Freedom House halyqaralyq ūiymynyŋ Freedom in the World 2026 atty jyl saiynǧy esebı Ortalyq Aziiadaǧy saiasi ahualǧa qatysty alaŋdatarlyq qorytyndy jasady. Qūjatqa säikes, aimaqtaǧy barlyq bes postkeŋestık memleket – Qazaqstan, Qyrǧyzstan, Özbekstan, Täjıkstan jäne Türıkmenstan – «erkın emes» (Not Free) elder sanatyna engızılgen. Būl elder saiasi qūqyqtar men azamattyq bostandyqtar deŋgeiı boiynşa älemdegı eŋ tömen körsetkışterdıŋ qatarynda qalyp otyr.
Baiandama avtorlary Ortalyq Aziiadaǧy jaǧdaidy bırneşe negızgı faktorlarmen bailanystyrady. Olardyŋ qatarynda täuelsız medialarǧa qysymnyŋ artuy, azamattyq qoǧamǧa baqylaudyŋ küşeiuı jäne şynaiy saiasi bäsekelestıktıŋ bolmauy bar. Köptegen elderde sailau prosesterı formaldy sipatqa ie bolyp, bilık auysuynyŋ naqty mümkındıgı şektelgen.
Qazaqstan: 23 ūpai
Qazaqstan 100 mümkın ūpaidyŋ 23-ın jinap, «erkın emes» el retınde baǧalandy. Esepte oppozisiialyq küşterdıŋ qyzmetıne qoiylatyn şekteuler, azamattyq belsendılerge qysym jäne täuelsız jurnalistikanyŋ erkındıgıne qatysty mäseleler körsetılgen. Sonymen qatar, sailau jüiesı bäsekelestık deŋgeiınıŋ tömendıgımen sipattalady.
Qyrǧyzstan: 26 ūpai
Būryn aimaqtaǧy salystyrmaly türde aşyq saiasi jüie retınde tanylǧan Qyrǧyzstan da «erkın emes» sanatyna öttı. El 26 ūpai jinady. Freedom House būl özgerıstı sailau barysyndaǧy zaŋbūzuşylyqtarmen, täuelsız BAQ-qa qysymnyŋ küşeiuımen jäne jurnalisterge qarsy qudalaumen tüsındıredı.
Özbekstan: 12 ūpai
Özbekstan 12 ūpaimen «erkın emes» elder qatarynda qaldy. Soŋǧy jyldary jürgızılgen keibır reformalarǧa qaramastan, esepte bilıktıŋ atqaruşy tarmaqta şoǧyrlanuy, parlamenttık oppozisiianyŋ joqtyǧy jäne täuelsız qūqyq qorǧauşylar men jurnalisterdıŋ qyzmetıne şekteuler saqtalyp otyrǧany atap ötıledı.
Täjıkstan: 5 ūpai
Täjıkstan aimaqtaǧy eŋ tömen körsetkışterdıŋ bırın körsetıp, nebärı 5 ūpai aldy. Baiandamada ūzaq uaqyt bilık etıp otyrǧan prezidenttıŋ basqaru jüiesı, zaŋdy oppozisiianyŋ joiyluy jäne onyŋ müşelerıne jüielı qysym jasaluy negızgı mäseleler retınde körsetılgen.
Türıkmenstan: 1 ūpai
Türıkmenstan 1 ūpaimen älemdegı eŋ jabyq jäne repressivtı memleketterdıŋ bırı retınde sipattalǧan. Elde saiasi ömır tolyq baqylauda, täuelsız media joqtyŋ qasy, al oppozisiialyq qyzmetke jol berılmeidı.
Freedom House esebı Ortalyq Aziia elderınde demokratiialyq instituttardyŋ älsızdıgın jäne azamattyq bostandyqtardyŋ şekteluın körsetedı. Aimaqtaǧy saiasi reformalardyŋ baiau jüruı jäne bilıktıŋ ortalyqtanuy būl jaǧdaidyŋ negızgı sebepterı retınde atalady.
