Foto: https://x.com/Jan34733995/status/1833804830751469604/photo/1
Bügın, 11 qyrküiekte adamzat tarihyndaǧy eŋ auyr terrorlyq şabuyldardyŋ bırı – 2001 jylǧy 11 qyrküiek oqiǧasyna 25 jyl toldy. Osydan şirek ǧasyr būryn AQŞ-ta bolǧan şabuyl 3 myŋǧa juyq adamnyŋ ömırın qiyp, älemdık qauıpsızdık jüiesın tübegeilı özgerttı. Onyŋ saiasi, äleumettık jäne geosaiasi saldary bügınge deiın sezılıp keledı.
2001 jylǧy 11 qyrküiek künı «äl-Kaida» terrorlyq ūiymyna qatysy bar 19 adam AQŞ-taǧy tört jolauşylar ūşaǧyn basyp aldy. Ekı ūşaq Niu-Iorktegı Düniejüzılık sauda ortalyǧynyŋ qos mūnarasyna soǧyldy. Üşınşı ūşaq Vaşington maŋyndaǧy AQŞ Qorǧanys ministrlıgı – Pentagon ǧimaratyna baǧyttalsa, törtınşı ūşaq Pensilvaniia ştatyndaǧy alaŋǧa qūlady.
Niu-Iorktegı şabuyldan keiın Düniejüzılık sauda ortalyǧynyŋ qos mūnarasy bırneşe saǧat ışınde tolyqtai qirady. Älem jūrtşylyǧy teledidar arqyly oqiǧanyŋ tıkelei kuäsı boldy. Myŋdaǧan adam ǧimarattardan evakuasiialansa, ört söndıruşıler, polisiia qyzmetkerlerı, medisina mamandary jäne basqa da qūtqaruşylar adamdardy qūtqaru üşın qauıptı aimaqqa kırdı.
Teraktıler saldarynan 2977 adam qaza tapty. Olardyŋ qatarynda Düniejüzılık sauda ortalyǧynda, Pentagonda jäne Pensilvaniiadaǧy ūşaq apaty bolǧan jerde bolǧan adamdar bar. Qaiǧyly oqiǧadan keiın köptegen adam jaraqat alyp, onyŋ saldary jyldar boiy densaulyqqa äser ettı. Qazırgı taŋda da 11 qyrküiek oqiǧasynan keiıngı uly şaŋ-tozaŋnyŋ äserıne bailanysty aurulardan zardap şekkender medisinalyq baqylauda.
11 qyrküiek AQŞ-tyŋ qauıpsızdık saiasatyn tübegeilı özgerttı. Äuejailardaǧy baqylau küşeitılıp, barlau jäne terrorizmge qarsy qūrylymdardyŋ ökılettıgı keŋeidı. AQŞ-ta Işkı qauıpsızdık ministrlıgı qūrylyp, terrorizmge qarsy küres memlekettık saiasattyŋ negızgı baǧyttarynyŋ bırıne ainaldy.
Oqiǧanyŋ saldary AQŞ aumaǧymen şektelgen joq. Vaşington bastaǧan «Terrorizmge qarsy soǧys» aiasynda Auǧanstandaǧy äskeri operasiia bastalyp, keiın AQŞ-tyŋ İraktaǧy soǧysqa qatysuy halyqaralyq saiasatqa ülken äser ettı. Būl äskeri nauqandar Ortalyq Aziiadan Taiau Şyǧysqa deiıngı aimaqtardaǧy qauıpsızdık jaǧdaiyna da yqpal ettı.
11 qyrküiekten keiıngı kezeŋde qauıpsızdık pen azamattyq erkındık arasyndaǧy tepe-teŋdık mäselesı de ötkır talqylandy. Terrorizmmen küres maqsatynda baqylau men derekterdı jinau tetıkterınıŋ keŋeiuı adam qūqyqtary men jeke ömırge qol sūqpauşylyq mäselelerın kün tärtıbıne şyǧardy. Sonymen bırge mūsylman qauymyna qatysty küdık pen kemsıtuşılık jaǧdailary da küşeidı.
Arada 25 jyl ötse de, 11 qyrküiektıŋ adam taǧdyryna qaldyrǧan ızı joiylǧan joq. Qaza tapqandardyŋ tuystary jyl saiyn Niu-Iorktegı memorialda qūrbandardyŋ esımderın atap, eske alu räsımın ötkızedı. Memorialdaǧy qola taqtalarǧa 2001 jylǧy şabuyldarda qaza tapqan adamdardyŋ esımderı qaşalyp jazylǧan.
Qaiǧyly oqiǧa bolǧan jerde bügınde Ūlttyq 11 qyrküiek memorialy men muzeiı ornalasqan. Ol Düniejüzılık sauda ortalyǧynyŋ būrynǧy ornynda boi köterıp, şabuyl qūrbandaryn eske aluǧa jäne sol künnıŋ tarihyn keiıngı ūrpaqqa jetkızuge arnalǧan. Memorial keşenınde oqiǧanyŋ hronologiiasy, qūrbandardyŋ taǧdyry men şabuyldan keiıngı qalpyna keltıru jūmystary turaly materialdar saqtalǧan.
Şirek ǧasyr ötse de, 11 qyrküiek älem tarihyndaǧy betbūrys kezeŋderdıŋ bırı retınde qala beredı. Bır künnıŋ ışınde bolǧan şabuyl myŋdaǧan otbasynyŋ taǧdyryn özgerttı, al onyŋ saiasi jäne äleumettık saldary tūtas bır däuırge äser ettı. 25 jyldyq data adamzatqa terrorlyq zorlyqtyŋ qūrbandaryn ūmytpau jäne beibıt ömırdıŋ qadırın baǧalau qajettıgın taǧy bır märte eske salady.
