Qazaqstannyŋ jaŋa Konstitusiiasynda äleumettık memleket qaǧidattarynyŋ bekıtıluı el damuynyŋ strategiialyq baǧytyn aiqyndap berdı.
Äsırese, memlekettıŋ äleumettık mındettemelerıne konstitusiialyq märtebe berıluı – saiasi bilıktıŋ auysuy men basqaru jüiesındegı özgerısterge qaramastan, azamattardyŋ qūqyqtaryn berık qorǧaudyŋ basty kepılıne ainaldy. Sondai-aq bügınde elımızde ıske asyp jatqan «Ädılettı Qazaqstan» tūjyrymdamasy halyqtyŋ ömır süru sapasyn jaqsartu men äleumettık teŋsızdıktı azaitudyŋ negızgı özegı.
Memlekettık qoldaudyŋ adam ömırınıŋ barlyq kezeŋderın qamtuy, qymbat tūratyn joǧary tehnologiialyq otalardyŋ tegın jasaluy jäne atauly äleumettık kömektıŋ jūmyspen qamtu baǧdarlamalarymen ūştastyryluy – bügıngı äleumettık saiasattyŋ tiımdılıgın körsetedı. Būǧan qosa, bılım beru tapsyrysynyŋ jekemenşık mektepterge de berıluı salalyq resurstardy oŋtaily paidalanuǧa jäne salauatty bäsekelestıktı arttyruǧa jol aşty. Mūndai keşendı täsılder elımızde «adamǧa baǧdarlanǧan» servistık memleket ülgısın qalyptastyruǧa qyzmet etude. Būl baǧyttaǧy reformalardyŋ mänı men qoǧamdyq maŋyzy turaly Qazaqstan Azamattyq Aliansynyŋ vise-prezidentı Gülnar Qūrbanbaevamen äŋgımelestık.
– Jaŋa Konstitusiiada Qazaqstan äleumettık memleket qaǧidattaryn bekıttı. Memlekettıŋ äleumettık mındettemelerı konstitusiialyq märtebege ie boluy qanşalyqty maŋyzdy?
– Äleumettık memleket – öz saiasatyn qoǧam müddelerı men qajettılıkterı negızınde aiqyndaityn, eŋ aldymen, halyqtyŋ eŋ özektı mäselelerın şeşuge, azamattardy laiyqty ömır süru deŋgeiımen jäne damuǧa arnalǧan teŋ mümkındıktermen qamtamasyz etuge baǧyttalǧan memleket.
Sondyqtan da memlekettıŋ äleumettık mındettemelerıne konstitusiialyq märtebe berıluınıŋ strategiialyq maŋyzy öte joǧary. Osynyŋ arqasynda otandastarymyz äleumettık qorǧau, bılım beru men densaulyq saqtau, sondai-aq otbasyn jäne halyqtyŋ äleumettık osal toptaryn qoldau salalarynda berık konstitusiialyq kepıldıkterge ie bolyp otyr.
Azamattyq qoǧamnyŋ belsendı ökılı retınde jäne qūqyq qorǧau salasyndaǧy köpjyldyq täjıribeme süiene otyryp, mynany nyq senımmen aita alamyn: Negızgı zaŋda bekıtılgen būl qosymşa äleumettık kepıldıkter saiasi bilıktıŋ auysuy men memlekettık basqaru jüiesındegı aǧymdaǧy özgerısterge qaramastan, azamattardyŋ äleumettık qūqyqtaryn tiımdı ärı nätijelı qorǧaudyŋ basty kepılı.
– Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyŋ tūsynda äleumettık saiasat Qazaqstan damuynyŋ negızgı basymdyqtarynyŋ bırıne ainaldy dep aituǧa bola ma? Memlekettıŋ äleumettık funksiiasyn nyǧaitudaǧy onyŋ rölın neden köresız?
– İä, būlai dep aituǧa tolyq negız bar. Joǧaryda atap ötkenımdei, memlekettıŋ äleumettık saiasaty – qoǧamdyq-saiasi jäne ekonomikalyq prosesterdı memlekettık basqarudyŋ basty strategiialyq baǧyttarynyŋ bırı.
Memleket basşysynyŋ bastamasymen soŋǧy jyldary eŋ tömengı jalaqy kölemınıŋ kezeŋ-kezeŋımen artyp kele jatqanyn, zeinetaqy men äleumettık järdemaqylardyŋ tūraqty türde indekstelıp otyrǧanyn atap ötudıŋ özı jetkılıktı. Sonymen qatar, Ūlttyq qordyŋ investisiialyq tabysynyŋ belgılı bır bölıgın balalar 18 jasqa tolǧanǧa deiın olardyŋ arnaiy esepşottaryna jyl saiyn audaryp tūrudy közdeitın «Ūlttyq qor – balalarǧa» bastamasy qoǧam tarapynan öte joǧary qoldauǧa ie boldy.
Būǧan qosa, memlekettıŋ auyldyq jerlerdegı medisinany örkendetu, «Jaily mektep» jobasyn tek ırı megapolisterde ǧana emes, elımızdıŋ şalǧai öŋırlerınde de jüzege asyru baǧytyndaǧy jūmystary, sondai-aq käsıptık bılım beru men qaita daiarlau baǧdarlamalaryn jüielendıru, jastardyŋ jūmyspen qamtyluyn qoldau şaralary da erekşe maŋyzǧa ie.
Elımızde engızılıp jatqan «Ädılettı Qazaqstan» tūjyrymdamasy, şyn mänınde, Prezidenttıŋ äleumettık saiasatynyŋ basty özegı (kvintessensiiasy) ıspettı. Būl tūjyrymdama azamattarǧa teŋ mümkındıkter tuǧyzu, äleumettık teŋsızdıktı azaitu, sapaly bılım men medisinalyq kömektıŋ qoljetımdılıgın arttyru jäne memlekettıŋ äleumettık jauapkerşılıgın nyǧaitu arqyly öz elınıŋ naǧyz patrioty – belsendı azamatty qalyptastyrudyŋ qisyndy ärı tiımdı modelın qūruǧa negızdelgen.
Osyndai saiasattyŋ nätijesınde azamattardyŋ bılım alu, jūmyspen qamtylu jäne käsıpkerlık salasy arqyly öz äleuetın tolyqtai jüzege asyruyna qolaily jaǧdai jasalady.
– Qazaqstanda memleket tek bazalyq medisinalyq kömektı ǧana emes, sonymen bırge qymbat tūratyn joǧary tehnologiialyq otalardy da qarjylandyrady. Būl tek medisinalyq tūrǧydan ǧana emes, äleumettık tūrǧydan da qanşalyqty maŋyzdy?
– Qazaqstan Respublikasynyŋ jaŋa Konstitusiiasynyŋ 32-babynda azamattardyŋ densaulyǧyn saqtau qūqyǧy naqty bekıtılgen. Soǧan säikes, Qazaqstan Respublikasynyŋ azamattary özderı aqy tölemeitın medisinalyq kömek aluǧa tolyq qūqyly.
Būl rette körsetıletın tegın kömek türlerı zamanaui joǧary tehnologiialyq otalardy jasau qajettılıgın de qamtuy mümkın. Joǧary tehnologiialyq medisinalyq kömektı memleket tarapynan qarjylandyrudyŋ äleumettık maŋyzy öte joǧary. Mūndai kürdelı otalardyŋ qūny jiı jaǧdaida ondaǧan million teŋgege jetedı, sondyqtan memlekettık qoldau bolmasa, olar otandyq otbasylardyŋ köpşılıgı üşın qoljetımsız bolyp qalar edı.
Däl osyndai otalardyŋ memleket esebınen öteluınıŋ arqasynda bızdıŋ azamattarymyz tabys deŋgeiıne qaramastan, eŋ ozyq medisinalyq tehnologiialardyŋ igılıgın teŋ därejede körıp otyr.
Bügınde Qazaqstanda medisinalyq bılım beru deŋgeiı öte laiyqty därejede damyǧan jäne elımızde joǧary bılıktı mamandar eŋbek etedı. Bız kez kelgen deŋgeidegı ärı kez kelgen kürdelılıktegı medisinalyq qyzmetterdı öz elımızde körsetuge tolyq qauqarlymyz. Eger därıgerlerımızdıŋ käsıbi qyzmetın tiımdı atqaruy üşın olardy zamanaui joǧary tehnologiialyq qūraldarmen qamtamasyz ete alsaq, būl – otandyq medisina üşın ülken jetıstık jäne memleketımızdıŋ oŋ imidjınıŋ kepılı.
Al joǧary tehnologiialardy qoldanu arqyly körsetıletın mūndai bılıktı medisinalyq kömek adamdardyŋ eŋbekke qabılettılıgın qalpyna keltıruge, mügedektık qaupın aitarlyqtai azaituǧa jäne qazaqstandyqtardyŋ ömır süru sapasyn arttyruǧa tıkelei mümkındık beretını sözsız.
– Bügınde Qazaqstanda atauly äleumettık kömek jūmyspen qamtu, käsıptık bılım beru jäne jūmysqa ornalastyru baǧdarlamalarymen ūştastyrylǧan. Äleumettık qoldaudyŋ mūndai modelınıŋ küştı tūstaryn neden köresız?
– Qazaqstan Respublikasynyŋ Äleumettık kodeksıne säikes, atauly äleumettık kömek jan basyna şaqqandaǧy ortaşa tabysy kedeilık şegınen aspaityn Qazaqstan Respublikasynyŋ azamattaryna, qandastarǧa, bosqyndarǧa, sondai-aq elımızdıŋ aumaǧynda tūraqty tūratyn şeteldıkter men azamattyǧy joq tūlǧalarǧa berıledı.
Mūndai qūqyqtyq ūstanym Qazaqstan ratifikasiialaǧan, BŪŪ Bas Assambleiasy 1966 jylǧy 16 jeltoqsanda qabyldaǧan Ekonomikalyq, äleumettık jäne mädeni qūqyqtar turaly halyqaralyq paktınıŋ negızgı qaǧidattarymen tolyq ündesedı.
Qazırgı uaqytta Qazaqstandaǧy atauly äleumettık kömek tek uaqytşa ömırlık qiyndyqtardy şeşudı ǧana emes, sonymen bırge azamattardyŋ öz äl-auqatyn öz betınşe jaqsartuyna jaǧdai jasaudy maqsat etedı. Eger dästürlı äleumettık järdem mäselenı tek belgılı bır kezeŋge ǧana rettese, al būl qoldaudy käsıptık oqytu jäne jūmysqa ornalastyru şaralarymen ūştastyru adamnyŋ jaŋa daǧdylardy igeruıne, laiyqty jūmys tauyp, tūraqty tabys közıne ie boluyna jol aşady.
Otandastarymyz memleket tarapynan AÄK körsetılgen tūsta, azamattardyŋ özderınen de «jauapty qadam» kütıletının naqty sezınuı qajet. Ol qadam – qoǧamdaǧy masyldyq köŋıl-küidı eŋserıp, belsendı azamattyq jäne ekonomikalyq qarekettı arttyru. Atauly äleumettık kömektıŋ negızgı oŋ nätijesı men tiımdılıgı de däl osyndai syndarly ärı teŋgerımdı täsılden aiqyn körınıs tabady.
– Bügınde Qazaqstandaǧy memlekettık qoldau adam ömırınıŋ barlyq kezeŋderın – düniege kelgennen bastap, bılım alu, jūmysqa ornalasu jäne zeinetaqymen qamsyzdandyryluǧa deiıngı aralyqty tügel qamtidy. Būl memlekettıŋ basymdyqtary turaly ne aitady?
– Būl Qazaqstanda äleumettık memleket qaǧidatynyŋ ıs jüzınde ömırşeŋdık tauyp jatqanyn aiǧaqtaidy. Memlekettık saiasattyŋ basty nazarynda – adam, onyŋ qūqyqtary men mūqtajdyqtary, sondai-aq sanaly ǧūmyrynyŋ ärbır kezeŋınde ömır süru sapasyn arttyru mındetı tūr.
Osy tūrǧyda, elımızdıŋ Prezidentı 2021 jyly «Qazaqstan Respublikasynda memlekettık basqarudy damytudyŋ 2030 jylǧa deiıngı tūjyrymdamasyn» bekıtkenın atap ötken oryndy. Onda «Eŋ aldymen adamdar» qaǧidatyna negızdelgen «adamǧa baǧdarlanǧan» modeldı qūru közdelgen.
Atalǧan Tūjyrymdamaǧa säikes, äleumettık saiasat ärbır adam men otbasynyŋ şynaiy ömırlık jaǧdailaryn negızge ala otyryp qūryluy tiıs. Būl öz kezegınde mynadai mındetterdı qamtidy:
Äleumettık qyzmetterdıŋ sapalyq deŋgeiı men qoljetımdılıgın arttyru;
Atauly äleumettık qoldau jüiesın odan ärı damytu;
Adam kapitalyn jüielı türde örkendetu;
Memlekettık organdardyŋ jūmysynda klientke baǧdarlanu qaǧidatyn bekıtu;
Äleumettık sala baǧytyn sifrlyq transformasiialau;
Öŋırlık teŋgerımsızdıkterdı (alşaqtyqtardy) barynşa azaitu;
Naqty nätijege baǧyttalu – būl halyqtyŋ äl-auqaty, kedeilıktı qysqartu, medisinalyq kömektıŋ qoljetımdılıgı, bılım beru sapasy, azamattardyŋ jūmyspen qamtyluy jäne äleumettık qorǧalu deŋgeiı siiaqty maqsatty indikatorlarǧa qol jetkızudı bıldıredı.
Qoryta aitqanda, halyqty äleumettık qoldau baǧytyndaǧy memlekettık basqaru saiasaty – azamattardyŋ ömır süru sapasyn köteruge, adam kapitalyn damytuǧa, memlekettık qyzmetterge teŋ qoljetımdılıktı qamtamasyz etuge jäne tiımdı, servistık ärı adamǧa baǧdarlanǧan memlekettı qalyptastyruǧa baǧyttalǧan bırtūtas keşendı täsılder jüiesı.
– Memlekettık bılım beru tapsyrysynyŋ tek memlekettık qana emes, sonymen bırge jekemenşık mektepterge de taratyluy Qazaqstannyŋ bılım beru saiasatynyŋ erekşelıkterınıŋ bırıne ainaldy. Mūndai täsıl memleketke, bılım beru jüiesıne jäne otbasylardyŋ özıne ne beredı?
– Eŋ aldymen, bızdıŋ naryqtyq ekonomika jaǧdaiynda ömır sürıp jatqanymyzdy jete tüsınuımız qajet. Būl jüiede memlekettık jäne jekemenşık qūrylymdar – sonyŋ ışınde bılım beru salasynda da – özara teŋ şarttarda qyzmet atqarady.
Bızdıŋ otandastarymyz bılım beru jüiesınen onyŋ menşık nemese ūiymdastyrylu formasyna qaramastan, eŋ aldymen, joǧary sapaly bılım beru qyzmetın aludy kütedı.
Sol sebeptı de memlekettık bılım beru tapsyrysynyŋ jekemenşık mektepterge de taratyluy äbden qisyndy ärı zaŋdy üderıs. Būl qadam bükıl bılım beru jüiesınıŋ resurstaryn anaǧūrlym tiımdı ärı nätijelı paidalanuǧa jol aşady. Memleket tūrǧysynan alǧanda būl tek biudjet qarajaty esebınen ǧana köptegen jaŋa mektepter salu qajettılıgıne täueldı bolmai-aq, sapaly bılımnıŋ qoljetımdılıgın keŋeitudıŋ bıregei mümkındıgı.
Būl üderıstegı basty oŋ serpın – jekemenşık jäne memlekettık mektepter arasyndaǧy salauatty bäsekelestıktıŋ jandanuy. Mūndai bäsekeden bılım beru jüiesı tek ūtysqa ie bolady, öitkenı būl rette oqytu sapasy artyp, zamanaui modelder men ozyq ädıstemeler engızıledı, sondai-aq elımızdıŋ bolaşaq käsıbi äleuetı odan ärı küşeie tüsedı.
