Bız Äuezovtei alypty körgen joqpyz, bıraq onyŋ taǧylymyn alyp, qazaq ädebietıne alpysynşy jyldary qosylǧan tegeurındı toptyŋ şyǧarmalarymen jetıldık. Būlar universitet tauysyp, älem ädebietınıŋ aluan būlaqtarynan meiırı qanǧanşa susyndaǧan öte bılımdı, oqymysty buyn edı. Sol qatardyŋ topjarǧany Dulat aǧa İsabekov dünieden ozypty.
Onyŋ jetpısınşı jyldary jazylǧan «Gauhartas», «Süiekşı», «Dermene», «Tırşılık» siiaqty povesterı älemdık prozanyŋ klassikasyna erkın qosylǧan tızgınüzdı tuyndylar edı.
D. İsabekovtıŋ povesterınde özıne deiıngı qazaq jazuşylary jiı qoldanǧan narrativtı baiandaular mülde az. Ol oqiǧa quyp, ötken tarihty qazymyrlamai, basty nysan retınde jeke adamnyŋ özın, onyŋ taǧdyryn, ışkı jan-düniesın alyp, keiıpkerın dramaturgiialyq täsıldermen ömırdıŋ san aluan kolliziialardan ötkızedı.
Ol ünemı taŋdap, talǧap jazdy. Äŋgıme janry aituly şeberınıŋ qalamynan şyqqan «Aqyramaştan nauryzǧa deiın», «Ai-Petri aqiqaty», «Eskertkış», «Bonaparttyŋ üilenuı», «Sosializm zäulımı» t.b. äŋgımelerı osy janrdyŋ üzdık ülgılerı retınde ūlt ädebietı törınen oryn aldy.
Äleumettık jügı batpandai auyr bolyp keletın İsabekov äŋgımelerı küldırıp otyryp oilantady. Jūrt bıletın oqiǧalarǧa qūrylǧan äŋgımelerdegı alliuziialyq täsıl oqyrmanyn aluan türlı assosiasiialarǧa jetelep otyrady.
Jazuşy qalamynan şyqqan jalǧyz roman «Qarǧyn» qazaq prozasyna özgeşe reŋk, jaŋa lep äkelıp, ūlttyq prozadaǧy postmodernistık baǧyttyŋ ızaşary boldy. «Qarǧynda» oqiǧa şaryqtau şegıne jetkende kılt üzılıp, jazuşy keiıpkerdıŋ keiıngı taǧdyryn oqyrmannyŋ özıne qaldyrady. Batys ädebietı metaprozasynda jiı qoldanylatyn būl täsıldı qazaq ädebietıne tūŋǧyş engızgen jaŋaşyl qalamger D. İsabekov edı.
Qazaq jazuşylarynyŋ basym köpşılıgı dramaturgiiaǧa proza arqyly keldı. Bıraq olardyŋ ışınde D. İsabekovtei älemdık biıkke köterılgenderı sirek. Onyŋ «Äpke», «Aktrisa», «Tynyştyq küzetşısı», «Ökpek jolauşy» atty pesalary qazaq, orys t.b. el teatrlarynda keŋınen sahnalandy.
D. İsabekov «Äpke» arqyly qazaq dramaturgiiasyna är adam taǧdyrynan tabylatyn otbasylyq drama janryn alyp keldı. Sonyŋ nätijesınde körermen sahnadaǧy oqiǧalarǧa däl öz basynan ötken jaǧdaiattardai qarap, keiıpkermen bırge kürsınıp, bırge tolǧanatyn boldy.
«Aktrisa» pesasynda Europa teatrlaryndaǧy keiıpkerdı - körermenge, al körermendı keiıpkerge ainaldyratyn «teatrdaǧy teatr» täsılın şeberlıkpen paidalanyp, öner men ömırdı jymdastyryp jıberdı. Būl da qazaq sahnasyna D. İsabekov äkelgen jaŋalyq edı.
«Ökpek jolauşydaǧy» ömırdıŋ özegınen alynǧan verbatim ülgısındegı monologtar da kürdelı äleumettık taqyryptardyŋ tüiının op-oŋai tarqatyp, keiıpker men sahna arasyndaǧy şymyldyqty aiqara aşyp tastaidy.
Tarihi taqyrypqa köp qalam tarta bermegen dramaturg ömırınıŋ soŋyna qarai jazylǧan «Börte» onyŋ drama janryndaǧy şoqtyǧy biık tuyndysy retınde tanylyp, qalamgerdıŋ közı tırısınde-aq älem sahnalaryndaǧy şeruın bastap kettı.
Jazuşy alǧa qoiǧan maqsattaryn tügel oryndap, keudesıne «Altyn jūldyzyn» jarqyrata taǧyp, qalyŋ elınıŋ qūrmetıne bölengen abyz jasynda päniden baqiǧa attandy.
Dulat aǧamyz şyǧarmaşylyq tūrǧydan ǧana emes, otbasylyq jaǧynan da baqytty ömır sürdı. Nūrǧaişa jeŋgemızben jarty ǧasyrdan astam berekelı şaŋyraq astynda ǧūmyr keşıp, soŋyna ata-ana ruhyna adal, önegelı ūrpaq qaldyrdy.
Soŋynan bırınen bırı asyp tüsetın şedevrler qaldyrǧan jazuşy turaly aitqanda oiyŋa danyşpan Abaidyŋ «Öldı deuge syia ma aityŋdarşy» degen sözderı oralady.
Dulat aǧadai darhan daryn iesı dünieden ozǧanda onyŋ ädebiet älemındegı ekınşı ǧūmyry bastalady. Sol ǧūmyryŋyz ūzaq bolǧai, şyǧarmalarymen halqyna şuaq syilap ötken meiırban jürektı abzal aǧa.
Mūhtar Qūl-Mūhammed
Ūlttyq Ǧylym akademiiasynyŋ akademigı
