2026 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ قازاقستان ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى. ەل ءومىرىندەگى بۇل ماڭىزدى وزگەرىس حالىق ەركىمەن قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ كۇشىنە ەنۋىمەن بايلانىستى.جاڭا كونستيتۋتسيا – جاي عانا قۇقىقتىق قۇجات ەمەس. ول قوعامنىڭ مەملەكەت بولاشاعىنا قاتىستى ورتاق كوزقاراسىن، تاريحي تاجىريبەسىن جانە ۇلتتىق دامۋدىڭ جاڭا باعدارلارىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق نەگىز.
كونستيتۋتسيالىق جاڭعىرۋ قالاي باستالدى؟
جاڭا كونستيتۋتسيا ءبىر ساتتە قابىلدانعان شەشىم ەمەس. ءوزگەرىستەر 2025 جىلدىڭ كۇزىندە باستالدى. سول كەزدە پرەزيدەنت ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن كەڭ اۋقىمدا جاڭارتۋعا باستاماشى بولىپ، پارلامەنتتىك رەفورما جاساۋعا، ەكى پالاتالى پارلامەنتتەن ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ يدەياسىن ۇسىندى. الايدا, وسى ۇسىنىس اياسىنداعى قوعامدىق تالقىلاۋلار بارىسىندا قوعامنىڭ سۇرانىسى بۇدان الدەقايدا اۋقىمدى ەكەنى جانە ونىڭ جەكەلەگەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا ەمەس، قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا تۇتاس قاتىستى بولۋى ءتيىس ەكەنى انىقتالدى.
ناتيجەسىندە، تالقىلاۋ پارلامەنتتىك رەفورما جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتتى. ازاماتتار، ساراپشىلار، عالىمدار، قۇقىق قورعاۋشىلار، ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر ەلدىڭ نەگىزگءى زاڭى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ماسەلەگە قاتىستى ۇسىنىستارىن ايتا باستادى.سوندىقتان، ماسەلە تىم كۇردەلى بولا تۇسكەندىكتەن، كەلەسى قادام رەتىندە زاڭگەرلەردى، عالىمداردى، قوعام قايراتكەرلەرىن، جۋرناليستەردى جانە ت.ت. ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىن ءبىرىكتىرگەن 130 ادامنان تۇراتىن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرىلدى.
بىرنەشە اي ىشىندە قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تۇسكەن ونداعان مىڭ ۇسىنىس قارالدى. تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا العاش رەت كونستيتۋتسيالىق رەفورما بارىنشا اشىق فورماتتا ءوتتى. اتالعان كوميسسيا ۇسىنىستاردى تالقىلاۋ جانە ازىرلەۋ بويىنشا 12 وتىرىس وتكىزدى، سونداي-اق تاقىرىپتىق جۇمىس توپتارىنىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىردى. وتىرىستار تىكەلەي ەفيردە كورسەتىلدى، كونستيتۋتسيا جوبالارىنا بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا جاريالاندى. ال ءاربىر ازاماتقا تسيفرلىق پلاتفورمالار ارقىلى ءوز ەسكەرتۋلەرى مەن باستامالارىن جولداۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى.
2026 جىلعى 31 قاڭتاردا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ العاشقى جوباسى جاريالاندى. ازاماتتاردان تۇسكەن 12 مىڭنان استام پىكىر مەن كونستيتۋتسيا ءماتىنىنجەتىلدىرۋ ناتيجەسىندە كوميسسيا مەملەكەت باسشىسىنا جوبانى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزدى. وسىنى باسشىلىققا الا وتىرىپ، پرەزيدەنت 2026 جىلعى 11 اقپاندا قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋ ماسەلەسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. 12 اقپاندا كونستيتۋتسيانىڭ تولىقتىرىلعان جوباسى جاريالاندى.
2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا تۇپكىلىكتى شەشىمدى قازاقستان ازاماتتارى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدادى. حالىق كونستيتۋتسيالىق ەرىكتىڭ نەگىزگى اۆتورى ءارءى قاينار كوزى رەتىندە تانىلدى. وسىلايشا قازاقستان مەملەكەتتىلىگى تاريحىنىڭ جاڭا تاراۋى باستالدى. ونىڭ نەگىزىن ادىلەتتى قازاقستان، زاڭ مەن ءتارتىپ, ادام قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋ، ۇلتتىق قۇندىلىقتار، ءبىلىم، يننوۆاتسيا جانە كەلەشەك ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك يدەيالارى قۇرادى. ءسويتىپ, جاڭا كونستيتۋتسيا بۇرىنعى كومەسكى تۇردە بولىپ كەلگەن ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ ىرگەتاسى بولاتىنداي كۇيگە كەلتىرىلدى.
2026 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ حالىقتىڭ ەركىمەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا كۇشىنە ەندى. قازاقستان ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسادى. سوندىقتان بۇل كونستيتۋتسيانى ءادىل تۇردە حالىقتىق كونستيتۋتسيا دەپ اتاۋعا بولادى.
جاڭا كونستيتۋتسيا نەنى وزگەرتەدى؟
جاڭا كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر كوپتەگەن نەگىزگى باعىتتاردى قامتيدى:
• ادام – مەملەكەتتىڭ باستى قۇندىلىعى;
• كونستيتۋتسيا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ جاڭا كەپىلدىكتەرىن ەنگىزەدى;
• ءبىلءىم مەن عىلىم – ستراتەگيالىق باسىمدىق رەتىندە تانىلادى;
• ادامي كاپيتالى ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى رەسۋرسى رەتىندە تانىلادى.
• تسيفرلىق ءداۋىردىڭ قۇقىقتارى
• جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ، تسيفرلىق قاۋىپسىزدىك جانە زياتكەرلىك مەنشىك العاش رەت كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە كورءىنىس تابادى.
• قوعامنىڭ مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋىن مەيلىنشە كەڭەيتۋ;
• ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋعا قاتىسۋ تەتىكتەرى كەڭەيتىلەدى.
• ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى مادەنيەتىن ورنىقتىرۋ;
• تابيعاتتى قورعاۋدى، ەرىكتىلىك پەن قوعامدىق بەلسەندىلىكتى مەملەكەتتىك دامۋ قۇندىلىقتارى رەتىندە تانۋ.
وسى ءماسەلە بويىنشا، بىرنەشە ىرگەلى ماسەلەلەردى اتاپ ءوتۋ كەرەك:
ءبىرءىنشى، كونستيتۋتسيادا «ادام قۇقىقتارى» كەڭ ماعىناعا يە بولدى ادامنىڭ ناسىلدىك، ەتنوستىق جانە ءدىني تۇرعىداعى تابيعي قۇقىقتارى قورعالادى. وسى نەگىزدە ادامعا مورالدىك، ءدىني، الەۋمەتتىك تۇردەگى بۋللينگ، ياعني، قىسىم كورسەتۋگە قوعام بەلسەندى قارسى تۇرادى وعان زاڭدىق ءارءى ەتيكالىق تۇرعىدا باعا بەرە الادى.
ەكىنشى، «ادام كاپيتالى» تەك قانا ەل دامۋىنىڭ رەسۋرسى ەمەس، سونىمەن قاتار، ول زاماناۋي قۇندىلىقتار جۇيەسىنىڭ باستى سۋبەكتىسى رەتىندە تانىلادى.
ءۇشىنشى، ەكولوگيا مەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك – ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ىرگەتاسى رەتىندەگى قۇندىلىقتار جۇيەسىنە اينالادى.
ءتورتىنشى، ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ىستەرگە ارالاسۋىن قولداي وتىرىپ، شىنايى دەموكراتيالىق جانە ادىلەتتىلىك قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ىرگەسى ورنىعۋى.
جاڭا كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىك باسقارۋدى جاڭارتۋ عانا ەمەس، قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى جاڭا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ كورءىنىسى.ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ادىلەتتى، قۇقىق ۇستەمدىگى ورنىققان، بىلىمگە سۇيەنگەن جانە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىنا اشىق قازاقستاندى قالىپتاستىرۋ.
جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ كۇشىنە ەنۋى
كونستيتۋتسيانىڭ باستى قۇندىلىعى – ادام، ونىڭ قۇقىقتارى، بوستاندىقتارى جانە قادىر-قاسيەتى. سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ مىڭجىلدىق قۇندىلىقتارىنا، زاڭعا قۇرمەتكە، ادىلەتتىلىككە، حالىق بىرلىگىنە، ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا، ەڭبەكقورلىققا جانە كەلەشەك ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە سۇيەنەدى.
جاڭا كونستيتۋتسيادا ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ىرگەلى يدەيالارى كورءىنىس تاپقان. ولار «زاڭ مەن ءتارتىپ» جانە «تازا قازاقستان» تۇجىرىمدامالارىمەن ۇيلەسەدى. مۇندا كۇشتى مەملەكەت تىيىمدارعا ەمەس، ازاماتتاردىڭ سەنىمىنە، زاڭ ۇستەمدىگىنە، ءادىل قاعيدالارعا جانە ءاربىر ادام ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىكتەرگە نەگىزدەلىپ قۇرىلادى.
كونستيتۋتسيادا ۇلتتىق ءداستۇرلەر قازىرگى زامانعى ادام قۇقىقتارى ستاندارتتارىمەن ۇشتاسادى. جاستار ەلدىڭ باستى ستراتەگيالىق رەسۋرسى رەتىندە قاراستىرىلادى، ال ءبىلءىم، ەڭبەك جانە جاسامپازدىق قوعامدىق تابىستىڭ نەگىزىنە اينالادى.
جاڭا قازاقستان كونستيتۋتسياسى ءبىر كۇندە پايدا بولعان جوق جانە تار شەڭبەردەگى ماماندار كابينەتتە وتىرىپ جازعان قۇجات ەمەس.
كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى جاڭالىقتارى
جاڭا كىرىسپە ەندى تەك كىرىسپە سيپاتىندا عانا ەمەس، مەملەكەتتىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىن ايقىندايتىن بولىمگە اينالدى. بۇرىن ول كوبىنە مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋ فاكتىسى مەن دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا ادالدىعىن كورسەتسە، ەندى ەل دامۋىنىڭ دۇنيەتانىمدىق نەگىزدەرىن تىكەلەي بەلگىلەيدى.
وندا ۇلى دالانىڭ مىڭجىلدىق تاريحى، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ساباقتاستىعى، حالىقتىڭ بيلىكتىڭ جالعىز قاينار كوزى ءارءى ەگەمەندىكتىڭ يەسى ەكەندىگى، ادىلەتتى قازاقستان، زاڭ مەن ءتارتىپ، بىرلىك، ىنتىماق جانە ەتنوسارالىق كەلىسىم يدەيالارى كورىنىس تاپقان.
سونىمەن بىرگە مەملەكەتتى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعدارلارى رەتىندە ادامي كاپيتال – ءبىلءىم، عىلىم، يننوۆاتسيا جانە جاسامپاز ەڭبەك ايقىندالعان.
قوعامدىق كەلىسىم مەن تۇراقتى دامۋدىڭ نەگىزى رەتىندە ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن.
ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرءى رەتىندە تابيعاتقا ۇقىپتى قاراۋ جانە ەكولوگيالىق ءال-اۋقات ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك بەكىتىلەدى.
قۇندىلىقتاردى ءدال كىرىسپەدە بەكىتۋ – دامىعان مەملەكەتتەردىڭ كونستيتۋتسيالىق تاجىريبەسىنە ءتان قۇبىلىس. الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك، قۇقىق ۇستەمدىگى، ىنتىماقتاستىق جانە تۇراقتى دامۋ سەكىلدى ۇعىمدار وسى بولىمدە كورىنىس تابادى.
ەگەر تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىلىك فاكتىسى مەن نەگىزگى ينستيتۋتتاردى بەكىتسە، قازىرگى كەزەڭدە قوعام ورتاق قۇندىلىقتارعا دەگەن سۇرانىستى العا شىعارىپ وتىر.
شىن مانىندە، جاڭا كىرىسپە تاريحي جادىنىڭ، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ جانە قازاقستان بولاشاعىنا ارنالعان ستراتەگيالىق كوزقاراستىڭ كورىنىسىنە اينالدى.
ادامي كاپيتال – مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق رەسۋرسى
نەگىزگى زاڭنىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارىنىڭ ءبىرءى – ادامي كاپيتالدى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق رەسۋرسى رەتىندە بەكىتۋ بولدى.
العاش رەت كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە ءبىلىم بەرۋ، عىلىم، يننوۆاتسيا جانە ازاماتتاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باعىتى عانا ەمەس، مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرءى رەتىندە قاراستىرىلادى.
بۇل ءتاسىل ءححى عاسىرداعى ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ەڭ الدىمەن بىلىمگە، تەحنولوگياعا جانە ادامي كاپيتال ساپاسىنا تاۋەلدى دەگەن تۇسىنىككە نەگىزدەلگەن.
سونىمەن بىرگە كونستيتۋتسيا ءبىلىم بەرۋ كەپىلدىكتەرىن ساقتاپ، كۇشەيتەدى: مەملەكەت ورتا ءبىلىم الۋعا كەپىلدىك بەرەدى، ال باستاۋىش جانە نەگىزگى ورتا ءبىلىم مىندەتتى بولىپ قالادى.
كونستيتۋتسيادا «ادىلەتتى قازاقستان» قاعيداتىن بەكىتۋ
«ادىلەتتى قازاقستان» فورمۋلاسى مەن «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى العاش رەت تىكەلەي نەگىزگى زاڭنىڭ كىرىسپەسىندە بەكىتىلەدى.
كونستيتۋتسيانىڭ كىرىسپەسى – ونىڭ يدەيالىق ءارى قۇندىلىقتىق وزەگى، بارلىق باسقا نورمالاردى ءتۇسىندىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتىن ايقىندايتىن ءبولىم.
قانداي دا ءبىر قاعيدات كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن كەزدە، ول جاي عانا ساياسي يدەيا بولۋدان قالادى جانە بۇكىل زاڭناما مەن مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتى ءۇشىن مىندەتتى باعدارعا اينالادى.
I ءبولءىم. «كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ نەگىزدەرى»
ءبولءىم اتاۋىنىڭ وزگەرۋى ونىڭ مازمۇنىن دالىرەك كورسەتۋ قاجەتتىلىگىمەن بايلانىستى. بۇل ءبولىم قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان.
سونىمەن بىرگە ءبولىمگە:
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى، تاۋەلسىزدىگى، ۋنيتارلىعى، اۋماقتىق تۇتاستىعى جانە باسقارۋ نىسانى وزگەرمەيدى» دەگەن نورما ەنگىزىلەدى.
ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە
كونستيتۋتسيادا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ اتاۋى – تەڭگە جانە ونى شىعارۋعا (ەميسسيالاۋعا) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ايرىقشا قۇقىعى بەكىتىلگەن.
ۇلتتىق ۆاليۋتانى جانە ونى شىعارۋ قۇقىعىن كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتۋ قازاقستاننىڭ اقشا ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتەدى.
بۇل تەك قازاقستان عانا تەڭگەنى شىعارۋعا قۇقىلى دەگەندى بىلدىرەدى. مۇنداي ءتاسىل ۇلتتىق قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا، ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋعا جانە ۇلتتىق ۆاليۋتانى وزگە تۇلعالار مەن ۇيىمداردىڭ شىعارۋ مۇمكىندىگىن بولدىرماۋعا باعىتتالعان.
رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ نەگىزگءى قاعيداتتارى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان قايتا قارالىپ، ىرگەلى دەڭگەيدە بەكىتىلدى:
– ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ;
– ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ;
– زاڭ ۇستەمدىگى مەن ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ;
– جالپىۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ;
– حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ;
– جاۋاپتى ءارءى جاسامپاز وتانسۇيگىشتىك يدەياسىن ىلگەرىلەتۋ;
– قوعامدىق ديالوگتى دامىتۋ;
– ەڭبەكقورلىق، پروگرەسس جانە ءبىلءىمقۇندىلىقتارىن ورنىقتىرۋ;
– جوعارى ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋ;
–تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ;
– ۇلتتىق مادەنيەتتى قولداۋ.
ياعني كونستيتۋتسيا تەك مەملەكەتتىڭ قۇرىلىمىن عانا ەمەس، زاڭدار مەن مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋدا بيلىك ورگاندارى باسشىلىققا الۋعا ءتيىسنەگىزگى باعىتتاردى دا بەكىتەدى.
ارنايى قۇقىقتىق رەجيم
جەكەلەگەن وڭىرلەردە جەدەل ەكونوميكالىق دامۋ ماقساتىندا ارنايى قۇقىقتىق رەجيم ەنگىزۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلدى (الاتاۋ).
كونستيتۋتسيا ينۆەستيتسيا تارتۋ، كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جانە ءىرءى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەت بولعان جاعدايدا ارنايى رەتتەۋ تەتىكتەرىن قولدانۋعا قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى.
مۇنداي رەجيمدەردىڭ شەكاراسى تەك كونستيتۋتسيالىق زاڭدارمەن ايقىندالادى.
وسى ءتاسىلدى ىسكە اسىرۋدىڭ مىسالى رەتىندە 2026 جىلعى 8 مامىردا «الاتاۋ قالاسىنىڭ ارنايى قۇقىقتىق رەجيمى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭى قابىلداندى (2027 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى).
شەتەلدىك قارجىلاندىرۋدىڭ اشىقتىعى
كونستيتۋتسياعا كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ شەتەل مەملەكەتتەرىنەن، حالىقارالىق جانە شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالاردان، شەتەل ازاماتتارى مەن ازاماتتىعى جوق ادامداردان الاتىن قارجىسى مەن اكتيۆتەرىنىڭ قوزعالىسى تۋرالى اقپارات اشىق ءارءى قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس دەگەن نورما ەنگىزىلدى.
بۇل نورمانىڭ ماقساتى – ىشكى مەملەكەتتىك ۇدەرىستەرگە جاسىرىن سىرتقى ىقپالدىڭ الدىن الۋ، كوممەرتسيالىق ەمەس سەكتورعا قوعامدىق سەنىمدى كۇشەيتۋ جانە ازاماتتاردى ءوز پىكىرىن قالىپتاستىرۋعا قاجەتتى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ.
ءدىن مەن مەملەكەتتىڭ ارا-جىگىن ناقتى اجىراتۋ
مەملەكەتتىڭ زايىرلى سيپاتى ناقتى ءارءى ءبىرماندى تۇردە بەكىتىلدى.
ەتنيكالىق جانە كونفەسسيالىق الۋاندىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن قازىرگى قازاقستاندىق قوعام ءۇشىن بۇل قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋدىڭ، ازاماتتاردىڭ دىنگە قاتىسىنا قاراماستان تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جانە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكە ارالاسۋىنا جول بەرمەۋدىڭ بەرىك قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرادى.
II ءبولءىم. نەگىزگى قۇقىقتار، بوستاندىقتار جانە مىندەتتەر
بۇل ءبولىم ەلەۋلى تۇردە قايتا قارالىپ، «نەگىزگى قۇقىقتار، بوستاندىقتار جانە مىندەتتەر» دەپ قايتا اتالدى.
ماقساتى – ونىڭ مازمۇنى مەن قۇقىقتىق رەتتەۋ ءپانىن دالىرەك كورسەتۋ، سونداي-اق ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەرمەن ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرۋ.
ازاماتتىققا قاتىستى نورمالاردى ناقتىلاۋ
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىعى سالاسىنداعى شەكتەۋلەر، سونداي-اق ازاماتتىقتى توقتاتۋ شارتتارى مەن نەگىزدەرى ناقتىلاندى.
13-باپتىڭ 3-تارماعىنا سايكەس قازاقستان ازاماتىنىڭ قوس ازاماتتىعى نەمەسە بىرنەشە ازاماتتىعى بولماۋى ءتيىس.
ازاماتتىڭ وزگە مەملەكەتتىڭ ازاماتتىعىنا يە بولۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن توقتاتۋعا نەگىز بولىپ تانىلادى.
بۇل نورما ازاماتتىقتىڭ بىرتۇتاستىعىنا قاتىستى قۇقىقتىق ايقىندىقتى قامتاماسىز ەتىپ, كوشى-قون جانە قۇقىقتىق پروتسەستەردىڭ باسقارىلۋىن كۇشەيتەدى.
مەملەكەتتىڭ كەلتىرىلگەن زيان ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى
ءاربىر ادامنىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نەمەسە ولاردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنەن كەلتىرىلگەن زياندى مەملەكەتتەن وتەۋدى تالاپ ەتۋ قۇقىعى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلەدى.
بۇل مەملەكەت ادامنىڭ الدىندا ءوز ورگاندارى مەن لاۋازىمدى تۇلعالارى قابىلداعان زاڭسىز شەشىمدەر مەن ارەكەتتەر ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى دەگەندى بىلدىرەدى.
ءار ازامات زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن كەلتىرىلگەن شىعىندى وتەۋدى تالاپ ەتۋگە قۇقىلى.
وسىلايشا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ كەپىلدىكتەرى كۇشەيتىلەدى.
جەكە بوستاندىق پەن قول سۇعىلماۋشىلىق كەپىلدىگى
ءار ادامعا جەكە بوستاندىق پەن جەكە باسىنا قول سۇعىلماۋشىلىق كەپىلدىك بەرىلەدى.
ۇستالعان ساتتە ادامعا بوستاندىعىن شەكتەۋدىڭ نەگىزدەرى جانە ونىڭ قۇقىقتارى ءتۇسىندىرءىلۋى ءتيىس (شارتتى تۇردە «ميراندا قاعيداسى»).
پروتسەسسۋالدىق كەپىلدىكتەردى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە كەڭەيتۋ ادامنىڭ نەگىزسىز قاماۋعا الىنۋىنان قورعاۋ ستاندارتىن كوتەرەدى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتتەرىنە اداممەن العاشقى بايلانىس ساتىنەن باستاپ جوعارى تالاپ قويادى.
كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسىنىڭ قاعيداتىن نەگىزگءى زاڭنىڭ قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار بولىمىنە ەنگىزۋ ونى تەك قىلمىستىق پروتسەسس قاعيداتى ەمەس، بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالار ءۇشىن مىندەتتى جالپى كونستيتۋتسيالىق ستاندارتقا اينالدىرادى.
ار-نامىس پەن قادىر-قاسيەتتى قورعاۋ
ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىمەن قاتار ونىڭ ار-نامىسىنا قول سۇعىلماۋىنا جانە زاڭمەن قورعالۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى.
بۇل مەملەكەتتىڭ تۇلعاعا قۇرمەتپەن قاراۋ جانە ءاربىر ادامدى ونىڭ ابىرويى مەن جاقسى اتىنا زاڭسىز قول سۇعۋشىلىقتان قورعاۋ مىندەتىن ايقىندايدى.
جەكە ءومىر جانە تسيفرلىق قۇقىقتاردى قورعاۋ
جەكە ومىرگە قول سۇقپاۋشىلىق، جەكە جانە وتباسىلىق قۇپيانى ساقتاۋ، دەربەس دەرەكتەردى زاڭسىز جيناۋدان، وڭدەۋدەن، ساقتاۋدان جانە پايدالانۋدان قورعاۋ كەپىلدىكتەرى ناقتىلاندى.
بۇل قورعاۋ تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ جاعدايلارىن دا قامتيدى.
العاش رەت ادام قۇقىقتارىن تسيفرلىق كەڭىستىكتە قورعاۋ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلەدى.
جەكە ومىرگە قول سۇقپاۋشىلىق پەن دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ كەپىلدىكتەرى تسيفرلىق ورتادا پايدالانىلاتىن اقپاراتقا دا تىكەلەي قولدانىلادى.
بۇل نورما قازىرگى قارجىلىق جانە تسيفرلىق شىندىققا بەيىمدەلىپ, بانك اقپاراتى مەن ەلەكتروندىق كوممۋنيكاتسيالار سەكىلدى سەزىمتال دەرەكتەردى دە قامتيدى.
سونىڭ ناتيجەسىندە ازاماتتار مەن مەملەكەت ءۇشىن تۇسىنىكتى ءارءى بولجامدى ەرەجەلەر قالىپتاسىپ، قۇپيالىلىققا ارالاسۋدىڭ شەگى ناقتىراق بەلگىلەنەدى.
1995 جىلى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا قابىلدانعان كەزدە ۇيالى تەلەفون ءسان-سالتانات سانالىپ، ينتەرنەت سيرەك قۇبىلىس ەدى.
ال ءبۇگىندە قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ونلاين الادى، قاشىقتان جۇمىس ىستەيدى جانە جەكە دەرەكتەرىن بۇلتتىق سەرۆيستەردە ساقتايدى.
جاڭا كونستيتۋتسيا وسى وزگەرىستەردى ەسكەرىپ, ازاماتتاردىڭ تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى قۇقىقتارىن جانە زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋعا قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى.
زياتكەرلىك مەنشىككە كونستيتۋتسيالىق قورعاۋ بەرۋ
العاش رەت زياتكەرلىك مەنشىك تىكەلەي كونستيتۋتسيالىق قورعاۋعا يە بولدى.
عىلىمي، تەحنيكالىق جانە كوركەم شىعارماشىلىق ەركىندىگىن بەكىتۋ مەملەكەت پەن قوعام دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىمەن بايلانىستى جانە يننوۆاتسيالىق دامۋعا، جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ءارءى ءبىلىم ەكونوميكاسىن قالىپتاستىرۋعا العىشارت جاسايدى.
بۇعان دەيىن اۆتورلىق قۇقىق، پاتەنتتەر، تاۋار بەلگىلەرى جانە زياتكەرلىك قىزمەت ناتيجەلەرىن قورعاۋ كوبىنە سالالىق زاڭنامامەن رەتتەلسە، ەندى زياتكەرلىك مەنشىك كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق قورعاۋدىڭ دەربەس وبەكتىسى رەتىندە تانىلادى.
نەكە ۇعىمىن كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ
كونستيتۋتسيادا نەكە ۇعىمى ناقتى بەكىتىلدى.
نەگىزگى زاڭ بويىنشا نەكە – ەر ادام مەن ايەلدىڭ زاڭعا سايكەس مەملەكەتتە تىركەلەتىن ەرىكتى ءارءى تەڭ قۇقىقتى وداعى.
وسىلايشا نەكە ينستيتۋتىنىڭ قۇقىقتىق مازمۇنى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە ايقىندالىپ، وتباسىنىڭ قوعام نەگىزى رەتىندەگى ەرەكشە رءولى تاعى دا راستالادى.
سونىمەن قاتار مەملەكەت تاراپىنان نەكە مەن وتباسىنى، انالىقتى، اكەلىكتى جانە بالالىق شاقتى قورعاۋ ماڭىزدى الەۋمەتتىك قۇندىلىق رەتىندە ساقتالادى.
نەكەنىڭ ەرىكتىلىگى قاعيداتىن بەكىتۋ ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ قوسىمشا كەپىلى بولىپ سانالادى.
ەشكىم نەكە قيۋعا ماجبۇرلەنبەۋى ءتيىس, ال ەر مەن ايەلدىڭ ءوزارا ەرىكتى كەلىسىمى وتباسى قۇرۋدىڭ مىندەتتى شارتى رەتىندە تانىلادى.
ەكولوگيالىق مادەنيەت جانە جاسامپاز وتانسۇيگىشتىك
كونستيتۋتسيادا جوعارى ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ جانە جاۋاپتى، جاسامپاز وتانسۇيگىشتىكتى ىلگەرىلەتۋ قاعيداتتارىن بەكىتۋ «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق باستاماسىنىڭ قۇندىلىقتارىن ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيگە شىعارادى.
سونىمەن بىرگە نەگىزگى زاڭنىڭ كىرىسپەسىندە تابيعاتقا ۇقىپتى قاراۋ قوعامنىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلەدى.
العاش رەت كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە ەرىكتىلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ دا بەكىتىلەدى.
وسىلايشا ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىك، قوعامدىق قاتىسۋ جانە قورشاعان ورتاعا قامقورلىق مەملەكەت پەن قوعام دامۋىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى كونستيتۋتسيالىق باعدارىنا اينالادى.
ەرىكتىلىك قىزمەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق مويىندالۋى
كونستيتۋتسياداعى جاڭا الەۋمەتتىك جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – ەرىكتىلىك قىزمەتتى نەگىزگءى زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتۋ.
31-باپتا العاش رەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ەرىكتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدى، الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋدىڭ وزگە دە نىساندارىن، ەرىكتىلىك قىزمەت پەن قايىرىمدىلىقتى ىنتالاندىرۋ كوزدەلگەن.
بۇل ەرىكتىلەر قوزعالىسىن ودان ءارءى دامىتۋعا، ونى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كەڭەيتۋگە جانە ازاماتتاردى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار مىندەتتەردى شەشۋگە تارتۋعا بەرىك قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى.
قۇرىلتاي
ەكى پالاتالى پارلامەنتتىڭ ورنىنا جاڭا كونستيتۋتسيا بويىنشا ءبىر پالاتالى قۇرىلتاي قۇرىلادى.
قۇرىلتاي زاڭ شىعارۋ ءبيلىگءىن جۇزەگە اسىراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى وكىلدى ورگانى بولادى.
قۇرىلتاي 145 دەپۋتاتتان تۇرادى.
بۇل سان ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدىگىن كەڭەيتۋ جانە مانداتتار سانىن وڭتايلاندىرۋ تۇرعىسىنان ءتيىمدى دەپ ايقىندالعان.
دەپۋتاتتاردىڭ وكىلەتتىك مەرزءىمى – 5 جىل.
قۇرىلتاي دەپۋتاتتارى بۇكىل ەل اۋماعىن قامتيتىن بىرىڭعاي جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا پروپورتسيونالدى وكىلدىك جۇيەسى ارقىلى سايلانادى.
بۇل ءتاسىل پارتيالىق جۇيەنى كۇشەيتۋگە جانە كاسىبي قۇرىلتاي قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
پروپورتسيونالدى جۇيە ساياسي ارتۇرلىلىكتى قولدايدى.
پارلامەنت سايلاۋىندا تەك پروپورتسيونالدى جۇيەنى ەنگىزۋ پارتيالىق الاڭدى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى، ال پارتيالاردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق كۇشەيۋى قوعامعا قاجەتتى يدەيالار مەن جوبالاردى تيىمدىرەك ىلگەرىلەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەندى حالىق پەن مەملەكەت اتىنان سويلەۋ قۇقىعى ءوز قۇزىرەتى شەگىندە پرەزيدەنت پەن قۇرىلتايعا تيەسىلى بولادى.
قۇرىلتاي ينستيتۋتىن ەنگىزۋ – قازاقستاننىڭ ساياسي دامۋىنداعى جاڭا پاراديگماعا ءوتۋدىڭ بەلگىسى.
بۇل زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ عانا ەمەس، وكىلدى بيلىكتىڭ رءولىن قايتا پايىمداۋ، پارتيالاردىڭ ساياسي سۋبەكتىلىگىن كۇشەيتۋ جانە حالىق وكىلدىگى ينستيتۋتتارىن ودان ءارى دامىتۋ بولىپ سانالادى.
حالىق كەڭەسى – قوعامدىق ديالوگتىڭ جاڭا فورماتى
كونستيتۋتسيادا مۇلدە جاڭا الاڭ – «قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسى» قۇرىلادى.
بۇل حالىق مۇددەسىن بىلدىرەتىن جوعارى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان رەتىندە قاراستىرىلادى.
حالىق كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا ازاماتتار كىرەدءى جانە وعان ناقتى وكىلەتتىكتەر بەرىلەدى:
– زاڭ جوبالارىن ۇسىنۋ قۇقىعى;
– رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋدى باستاماشىلىق ەتۋ قۇقىعى.
مازمۇنى جاعىنان بۇل – ەلدىڭ جاڭا كونستيتۋتسيالىق جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن تىكەلەي دەموكراتيا تەتىگى.
حالىق كەڭەسىن ەنگىزۋدىڭ ماقساتى – ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ پروتسەسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ، قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ جانە قوعامدىق سۇرانىستاردى ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە ەسكەرۋ.
بۇل ورگاننىڭ قۇرىلۋى قوعامدىق ديالوگ مادەنيەتىن دامىتۋعا، ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا جانە حالىقتىڭ ساياسي پروتسەستەرگە قاتىسۋى دەڭگەيىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
جاڭا كونستيتۋتسيالىق مودەلدە حالىق تەك بيلىكتىڭ قاينار كوزى رەتىندە عانا ەمەس، مەملەكەتتىك دامۋ باعىتىن قالىپتاستىرۋعا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن سۋبەكت رەتىندە دە قاراستىرىلادى.
وسىلايشا كونستيتۋتسيادا ۇسىنىلعان وزگەرىستەر مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭارتۋ، قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى كەڭەيتۋ، قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ جانە ۇزاق مەرزىمدى ۇلتتىق دامۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
