Qazaqstanda jemqorlyq babymen aiyptalyp, sottalǧan şeneunıkter men top-menedjerlerdıŋ özı bır qauym. Keibırı raqymşylyqqa ılıgıp, jaza merzımı qysqarǧan. Keibıreulerdıŋ taǧdyryna özge de prosessualdyq şeşımder äser etken. Saiasi reŋkke ie bolǧan oqiǧalar da kezdesedı.
Elde joǧary lauazymdy şeneunıkter men top menedjerlerdıŋ ūstaluy künde bolatyn oqiǧa emes. Äsırese, eldıŋ strategiialyq aktivterın basqaratyn ūlttyq kompaniialardyŋ basşylarynyŋ qamaluyn qoǧam aiyptady. Oǧan deiıngı oqiǧalar legı qandai bolǧan edı?
2026 jylǧy 11 qaraşada QR ŪQK Sybailas jemqorlyqqa qarsy ıs-qimyl qyzmetı «Samūryq-Qazyna» AQ basqarma töraǧasy Nūrlan Jaqypov pen «Qazaqstan temır joly» ŪK» AQ basqarma töraǧasy Eljas Orynşievtı jäne basqa da adamdardy ūstady.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev ıle-şala Qauıpsızdık keŋesınıŋ şūǧyl jiynyn ötkızdı. Jiynda memlekettık qarjynyŋ jūmsaluyn baqylaityn arnaiy komissiia qūrylatynyn mälımdedı. «Aşyǧyn aitqanda, būl – memlekettık kompaniialarda jemqorlyq beleŋ alǧanyn körsetetın asa kürdelı jaǧdai,- degen el basşysy. – Sybailas jemqorlyqqa batqan nietı terıs kısıler – bızdıŋ qas jauymyz», - dep jariialady.
Būl oqiǧa Qazaqstandaǧy joǧary lauazymdy tūlǧalarǧa qatysty būrynǧy rezonansty ısterdı taǧy bır eske saldy. Täuelsızdık jyldarynda būrynǧy premer-ministrler, ministrler, oblys äkımderı, ūlttyq kompaniialardyŋ basşylary men yqpaldy käsıpkerler qylmystyq jauapkerşılıkke tartyldy. Tergeu jürıp jatyr.
BŪRYNǦY PREMERLER NE JAZDY?
Qazaqstannyŋ būrynǧy premer-ministrı Serık Ahmetovtıŋ ısı täuelsızdık jyldaryndaǧy eŋ rezonansty jemqorlyq ısterınıŋ bırı boldy.
Ol 2012-2014 jyldary Ükımettı basqarǧan. Būǧan deiın Qaraǧandy oblysynyŋ äkımı qyzmetın atqardy.
2015 jyly Ahmetov sybailas jemqorlyq jäne qyzmettık ökılettıgın asyra paidalanu derekterı boiynşa kınälı dep tanylyp, 10 jylǧa bas bostandyǧynan aiyryldy. Keiın jaza merzımı qysqartylyp, ol şartty türde merzımınen būryn bosatyldy.
Būl ıs Qazaqstanda būryn premer-ministr bolǧan adamnyŋ qylmystyq jauapkerşılıkke tartyluy tūrǧysynan erekşe oqiǧa boldy.
Serık Ahmetov – jemqorlyq babymen sottalǧan alǧaşqy premer emes. 1998 jyly Almaty qalasynyŋ prokuraturasy qyzmetınen ketken premer-ministr Äkejan Qajygeldinnıŋ üstınen qylmystyq ıs qozǧaǧan. Bır jyldan keiın Qazaqstannyŋ eks-premer-ministrıne prokuratura qyzmetkerlerı halyqaralyq ızdeu jariialady. Eks-premer-ministrge qyzmettık ökılettıgın asyra paidalandy, bopsalauşylyqpen ainalysty jäne asa ırı kölemde para aldy, memleket qazynasyna bırneşe million teŋge zalal keltırdı degen aiyptar taǧyldy. 2001 jyly Qazaqstannyŋ Joǧarǧy soty Äkejan Qajygeldinge syrttai 10 jyl bas bostandyǧynan aiyru jazasyn kesken. Sondai-aq, onyŋ dünie-mülkın tärkıleu turaly şeşım şyqty. Sol kezde şetelge şyǧyp ketken Qajygeldin keiın AQŞ-qa qonys audarǧan.
Qazaqstandy Nazarbaev basqarǧan däuırde Qajygeldin onyŋ saiasatyn synap, qarsylasyna ainaldy.
URAN ÜŞIN TŪRYSQAN
Qazaqstandaǧy eŋ köp talqylanǧan qylmystyq ısterdıŋ bırı «Qazatomönerkäsıp» ūlttyq atom kompaniiasynyŋ būrynǧy basşysy Mūhtar Jäkışevke qatysty boldy.
Ol 1998-2009 jyldary kompaniiany basqardy. 2009 jyly mamyrda tūtqyndalyp, oǧan qyzmettık ökılettıgın asyra paidalanu jäne memleketke asa ırı kölemde zalal keltıru boiynşa aiyptar taǧyldy.
2010 jyly sot Jäkışevtı 14 jylǧa bas bostandyǧynan aiyrdy. Keiın jaza merzımı qysqartylyp, 2020 jyly ol şartty türde merzımınen būryn bosatyldy.
Jäkışevtıŋ ısı Qazaqstanda ǧana emes, şetelde de ülken qoǧamdyq-saiasi pıkırtalas tudyrdy. Onyŋ jaqtastary ıstı saiasi astary bar dep baǧalasa, qūqyq qorǧau organdary taǧylǧan aiyptardy ekonomikalyq qylmystarmen bailanystyrdy.
Būl oqiǧa Qazaqstannyŋ strategiialyq uran salasyndaǧy aktivterdı basqaru mäselesın de qoǧam talqysyna şyǧardy.
NAZARBAEV ÄULETI SOTQA QALAI JETTI?
2022 jyly Qaŋtar oqiǧasynan keiın būrynǧy prezident Nūrsūltan Nazarbaevtyŋ nemere ınısı Qairat Satybaldyūlynyŋ ūstalǧany turaly aqparat ülken qoǧamdyq rezonans tudyrdy.
Ol Ūlttyq qauıpsızdık komitetı töraǧasynyŋ būrynǧy orynbasary bolǧan. Sonymen qatar ırı biznes aktivterımen bailanysty tūlǧa retınde tanyldy. Satybaldyūly «Qazaqtelekom» kompaniiasyna qatysty ısterdı qosa alǧanda, asa ırı kölemdegı qarajatty jymqyru jäne basqa da ekonomikalyq qylmystar boiynşa jauapqa tartyldy.
2022 jyly sot ony kınälı dep tanyp, alty jylǧa bas bostandyǧynan aiyrdy.Tergeu barysynda memleketke milliardtaǧan teŋgenıŋ aktivterı men mülkı qaitarylǧany turaly resmi habarlamalar jasaldy. Būl oqiǧa Qazaqstandaǧy yqpaldy äuletterdıŋ ökılderı de qylmystyq jauapkerşılıkke tartyluy mümkın ekenın körsettı.
MİLLİARDTAǦAN DOLLARDYŊ DAUY
Qazaqstandaǧy eŋ ırı qarjylyq daulardyŋ bırı būrynǧy energetika ministrı, keiın BTA Bankınıŋ basşysy bolǧan Mūhtar Äbliazovtıŋ ısımen bailanysty. Ol 1998 jyly energetika, industriia jäne sauda ministrı qyzmetın atqardy.
Keiın bank sektoryna auysyp, BTA Bankınıŋ basşylyǧyna keldı. 2009 jyly bank qarjylyq qiyndyqtarǧa tap bolǧannan keiın Äbliazovke bank qarajatyn asa ırı kölemde jymqyrdy degen aiyp taǧyldy. Osy bap boiynşa 20 jyldyq jazaǧa kesıldı. Taǧy bır aiyptaular boiynşa ömır baqi türme jazasyn arqalady. Osylaişa ol syrttai sottalyp, auyr jaza arqalaǧan eks-şeneunık boldy. BTA Bankıne qatysty dau halyqaralyq sottarda da qaraldy.
Būl ıs Qazaqstan tarihyndaǧy eŋ ırı qarjylyq janjaldardyŋ bırı retınde este qaldy.
MİNİSTR BOLǦAN EKS-ÄKIMNIŊ AIYBY
Almatyny 1997-2004 jyldary basqarǧan Viktor Hrapunov ta Qazaqstandaǧy eŋ dauly şeneunıkterdıŋ bırı sanalady.
Būǧan deiın Şyǧys Qazaqstan oblysynyŋ äkımı bolǧan ol keiın şetelge ketken. Hrapunov kezınde Tötenşe jaǧdai ministrı boldy da. Qazaqstan qūqyq qorǧau organdary oǧan qyzmettık ökılettıgın asyra paidalanu, memlekettık mülıktı zaŋsyz iemdenu jäne qarjylyq qylmystarǧa qatysty aiyptar taqty.
Qazaqstan soty Hrapunovty syrttai 17 jylǧa sottady.
Onyŋ ısı memlekettık mülıktı jekeşelendıru, jer telımderın bölu jäne şetelge şyǧarylǧan aktivter mäselesımen bailanysty bolǧandyqtan, qoǧamda ülken rezonans tudyrdy.
DENSAULYQ SALASYNYŊ DENSAULYǦYN KÖRSETKEN IS
Qazaqstannyŋ būrynǧy densaulyq saqtau ministrı Jaqsylyq Dosqaliev te bır kezderı sybailas jemqorlyqqa qatysty aiyptar boiynşa tergeuge alynǧan. 2010 jyly ol qyzmettık ökılettıgın asyra paidalanu jäne paraqorlyqqa qatysty aiyptar boiynşa ūstaldy. Keiın 7 jylǧa sottaldy.
Onyŋ ısı sol kezeŋdegı eŋ rezonansty qylmystyq prosesterdıŋ bırı boldy. Keiın sot prosesınde bırqatar şeşımder özgertıldı. Dosqalievtıŋ ısı memlekettık basqaru jüiesındegı joǧary lauazymdy tūlǧalardyŋ jauapkerşılıgı mäselesın qoǧam talqysyna şyǧardy.
Taǧy bır Densaulyq saqtau ministrı Erjan Bırtanovtyŋ ısı de eldegı eŋ şuly qylmystyq prosesterdıŋ bırıne ainaldy. 2020 jyly ol özınıŋ orynbasary Oljas Äbışevpen bırge ūstaldy. Olarǧa densaulyq saqtau ministrlıgınıŋ aqparattyq jüielerın äzırleuge bölıngen biudjet qarajatyn jymqyru jäne qyzmettık ökılettıkterın asyra paidalanu aiyptary taǧyldy.
Tergeu nūsqasy boiynşa, memlekettık qarajatty paidalanu kezınde zaŋ būzuşylyqtarǧa jol berılgen.
2022 jyly sot Bırtanovty qyzmettık ökılettıgın asyra paidalandy dep tanyp, bes jylǧa bas bostandyǧyn şekteu jazasyn taǧaiyndady. Alaida ony asa ırı kölemde biudjet qarajatyn jymqyru aiyby boiynşa aqtady.
Būl ıs memlekettık aqparattyq jüielerdı äzırleuge bölınetın biudjet qarajatynyŋ jūmsaluyna qatysty mäselelerdı qoǧam talqysyna şyǧardy.
MÄDENİET SALASYNYŊ MÄDENİETINE SYN
Qazaqstannyŋ būrynǧy mädeniet jäne sport ministrı Arystanbek Mūhamediūly da jemqorlyqqa qatysty eŋ rezonansty ısterdıŋ bırınde figurant boldy.
2022 jyly ol ūstaldy. Oǧan halyqaralyq körmege bölıngen biudjet qarajatyn jymqyruǧa qatysty aiyp taǧyldy.
Äŋgıme 2017 jyly Astanada ötken EXPO-2017 halyqaralyq körmesı aiasynda ūiymdastyrylǧan «Şelkovyi put v iskusstve» körmesıne bölıngen qarajat turaly boldy.
2023 jyly sot Mūhamediūlyn osy aiyppen kınälı dep tanyp, segız jylǧa bas bostandyǧynan aiyrdy.
Būrynǧy ministrdıŋ sottaluy mädeniet salasyndaǧy memlekettık jobalardy qarjylandyru men biudjet qarajatynyŋ jūmsaluyna qatysty ülken sūraqtar tuǧyzdy.
JEMQORLYQTAN AQTALYP, KEIIN TAǦY SOTTALǦAN MİNİSTR
Qazaqstannyŋ būrynǧy ūlttyq ekonomika ministrı Quandyq Bişımbaevtyŋ esımı qoǧamǧa ekı ırı qylmystyq ıspen belgılı.
2017 jyly ministr qyzmetınen ketkennen keiın köp ūzamai ol sybailas jemqorlyqqa qatysty tergeuge ılıktı. 2018 jyly sot ony para alu jäne basqa da qylmystar boiynşa kınälı dep tanyp, 10 jylǧa bas bostandyǧynan aiyrdy. Keiın ol raqymşylyqqa ılıgıp, jazadan bosatyldy.
Alaida Bişımbaevtyŋ esımı 2024 jyly taǧy da el nazarynda boldy. Būl joly ol jūbaiy Saltanat Nükenovany öltırdı degen aiyppen sottaldy. Sot ony 24 jyl bas bostandyǧynan aiyru jazasyn taǧaiyndady.
Osylaişa, būrynǧy ministrdıŋ aty Qazaqstandaǧy eŋ rezonansty ekı qylmystyq ıstıŋ tarihynda qaldy.
20 JYL ARALYQPEN EKI RET SOTTALǦAN
Eks-şeneunık Abylai Myrzahmetov ekı ret qylmystyq jauapkerşılıkke tartylyp, sottalǧan. Alǧaşqy ıs 2002 jyly ol Kölık jäne kommunikasiia ministrlıgın basqarǧan kezde temır jol salasyndaǧy bylyqqa aiyptalyp, memlekettık mülıktı jymqyru derekterıne bailanysty qozǧaldy. 2003 jyly sot ony 5 jylǧa şartty türde bas bostandyǧynan aiyrdy. Sondai-aq mülkın tärkıleu turaly şeşım şyǧardy.
Arada 20 jyl ötken soŋ, 2023 jylǧy mamyrda Myrzahmetov «Atameken» ūlttyq palatasyn basqarǧan kezde qaita ūstaldy. Tergeu mälımetınşe, ol käsıpker Talǧat Boranbaevtan 13,9 mlrd teŋge alyp, onyŋ aǧasy Qairat Boranbaevty qamaudan bosatuǧa kömektesuge uäde bergen. 2024 jylǧy mamyrda sot ony asa ırı mölşerdegı alaiaqtyq jasaǧany üşın bes jylǧa bas bostandyǧynan aiyrdy. Memleket kırısıne 5,8 mlrd teŋge tärkıleu turaly şeşım qabyldandy.
2026 jylǧy şıldede sot jazasynyŋ ötelmegen bölıgın bas bostandyǧyn şekteuge auystyrǧannan keiın Myrzahmetov bostandyqqa şyqty.
2 MİNİSTRLIKTI BASQARǦANNAN KEIINGI QTJ
Qazaqstannyŋ būrynǧy ekonomika jäne sauda ministrı, bılım jäne ǧylym ministrı Jaqsylyq Külekeev 2008 jyly «Qazaqstan temır joly» ūlttyq kompaniiasynyŋ prezidentı kezınde ıstı boldy.
2008 jylǧy 1 säuırde ol 100 myŋ AQŞ dollary kölemınde para aldy degen küdıkpen ūstaldy. Alaida 2008 jylǧy 13 qaraşada sot ony para alu aiyby boiynşa aqtady. Sonymen bırge qyzmettık ökılettıgın asyra paidalanu, kompaniiaǧa tiesılı avtokölıktı qymbat baǧaǧa satu, jeke küzet qyzmetın kompaniia esebınen töleu jäne memlekettık satyp aluǧa qatysty üş epizod boiynşa kınälı dep tanydy.
Sot Külekeevtı üş jylǧa bas bostandyǧynan aiyrdy. 2009 jylǧy qaŋtarda apelliasiialyq sot būl ükımdı özgerıssız qaldyrdy. Alaida sol jyldyŋ qazan aiynda ol şartty türde merzımınen būryn bosatyldy.
ÄKIM ÄRKIM EMES
2020 jyly Pavlodar oblysynyŋ sol kezdegı äkımı Bolat Baqauovtyŋ ūstalǧany turaly aqparat qoǧamda ülken rezonans tudyrdy. Ol öŋırdı 2016 jyldan bastap basqarǧan.
Baqauov qyzmettık ökılettıgın asyra paidalanu deregı boiynşa qylmystyq jauapkerşılıkke tartyldy. Keiın sot ony kınälı dep tanyp, 3,5 jylǧa bas bostandyǧyn şekteu jazasyn taǧaiyndady.
Atyrau oblysynyŋ būrynǧy äkımı Bergei Rysqalievtıŋ ısı qoǧamda ülken dauǧa ainaldy. Öŋırdı 2006-2012 jyly basqarǧan ony sot sybailas jemqorlyqqa qatysy bar degen aiyppen 17 jylǧa sottady.
Būl oqiǧalar öŋır basşylarynyŋ qyzmettık şeşımderı men biznes müddelerınıŋ araqatynasy mäselesın taǧy da kün tärtıbıne şyǧardy. Nazarbaev tūsynda äkım bolyp, keiın ony şetelde synauşyǧa ainalǧan Rysqalievtıŋ jaǧdaiynda mäselenıŋ saiasi reŋkı basym boldy.
Qazaqstandaǧy joǧary lauazymdy şeneunıkterge qatysty ısterdıŋ auqymy men sipaty ärtürlı. Bırınde memlekettık satyp alu mäselesı köterılse, ekınşısınde ūlttyq kompaniialardyŋ aktivterı, bankterdıŋ qarajaty nemese memlekettık mülıktı jekeşelendıru mäselesı qozǧaldy.
Bıraq olardyŋ barlyǧyn bırıktıretın ortaq mäsele bar: memlekettık resurstar men lauazymdyq ökılettıkterdı jeke müddege paidalanu mäselesı.
2026 jylǧy qaraşada «Samūryq-Qazyna» men «Qazaqstan temır joly» basşylarynyŋ ūstaluyna qatysty oqiǧa būl taqyrypty qaitadan kün tärtıbıne şyǧardy. Öitkenı äŋgıme jai ǧana ekı lauazymdy tūlǧa turaly emes. «Samūryq-Qazyna» qory men «Qazaqstan temır joly» – el ekonomikasynyŋ strategiialyq maŋyzy bar qūrylymdary. Olardyŋ qyzmetıne qatysty kez kelgen tergeu memlekettık aktivterdı basqaru, qarjynyŋ aşyqtyǧy jäne qoǧamdyq baqylau mäselelerın alǧa şyǧarady.
Gülbarşyn Nūrhan
«Adyrna»
