراقتى قولدانۋ جەتكىلىكتى.
مىسالى، بىرگە تاماقتانعان كەزدە اتا-انا دا، بالا دا تەلەفوندى ءبىر شەتكە قويىپ، ءبىر-بىرىمەن قازاقشا سويلەسكەنى دۇرىس. ءار وتباسى مۇشەسى سول كۇنى نە ىستەگەنىن، قانداي جاعداي بولعانىن ايتىپ، ءوزارا اڭگىمەلەسىپ وتىرعانى ماڭىزدى. وسىنداي قاراپايىم كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستىڭ ءوزى بالانىڭ سوزدىك قورىن قالىپتاستىرادى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى نارسە – ۇلتتىق ءداستۇردى ساقتاۋ. ءداستۇر، وتباسىداعى اڭگىمە، بىرگە تاماقتانۋ، ۇلكەندەرمەن ارالاسۋ سياقتى دۇنيەلەردىڭ بارلىعى تىلمەن تىعىز بايلانىستى. بالا قازاق ءتىلىن تەك ساباقتا ەمەس، وتباسىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە ەستىپ، قولدانىپ ءوسۋى كەرەك.
«اۋتيزم تاقىرىبى – مەنىڭ قوعامدىق قىزىعۋشىلىعىمنىڭ ءبىر بولىگى»
– سوڭعى جىلدارى ءسىز اۋتيزم ماسەلەسىن دە بەلسەندى كوتەرىپ ءجۇرسىز. بۇل تاقىرىپقا كەلۋىڭىزگە نە سەبەپ بولدى؟
– مەن كوپ جىلدار بويى دارىندى بالالاردىڭ اتا-انالارىنا كەڭەس بەرۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەدىم. وسى باعىتتاعى ءتۇرلى ۇيىمداردىڭ قۇرامىندا بولدىم. ون جىلدان استام ۋاقىت بويى كاليفورنياداعى جوعارى مەكتەپتەردە دارىندى بالالارعا ماماندىق تاڭداۋعا جانە بولاشاق باعىتىن انىقتاۋعا كومەكتەسەتىن كەڭەسشى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. اقش-تا بۇل ماماندىقتى «advisor» نەمەسە «counselor» دەپ اتايدى.
سول جۇمىس بارىسىندا دارىندى بالالاردىڭ اراسىندا اۋتيزم دياگنوزى بار بالالاردىڭ دا كەزدەسەتىنىن بايقادىم. ولاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن قابىلەتتەرى بولادى. وسى تاقىرىپقا بايلانىستى دارىندى بالالارعا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ، اۋتيزم سپەكترىندەگى بالالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى كوپ نارسە ۇيرەندىم.
ۋاقىت وتە كەلە ءاۋتيزمى بار بالالاردىڭ اتا-انالارىمەن دە تىعىز جۇمىس ىستەي باستادىم. ولاردىڭ ماسەلەلەرىمەن، سۇراقتارىمەن جانە قاجەتتىلىكتەرىمەن جاقىنىراق تانىسقان سايىن بۇل باعىتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم ارتا ءتۇستى. وسىلايشا اۋتيزم تاقىرىبى مەنىڭ كاسىبي ىزدەنىسىمنىڭ جانە قوعامدىق قىزىعۋشىلىعىمنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى.
– ستەنفوردتا اۋتيزم ماسەلەسىنە قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتىڭىز. وسى باعىتتاعى حالىقارالىق تاجىريبەنى قازاقستانعا ەنگىزۋ بويىنشا قانداي جۇمىستار اتقارىپ ءجۇرسىز؟
– ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءاۋتيزمى بار بالالاردى زەرتتەيتىن ارنايى زەرتحانا بار. سول زەرتحانانىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور ءارى دارىگەرمەن تانىسىپ، بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك الدىم. ءتورت جىلدان بەرى سول جەردە جۇرگىزىلىپ جاتقان عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن جانە زاماناۋي ادىستەمەلەرمەن تانىسىپ، ولاردى قازاقستانعا ەنگىزۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ كەلەمىن.
وسى ۋاقىت ىشىندە اتىراۋعا بارىپ، اۋتيزم ورتالىقتارىندا جۇمىس ىستەيتىن مامانداردى جيناپ، ارنايى سەمينارلار ۇيىمداستىردىق. الايدا بۇل ادىستەمەلەردى قازاقستانداعى ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىنا ناقتى ەنگىزۋدىڭ جولىن تابۋ وڭاي بولعان جوق. بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر كوپ كەزدەستى، ءارى مۇنداي تاجىريبەنى ەنگىزۋدىڭ ءبىرىزدى، جۇيەلى مەحانيزمى قالىپتاسپاعان. سونىڭ سالدارىنان باستاپقىدا كۇتكەن ناتيجەگە تولىق جەتە المادىق.
سوندىقتان بيىل بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە تىرىسىپ جاتىرمىن. قازاقستانداعى ءاۋتيزمى بار بالالار مەن ولاردىڭ اتا-انالارىنا ناقتى پايداسى تيەتىن، تيىمدىلىگى زەرتتەۋلەرمەن نەگىزدەلگەن جاڭا ادىستەمەلەردى قولدانىپ جۇرگەن تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسور-دارىگەرىن ارنايى شاقىردىم.
ەندىگى ماقساتىمىز – ونىڭ تاجىريبەسىن تەك ءبىر ورتالىقتا عانا قالدىرماي، قازاقستاننىڭ ءار وڭىرىنە تاراتۋ. ەڭ باستىسى، شەتەلدىك تاجىريبەنى جاي عانا تانىستىرىپ قويماي، ونى ەلىمىزدەگى مامانداردىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىنا ەنگىزىپ، بالالار مەن اتا-انالارعا ناقتى پايداسىن تيگىزەتىن جۇيە قالىپتاستىرۋ.
«بالانى وزگەرتۋ ەمەس، ونىڭ مۇمكىندىگىن اشۋ ماڭىزدى»
– ءاۋتيزمى بار بالانىڭ اتا-اناسى ەڭ الدىمەن نەنى ءتۇسىنۋى كەرەك؟ ولارعا قانداي قولداۋ ماڭىزدى؟
– ەڭ الدىمەن، اتا-انا بالاسىن قانداي بولسا، سولاي قابىلداۋى كەرەك. بالاسىنىڭ ءاۋتيزمى بار ەكەنىن ءتۇسىنىپ، ونىڭ ەرەكشەلىگىن قابىلداۋعا جانە تولىق قولداۋ كورسەتۋگە دايىن بولعاننان كەيىن عانا ءتۇرلى دامىتۋ نەمەسە قولداۋ ادىستەرىنىڭ ناتيجەسى ءتيىمدى بولادى دەپ ويلايمىن.
قازىر اقش-تا «اۋتيزم» دەگەننەن گورى «نەيروديۆەرگەنت» ۇعىمى ءجيى قولدانىلادى. ياعني ادامنىڭ ميى مەن الەمدى قابىلداۋى نەيروتيپتىك ادامداردان وزگەشە بولۋى مۇمكىن. بۇل مىندەتتى تۇردە «تۇزەتۋدى» نەمەسە بالانى باسقالار سياقتى ەتۋگە تىرىسۋدى قاجەت ەتەتىن نارسە ەمەس.
كەرىسىنشە، بالانى قوعام قابىلدايتىن بەلگىلى ءبىر قالىپقا كۇشتەپ سالۋ وعان ۇلكەن سترەسس اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان بالانىڭ ەرەكشەلىگىن قابىلداپ، سوعان سايكەس قولداۋ مەن ءتيىمدى ادىستەردى تاڭداعان دۇرىس. نەگىزگى ماقسات – ونىڭ قوعامنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولىپ ءومىر سۇرۋىنە، ءبىلىم الۋىنا جانە بولاشاقتا وزىنە لايىقتى كاسىبي جولىن تابۋىنا جاعداي جاساۋ.
قانشا پروفەسسوردى، قانشا ماماندى شاقىرىپ، قانشا ءتۇرلى ءادىستى قولدانساق تا، ەگەر اتا-انا بالاسىن قابىلداماي، «ەرتەڭ ول مىندەتتى تۇردە وزگەرىپ، ءبىز سياقتى بولۋى كەرەك» دەگەن تۇسىنىكتە بولسا، ناتيجە بەرۋى قيىن. ەڭ باستىسى – بالانىڭ بويىنداعى پوتەنتسيالدى كورە ءبىلۋ.
نەيروديۆەرگەنت بولىپ دۇنيەگە كەلگەن بالانىڭ دا قابىلەتى مەن مۇمكىندىگى وتە كوپ بولۋى مۇمكىن. الايدا اتا-انا بار كۇشىن ونى مىندەتتى تۇردە وزگەرتۋگە جۇمساسا، بالانىڭ بويىنداعى سول پوتەنتسيالدىڭ اشىلماي قالۋ قاۋپى بار.
مىسالى، وڭقاي ادامدى مىندەتتى تۇردە سول قولىمەن جازۋعا ماجبۇرلەۋ وعان قانشالىقتى قيىن بولسا، نەيروديۆەرگەنتتى بالانى دا ءوز تابيعاتىنا قايشى قالىپقا سالۋ سونداي اسەر ەتۋى مۇمكىن.
سوندىقتان ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – بالانى وزگەرتۋ ەمەس، ونى ءتۇسىنۋ، قابىلداۋ جانە ءوز مۇمكىندىگىن تولىق اشۋىنا جاعداي جاساۋ.
– اقش پەن قازاقستانداعى اۋتيزمگە قاتىستى كوزقاراس پەن قولداۋ جۇيەسىن سالىستىرساڭىز، بىزگە قانداي تاجىريبەنى ۇيرەنۋ قاجەت؟
– اقش-تا سوڭعى جىلدارى اۋتيزم ماسەلەسىنە قوعام تاراپىنان كوپ كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. بۇل باعىتتا ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتالىقتار بار. كوپتەگەن وقۋ ورىندارىندا اۋتيزم ماسەلەسىن زەرتتەيتىن ارنايى دەپارتامەنتتەر نەمەسە ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى.
سونىمەن قاتار اقش-تا ءاۋتيزمى بار ادامدارعا 18 جاستان كەيىن دە قولداۋ كورسەتەتىن ارنايى ورتالىقتار بار. وندا ءتۇرلى ترەنينگتەر وتكىزىلىپ، جاستاردىڭ ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرۋىنە جانە ەڭبەك نارىعىنا ارالاسۋىنا كومەكتەسەدى. سونىڭ ىشىندە جۇمىسقا ورنالاسۋعا قاجەتتى داعدىلاردى ۇيرەتەتىن تەگىن كاسىبي باعدارلامالار دا بار. مۇنداي جۇمىستاردى جۇزەگە اسىراتىن ارنايى قورلار دا جۇمىس ىستەيدى.
مەن دە لوس-اندجەلەستە وسىنداي قورلاردىڭ ءبىرىن باسقارامىن. بۇل ۇيىمدارعا دونورلار مەن ينۆەستورلار تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلەدى. سەبەبى قازىرگى كەزدە اۋتيزم ماسەلەسىنە قاتىستى الەۋمەتتىك جوبالار مەن ارنايى باعدارلامالارعا قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى.
مۇندا ەڭ ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – اۋتيست ادامداردىڭ قابىلەتىن دۇرىس تانىپ، ونى كاسىبي باعىتتا پايدالانۋ. مىسالى، كەيبىر اۋتيست ادامداردىڭ بەلگىلى ءبىر ىسكە ۇزاق ۋاقىت بويى زەيىن قويىپ، ونى وتە مۇقيات ورىنداۋ قابىلەتى جوعارى بولۋى مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا مۇنداي قاسيەتتەر كوپتەگەن ماماندىقتاردا قاجەت.
ماسەلەن، زەرتحانادا عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزۋ، تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ بەلگىلى ءبىر بولشەكتەرىن جوندەۋ نەمەسە ۇشاق سەكىلدى كۇردەلى تەحنيكانىڭ بولشەكتەرىمەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە جوعارى دەڭگەيدەگى زەيىن مەن ۇقىپتىلىق تالاپ ەتىلەدى. وسىنداي سالالاردا كەيبىر اۋتيست ادامداردىڭ قابىلەتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا بولادى.
سوندىقتان اقش-تا ارنايى قورلار ارقىلى اۋتيست جاستاردى ءتۇرلى كاسىبي باعىتتارعا دايىندايتىن ترەنينگتەر ۇيىمداستىرىلادى. مىسالى، كيبەرقاۋىپسىزدىك، IT, تەحنيكالىق جانە باسقا دا دالدىكتى تالاپ ەتەتىن سالالار بويىنشا كاسىبي داعدىلار ۇيرەتىلەدى. كەيبىر كومپانيالار دا وسىنداي مامانداردى جۇمىسقا تارتۋعا مۇددەلى.
مەنىڭ ويىمشا، بۇل تاجىريبەنى قازاقستاندا دا دامىتۋعا بولادى. ەڭ باستىسى – اۋتيست جاستاردى تەك كومەككە مۇقتاج ادامدار رەتىندە قاراستىرماي، ولاردىڭ قابىلەتى مەن الەۋەتىن كورە ءبىلۋ. سول قابىلەتتى دۇرىس باعىتتاپ، ناقتى كاسىبي داعدىعا اينالدىرۋ قاجەت. بۇل ولاردىڭ ەڭبەك نارىعىنا ارالاسۋىنا عانا ەمەس، وزىنە دەگەن سەنىمىنىڭ ارتۋىنا دا مۇمكىندىك بەرەدى.
مىسالى، اقش-تا ۇشاق بولشەكتەرىن شىعاراتىن نەمەسە اسكەري-تەحنيكالىق باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالار بار. جوعارى دالدىك پەن ۇقىپتىلىقتى قاجەت ەتەتىن وسىنداي سالالاردا ارنايى دايىندىقتان وتكەن مامانداردىڭ ەڭبەگىنە سۇرانىس بولۋى مۇمكىن. قازاقستاندا دا وسى باعىتتا جۇيەلى باعدارلاما قالىپتاستىرىپ، اۋتيست جاستاردىڭ الەۋەتىن كاسىبي ورتادا ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك جاساۋعا بولادى.
– قازاقستاندا اۋتيزم تۋرالى ەڭ ۇلكەن قاتە تۇسىنىك قانداي؟ بۇل ستەرەوتيپتەردى قالاي وزگەرتۋگە بولادى؟
– مەنىڭشە، قازاقستانداعى ەڭ ۇلكەن قاتە تۇسىنىكتەردىڭ ءبىرى – ءاۋتيزمدى مىندەتتى تۇردە «جازىلىپ كەتەتىن اۋرۋ» رەتىندە قابىلداۋ. سونىڭ سالدارىنان اتا-انالار بالاسىنا دياگنوز قويىلعاننان كەيىن ءبىر ورتالىقتان ەكىنشىسىنە بارىپ، ءتۇرلى ادىستەردى ىزدەپ، كوپ قاراجات جۇمسايدى. ياعني كەيدە باستى نازار بالانىڭ ناقتى قاجەتتىلىگى مەن قابىلەتىنەن گورى، دياگنوزدى «جويۋعا» باعىتتالىپ كەتەدى.
ال اقش-تا اۋتيزمگە كوزقاراس بىرتىندەپ وزگەشە باعىتقا اۋىسىپ كەلەدى. ول جەردە اۋتيست ادامدى ميى مەن الەمدى قابىلداۋى وزگەشە قالىپتاسقان ادام رەتىندە قاراستىرىپ، ەڭ الدىمەن ونىڭ پوتەنتسيالىن اشۋعا كوڭىل بولەدى. مۇندا strength-based approach, ياعني ادامنىڭ ءالسىز تۇستارىن عانا تۇزەتۋگە ەمەس، كۇشتى جاقتارى مەن قابىلەتتەرىن انىقتاپ، سولاردى دامىتۋعا نەگىزدەلگەن ءتاسىل قولدانىلادى.
سوندىقتان اتا-انا «بالام قاشان جازىلىپ كەتەدى؟» دەگەن سۇراقتان گورى، «بالامنىڭ قانداي قابىلەتى بار جانە سول قابىلەتىن قالاي اشا الامىن؟» دەگەن سۇراقتى قويعانى دۇرىس دەپ ويلايمىن.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – بالانى مىندەتتى تۇردە قوعامداعى قالىپقا بەيىمدەۋگە تىرىسۋ. كەيدە اتا-انا «بالامدى ورتاعا بەيىمدەۋىم كەرەك» دەپ ءوزى دە، بالاسى دا ۇلكەن سترەسكە تۇسەدى. ونىڭ ورنىنا «بالام ءۇشىن قولايلى ورتا قالاي قالىپتاستىرامىن؟» دەگەن كوزقاراس قاجەت. سوندا بالانىڭ الدىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلادى.
- سۇحباتتاسقانىڭىزعا راحمەت!
دانا نۇرمۇحانبەت
«ادىرنا» ۇلتتىق پورتالى
