Prometei – ejelgı grek mifologiiasyndaǧy alyp-titan, qūdailardyŋ ozbyrlyǧynan adamdardy qorǧauşy ärı olarǧa ot syilauşy. Onyŋ esımı grekşe «aldyn ala oilauşy» nemese «qamqorşy» degen maǧynany bıldıredı. Adamdardy jabaiy küiden qūtqaryp, olarǧa öner, ǧylym men qolöner üirenuı üşın Zevstıŋ rūqsatynsyz Olimpten ot ūrlady.
Janrlyq erekşelıgı gonzo jurnalistikaǧa jaqyn, bolǧan uaqiǧany qaz-qalpynda baiandaityn būl äŋgıme būdan üş jyl būryn jazylǧan. Älde qaşan ūsynbaǧanymyz ädep saqtaǧan türımız edı. Sebebı: keiıpkerımız joǧary lauazymdy qyzmette boldy…
Älhissa. 2007 jyldyŋ küzı. Almatydamyz. Oşaǧymyzdyŋ oty öleusırep sönuge şaq qalǧan. Būl Almatymen qosa, oŋtüstıktegı tört oblysqa tügel tönegen qauıp edı. Myna betınde jüz myŋdaǧan şaŋyraqtyŋ jyluy qatyp qalar. Ol degenıŋız asa auyr apat bolar edı.
Ot turaly, jylu turaly oilaǧan bızdıŋ sanamyzda sol kezde Prometeidıŋ aty atalyp, jarnamasy jaŋǧyrǧan.
— Gaz qaidan keledı?
— Özbekstannan.
— Ne boldy?
— Olar gazdy toqtatty.
— Ükımet ne qarap otyr.
— Söilesıp jatyr.
Resmi BAQ tyŋ aqparaty osy şamaly. Bilıktıŋ aituynşa: Şymkent, Jambyl jaqtarda jer asty üŋgırlerıne aidap, saqtap otyrǧan gaz qorymyz bar”. Äi qaidam, qazırde Almatyŋyzdyŋ özı dırdektep otyr.
***
— Būndai qauıp boljanǧan ba?
— İä, Baqtyqoja Izmūhambetov būny tört jyl būryn aitqan. Ol Energetika jäne Täbiǧi resurstar Ministırı qyzmetınen bosatqanşa tört jyl boiy tynbai tabandap talap etken.
Ol ūsynǧan jobada: «Elımızdıŋ tüstıgınde tūtas halqymyzdyŋ törtten bırı tūrady. Eger qys mezgılınde Özbekstan bızge gaz beruın toqtatsa, onda ol — ülken apat äkeledı. Sol sebeptı: oŋtüstık oblystardy gaz importyna täueldılıkten bosatuymyz kerek” degen. Ol ǧana emes, “Saryarqa” gaz qūbyry jobasy da, Baqtyqojanyŋ ūsynysy bolatyn.
Ol “terıskeidegı qysy ūzaq ölkelerge, ondaǧy auyldarga gaz kelse, halyqtyŋ tūrmys sapasy jaqsaryp, ışkı köşı - qon saiabyrlap, jalpy tūraqtylyqqa tamaşa negız bolar edı” degen.
— 1000 tekşe metırın bızge 38 dollardan satyp otyrǧan özbekter bızden basqa aluşy tabylsa qūbyrdy bır-aq künde jabady. Sol üşın,— degen Baqtyqoja Salahaddinūly,— barynşa qysqa uaqytta Beineu, Bozai, Qyzylorda baǧytynda qūbyr tartyp, batystaǧy özımızde bar otyndy Şymkentke jetkızuımız kerek. Energetikalyq qauıpsızdık — būl — Ūlttyq qauıpsızdık degen sol kezdegı Prezidentke 2004 jyly.
Būl —tūjyrymdy tüsıngendei bolǧan Memleket basşysy Ükımet bastyǧyna baǧdarlamany mūqiiat zertteudı jäne jobalyq esebın jasaudy tapsyrdy.
Ükımetke Danial Ahmetov endı ǧana kelgen bolatyn. Myna jūmysty Prezident tapsyrǧan soŋ ol Energetika minıstırın şaqyryp aldy.
Biık bıtımdı aqqūba jıgıttıŋ Bäkeŋmen äŋgımesı jatyq qazaqşa örbıdı. Ministrdı bıraz tyŋdaǧan soŋ, ideiany tolyq qūptaitynyn aityp, batystan oŋtüstıkke tartylatyn diametrı 1200 mm, ūzyndyǧy 1500 şaqyrymdyq qūbyr jelısı turaly — osynau bır salmaqty joba turaly qyzmet bastalyp edı. Būl oryndalsa Qazaqstan tarihyndaǧy ırı ūlttyq jobanyŋ bırı bolmaq.
Bäkeŋ Reseige 60 dollardan satylǧan gazdyŋ esebınen Özbekstannan 38 dollarǧa alyp oŋtüstıktı jauyp otyrǧan jaǧdai uaqytşa tırlık,— degen. Ol biudjetke 22 dollar paida äkeletın saudanyŋ ūzaqqa sozylmaitynyn sonda aitqan. Sebebı: Türkımen gazyn Qytaiǧa tartu turaly äŋgıme bastalyp ketken kez edı. Ol —“Köz aldydaǧy paidadan görı, ūzaq merzımdık qauıpsızdık mäselesın maŋyzdy orynǧa qoiu kerek” barynşa däleldep baqqan.
***
Milliardtaǧan dollarlyq mūndai ırı jobanyŋ oryndaluyna deiın köp uaqyt keter edı.
Üş jyl öte şyqty. Baqtyqoja tabandap talap etudı toqtatqan joq. Ükımettı jailaǧan jemqorlyq, biurokratiia, bılıksızdık, nemkettılık barynşa kedergı boldy. “Saryarqa” jobasyn qoia tūrǧanda, oŋtüstık baǧyttyŋ özı mülde jyljymady.
Osynyŋ bärınen aldyn-ala qauıp alǧan ministr Baqtyqoja jobanyŋ oryndalmai qaluy mümkın ekenın boljap, özbekterdıŋ qolymen äreket etudı bastap, kettı.
Onyŋ sätı bylai keldı. Özbek jaǧyndaǧy energetikaǧa, onyŋ ışınde gaztransqa jauapty basşy Baqtyqojanyŋ baiyrǧy dosy, kurstasy bolatyn. Ufadaǧy universitette bırge oqyp, qatar bıtırgen jıgıt edı.
—Dosym,— dedı kelesı bır gaz kelısımıne bailanysty ekı el delegasiiasynyŋ kezdesuınde,— sız ben bızdıŋ ükımetter arasynda bailanysty suytatyn bır sebep bolsa, ol osy gaz jäne sudan tuyndaidy. Bız gazge bailanysty üş jyldyq kelısım-şart bekıteiık, — degen.
Äŋgıme Astanadaǧy meiramhananyŋ keŋ zalynda, jūrttan oqşau otyrǧan ekı ministr arasynda bolǧan. Olar otyrǧan kreslonyŋ janyndaǧy jurnal üstelıne taqau kelgen elpek kömekşı şoqyrdyŋ sübesı men qara uyldyryq jäne sändep qiylǧan qazy men nan qoiyp kettı. Ol kelıp-ketkeşe säl eŋkeiıp, ünsız qalǧan özbek dosy Bäkeŋnıŋ jüzıne közınıŋ üstımen sūrauly qarap otyrdy da bäseŋ dauyspen.
—Üş jylda naryqta ne bolady?
Qazaq ministrı ärıptesınıŋ közıne qarap, qalyŋ qasyn säl köterıp, ernın jymyry. Ünsız qaldy.
— Gazǧa bailanysty äŋgıme şyqsa ne bolady,— dedı.
Baqtyqoja taǧy ünsız köz qaraspen qaldy. Özbek oily jymiyp, Baqtyqojanyŋ oiyn döp tanyp tūrǧandvi söz jalǧady:
— Ondai äŋgıme şyqsa, Beineu-Şymkent qūbyry tezırek tartylady…
Myrs ete qalǧan ol, “maily, bizga ham zarary bolmas” dep özı özıne kübırlep, sirep qalǧan töbe şaşyn alaqanymen artyna sylady. Ol kresloǧa säl şalqaidy da, mūz salynǧan mödır ydystaǧy qara şäi tüstes qyşqyl susyndy säl şaiqap, dämın tatyp, tamsanyp qoidy, mai men qara uyldyryq qatar jaǧylǧan qara nandy tıske basty.
Qazaq jaǧy aldyn-ala daiyndaǧan Özbek — Qazaq gaz eksport-importtyna bailanysty üş jyldyq kelısım-şart meiramhanadaǧy jurnal üstelınde bekıtılıp jatty.
***
Baqtyqoja bosqa qauıptenbegen eken. 2007-nıŋ qatŋarynda Danial Ükımetten ketıp, Premerlıkke qazır de türmede otyrǧan mūrtty keldı.
Jaŋa ükımet: “Embı — Şymkent baǧytyndaǧy qūbyr jobasy milliardtaǧan dollar qarajatqa tüsedı. Onyŋ üstıne, importqa qymbat ketıp jatqan eksporttyq gazdy ışkı naryqqa būryp, baǧasy arzan özbek gazynyŋ ornyna aidau tiımsız joba” dep tapty. Söitıp, tört jyl jyr bolyp, jobalap, eseptep bıtıp, äne-mıne bastalady degen jobany kün tärtıbınen aldy. Jobany ǧana emes, ony barynşa qorǧaǧan Baqtyqojany da ministrlıkten ketırıp, energetikaǧa öz adamdaryn qoidy.
***
Özbekterdıŋ gaz qūbyryn jabuyna syltau bolǧan ötken jyly Baqtyqojanyŋ “ideiasymen” jasalǧan (älgınde bız aitqan) kelısımşart edı. Onda qazaq-özbek gaz import-ekportyna bır baǧamen üş jylǧa şart jasasqan bolatyn. Endı bügın Özbekter sol kelısım-şarttaǧy baǧany köterudı sūrap, şartty bır jaqty būzyp, gaz qūbyryn jauyp otyr.
Qazaq kelıspeidı. Özbekter oǧan qosa, qazaqtyŋ reseige gaz eksport baǧasyn 150% kötergenın aityp, odan beter tabandap tūrǧan. Oŋtüstıktegı tört oblys qaltyrap qataiyn dedı.
Aqyry mämılege keldı, öitpeske qazaqtyŋ qauqary joq edı. Aitpaqşy, Reseige eksporttyq baǧanyŋ 150 prosentke köterıluıne de Baqtyqojanyŋ adam tappas tosyn qimyly sebep bolǧan. Qyzyq. Ony kelesı äŋgımede aitamyz.
PS.
a) Astanadaǧy Prezident Apparatynda jäne Ükımette şaqyrylǧan şūǧyl jinalystar tötenşe sipatpen öttı.
ä) İä, sonymen 17 künge sozylǧan gaz teketıresınde qazaq jaǧy mämılege keldı. Baqtyqoja bekıtken üş jyldyq kelısımşartty būzdy. Baǧany retteldı.
b) üş künnen soŋ sol sol kezdegı Prezidenttıŋ “Halyqqa joldauynda: “Oŋtüstıktı gazben qamtudy özbek gazıne importtyq täueldılıkten bosatu basty mındet — ol bırınşı kezekte oryndalady” degen tırkester jalyndy papospen aitylyp jatty. Söitsede, keiın transūlttyq sipat alǧan ırı jobanyŋ oryndaluyna älı de üş jyl uaqyt kerek bolatyn. Ondai baqyt joba avtoryna emes, kelesı ministr Saut Myŋbaev myrzaǧa būiyrdy.
***
Batys Qazaqstan oblysynyŋ äkım keŋsesınde Baqtyqoja Salahaddinūly oŋaşa edı. Qarakök tüstı kostiumın kreslo arqalyǧyna jauyp, arly-berlı bıraz jürdı. 17 kün boiy tabandylyqpen gaz qūbyryn jauyp otyryp alǧan baiyrǧy kurstas dosyn esıne aldy. Astanadaǧy oŋaşa söilesuden keiın būlar kezıkpegen. Sebeb: taǧy bır äŋgımemızde aitqan “Non grata”.
Türkımen —Qytai qūbyrynyŋ ötetın joly turaly aitqan özbek Prezidentıne üzıldı-kesıldı toitara jauap berıp, “dörekılık” tanytqany üşın körşı el qazaq ministrı Baqtyqoja Izmūhambetovke non grata bergen edı. Söitıp, Taşkenttegı eskı dosqa barar jol jabylǧan.
Dosyna degen saǧynyşty köŋıl küiden säl sergıgende ışkı bölmedegı toŋazytqyşty eleusız ǧana aşyp, möldır ydysqa mūz saldy. Onyŋ üstıne şäi tüstes susyn qūiyp baiau ǧana şaiqap tūrdy.
Bır sätte oilaǧan maqsatyna aparar adal ruh pen eŋbek jäne jetken mūratqa qanaǧat sezımın aqynşa sezınıp köŋılı tolqyp, öleŋ şaqyryp tūrdy.
Aitpaqşy, älgınde Danial Kenjetaiūly da telefon şalǧan: “Qūttyqtaimyn Bäke,— dedı ol,— Būl sızben ärıptes bolǧan uaqyttaǧy bükıl ūlttyq deŋgeide jetken üşınşı ülken jeŋısımız. Sız halyqaralyq masştabtaǧy ırı kadrsyz,— degen.
Oŋtüstık ölkelerdı özbek gazıne täueldılıkten bosatyp, ūlttyŋ öz oşaǧyna öz otyn jetkızgen; keiıngı 2019 jyly Astanaǧa jetken “Saryarqa” jobasynyŋ da iesı Baqtyqoja Salahaddinūly Izmūhambetov qazaq üşın aŋyz Prometei emes,naǧyz Prometei.
Tıptı italiialyq ADJP pen Britichgazden qarjy alyp, Oraldan Bökeiordaǧa 600 şaqyrym gaz tartqyzǧany üşın aq maqalany mūndai taqyryppen jazuǧa bolar edı.
“El qamyn jegen erlerdıŋ
Söz bılgen janda qaqy bar” (Yǧylman Şörekūly).
Memleketşıl tūlǧalardyŋ El quatyn nyǧaitu jolyndaǧy eŋbegın nasihattau, sondai boluǧa talpynatyn ūrpaq ösıruge kerek.
Bäke aǧa taiauda “Ardagerlerdıŋ töraǧasy” mandatyn tapsyryp, tolyq qandy zeinet demalysyna jinala bastaǧanyn oqydym. Qazaq ömırınde bar prometeige densaulyq tıleimın.
Almas Ahmetbekūly
