Freedom House халықаралық ұйымының Freedom in the World 2026 атты жыл сайынғы есебі Орталық Азиядағы саяси ахуалға қатысты алаңдатарлық қорытынды жасады. Құжатқа сәйкес, аймақтағы барлық бес посткеңестік мемлекет – Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Түрікменстан – «еркін емес» (Not Free) елдер санатына енгізілген. Бұл елдер саяси құқықтар мен азаматтық бостандықтар деңгейі бойынша әлемдегі ең төмен көрсеткіштердің қатарында қалып отыр.
Баяндама авторлары Орталық Азиядағы жағдайды бірнеше негізгі факторлармен байланыстырады. Олардың қатарында тәуелсіз медиаларға қысымның артуы, азаматтық қоғамға бақылаудың күшеюі және шынайы саяси бәсекелестіктің болмауы бар. Көптеген елдерде сайлау процестері формалды сипатқа ие болып, билік ауысуының нақты мүмкіндігі шектелген.
Қазақстан: 23 ұпай
Қазақстан 100 мүмкін ұпайдың 23-ін жинап, «еркін емес» ел ретінде бағаланды. Есепте оппозициялық күштердің қызметіне қойылатын шектеулер, азаматтық белсенділерге қысым және тәуелсіз журналистиканың еркіндігіне қатысты мәселелер көрсетілген. Сонымен қатар, сайлау жүйесі бәсекелестік деңгейінің төмендігімен сипатталады.
Қырғызстан: 26 ұпай
Бұрын аймақтағы салыстырмалы түрде ашық саяси жүйе ретінде танылған Қырғызстан да «еркін емес» санатына өтті. Ел 26 ұпай жинады. Freedom House бұл өзгерісті сайлау барысындағы заңбұзушылықтармен, тәуелсіз БАҚ-қа қысымның күшеюімен және журналистерге қарсы қудалаумен түсіндіреді.
Өзбекстан: 12 ұпай
Өзбекстан 12 ұпаймен «еркін емес» елдер қатарында қалды. Соңғы жылдары жүргізілген кейбір реформаларға қарамастан, есепте биліктің атқарушы тармақта шоғырлануы, парламенттік оппозицияның жоқтығы және тәуелсіз құқық қорғаушылар мен журналистердің қызметіне шектеулер сақталып отырғаны атап өтіледі.
Тәжікстан: 5 ұпай
Тәжікстан аймақтағы ең төмен көрсеткіштердің бірін көрсетіп, небәрі 5 ұпай алды. Баяндамада ұзақ уақыт билік етіп отырған президенттің басқару жүйесі, заңды оппозицияның жойылуы және оның мүшелеріне жүйелі қысым жасалуы негізгі мәселелер ретінде көрсетілген.
Түрікменстан: 1 ұпай
Түрікменстан 1 ұпаймен әлемдегі ең жабық және репрессивті мемлекеттердің бірі ретінде сипатталған. Елде саяси өмір толық бақылауда, тәуелсіз медиа жоқтың қасы, ал оппозициялық қызметке жол берілмейді.
Freedom House есебі Орталық Азия елдерінде демократиялық институттардың әлсіздігін және азаматтық бостандықтардың шектелуін көрсетеді. Аймақтағы саяси реформалардың баяу жүруі және биліктің орталықтануы бұл жағдайдың негізгі себептері ретінде аталады.
