Foto: travelask.ru
Vengriiada kommunistık rejim tūsynda memlekettık qauıpsızdık qyzmetterınıŋ arhivınde tırkelgen 60 myŋǧa juyq adamnyŋ deregı aşyq qoljetımdılıkke şyǧaryldy. Būryn qūpiia saqtalǧan qūjattardy endı arnaiy sait arqyly kez kelgen adam zerttei alady. Būl turaly Euronews jazdy, dep habarlaidy “Adyrna”.
4 qaraşada Vengriianyŋ Memlekettık qauıpsızdık qyzmetterı tarihi arhivı 1990 jylǧa deiın jasalǧan qūpiia qūjattardyŋ üş sanatyn jariialady. Olardyŋ qatarynda agentterdıŋ tırkeu kartochkalary, 1957–1962 jyldardaǧy agenttıkke tartu jurnaldary jäne būrynǧy aqparat beruşılerdıŋ jeke derekterı men bürkenşık attary körsetılgen elektrondy baza bar.
Aşyq derekterdı nyitottaktak.hu saity arqyly ızdeuge bolady. Paidalanuşylar aqparatty adamnyŋ aty-jönı, tuǧan künı men jerı nemese agenttık bürkenşık aty boiynşa qarai alady. Tırkeu kartalarynda azamattardyŋ jeke mälımetterımen qatar, olardy arnaiy qyzmettermen yntymaqtastyqqa tartu sebepterı men jaǧdailary, sondai-aq bailanys ornatqan kezeŋı turaly aqparat qamtylǧan.
Arhiv mälımetınşe, tırkeu kartalary men agenttıkke tartu jurnaldarynyŋ ärqaisysynda şamamen 25 myŋ adamnyŋ esımı bar. Al 1970 jyldardan berı qalyptastyrylyp, magnittık taspalarda saqtalǧan elektrondy reestrde 55 myŋǧa juyq adamnyŋ deregı tırkelgen. Mälımetterdıŋ bır bölıgı qaitalanatyndyqtan, qūjattarda aty atalǧan adamdardyŋ jalpy sany 50–60 myŋ şamasynda dep baǧalanyp otyr.
Vengriia bilıgı aldaǧy uaqytta agenttıkke tartu jönındegı jeke ısterdı de jariialaudy josparlap otyr. Olardyŋ sany şamamen 10 myŋǧa jetedı. Qūjattardyŋ jalpy kölemı jüzdegen myŋ betten tūrady. Qazır mamandar arnaiy qyzmetterdıŋ baqylauynda bolǧanymen, olarmen yntymaqtaspaityn azamattarǧa qatysty qūpiia aqparatty alyp tastau jūmystaryn jürgızıp jatyr.
Memlekettık qauıpsızdık qyzmetterı tarihi arhivınıŋ bas direktory Gerge Benedeguz Chehtyŋ aituynşa, saqtalǧan materialdar tolyq emes, al qūjattardaǧy mälımetterdıŋ barlyǧy bırdei şyndyqqa säikes kele bermeidı.
Mamandardyŋ baǧalauynşa, Vengriiadaǧy kommunistık bilıktıŋ tört onjyldyǧy ışınde arnaiy qyzmetter şamamen 150 myŋ adamdy aqparat beruge tartuy mümkın. Alaida olardyŋ üşten bırınıŋ ǧana esımı anyqtalǧan. 1956 jylǧy oqiǧalar men saiasi rejim auysqan kezeŋde arhiv qūjattarynyŋ edäuır bölıgı joiylǧan.
Jariialanǧan materialdarda negızınen qarapaiym azamattardyŋ esımderı kezdesedı. Olardyŋ arasynda meiramhana men qonaqüi qyzmetkerlerı, satuşylar, jürgızuşıler, temırjolşylar jäne fermerler bar.
Arhiv ökılderı qūjattarda adamnyŋ esımınıŋ boluy onyŋ memlekettık qauıpsızdık organdarymen erıktı türde yntymaqtasqanyn bıldırmeitının eskerttı. Sondyqtan jariialanǧan derekterdı baǧalau kezınde qūjattardyŋ mazmūny men tarihi jaǧdaidy eskeru qajet.
Eske salsaq, būǧan deiın Vengriia memlekettık qauıpsızdık qyzmetınıŋ ofiserlerı, agentterı men aqparat beruşılerınıŋ tızımın jariialau 4 qaraşaǧa şegerılgenın habarlaǧan. Būl kün 1956 jyly Keŋes äskerlerı Vengriiadaǧy revoliusiiany basu üşın auqymdy äskeri şabuyl bastaǧan tarihi oqiǧamen tūspa-tūs keletın.
Bastapqyda qūpiia arhivterdı aşu jäne tiıstı tızımderdı jariialau 23 qazanǧa josparlanǧan. Alaida tehnikalyq sebepterge bailanysty jariialanym merzımı özgergen.
