Ūlym, keşe oquyŋdy oidaǧydai tämamdap, diplomǧa äzırlenıp jatqanyŋdy estıgende qūddy bır senıŋ Er jetkenıŋdı endı körgendei taŋǧalǧanym ötırık emes! Uaqyt şırkın qamşy saldyrmaidy...
«Üş kündıgın oilamaǧan äielden, üş jyldyǧyn oilamaǧan erkekten bez» demekşı, osydan jiyrma jyl būryn memleketımızdıŋ menşıktelıp bara jatqan jolyna araşa sūraǧan azǧantai Azamattardyŋ qatarynda äkeŋ men de bolatynmyn.
Qazaq jurnalistikasynyŋ qara nary Ermūrat Bapidyŋ orynbasary bolyp bırde Reseide, bırde Qyrǧyzstanda, bırde kompiuterımızdı arqalap alyp är künı bır päter auystyryp jürıp şyǧaratyn «DATymyzdyŋ» ızbasary «SolDATtyŋ» da soryn qainatyp jauyp tynǧasyn: Taǧy aitarym, taǧy bar! dep solardyŋ ornyna aşylǧan «SegoDnia – Bügın» atty gazettıŋ Bas redaktory bolyp 7 sanyna qol qoidym.
Būnyŋ da jeter jerı jetınşı nömır boldy.
Taǧy da sot.
Tek būl sottar anau Jeltoqsandaǧy sottan özgerek...
1986 jeltoqsanda mümkın, joǧaltatyn eşteŋem joq, jalaŋaiaq student kursty qorǧap: Eşkım kınälı emes! Men bastap apardym alaŋǧa! degen öz moiyndauym üşın az uaqyt bolsa da otyryp şyqqanymdy maqtan tūtsam, endı mende SEN bar edıŋ ūlym!
Onyŋ üstıne menıŋ qamalǧanymdy estırtuge barǧan aǧam Erjanǧa terezeden syrtqa üŋılgen qalpy syr bermegen äkem marqūm: Estıp jatyrmyn... El basyna tuyp jatqan zobalaŋ ǧoi, meilı, ketse kete bersın, köppen körgen ūly toi, tek, kökeŋe (şeşemız) äzır eşteŋe aitpa, auyryp qalar degen sözı de qamşy boldy ma, kım bılsın?
Būl joly menıŋ ısımmen bütın bır «polkovnik po osobo vajnym delam» ainalysqanyna qaraǧanda men de «ösıp» qalǧandaimyn...
Tausylmaityn dopros.
Neşe türlı qitūrqy sūraqtar.
Ūzaq uaqytqa sozyldy.
Bır künı tergeuşını kütıp tūrsam qasymdaǧylardyŋ bırı: Olar jauyz emes pe, erteŋ ana ekı jasar jalǧyz Ūlyŋdy maşina qaǧyp ketse qaitesıŋ, öz-özıŋdı ömır boiy keşırmeisıŋ ǧoi?! degen sözı älı künge qūlaǧymda...
Būl sözdıŋ jäi aitylmaǧanyn da bırden ūqtym.
Būl maǧan jasalǧan eŋ soraqy eskertu edı.
Men bırınşı ret şyn qoryqqan şyǧarmyn.
Sonymen ne kerek, endı gazet şyǧarmaimyn, bes jyl boiy gazetke jolamaimyn, saiasatpen ainalyspaimyn degen siiaqty bırdeŋelerdı jazyp bergenım esımde.
Mıne, menıŋ jurnalistikam osymen tämam!
Qai jyly Jer dauyna qatysty şeruge Özıŋdı jetektei jönelgenımde ömırımde bırınşı ret jolyma tūrǧan şeşeŋe menıŋ ne degenımdı ūmytpaǧan şyǧarsyŋ, Ūlym?!
Son-ou, 86-da kanikulǧa ketpei, maǧan kameraǧa tamaq tasyp, konvoiǧa jalynyp talai künın tas qamaldyŋ syrtynda ötkızse de menı qanattandyrǧanyn qalai ūmytaiyn?
Tek būl joly ol Ana retınde araǧa tüstı. Ony da tüsınemın!
İä, sol kez men - Elı üşın, Jerı üşın şyrqyramaǧan Azamat janynyŋ boqqa qonatyn şybynǧa teŋeluı şyndyq degenmın!
Anau Jaŋaözende qanǧa boialǧan naǧaşy jūrtyma araşa tüse almaǧanym üşın de ökınetınımdı aityp senen keşırım sūraǧandai bolǧanmyn, älde aqtalǧan türım...
Men qoryqsam SEN üşın ǧana qoryqqanmyn, SEN endı jıgıtsıŋ, özıŋ şeşşı Ūlym dep synai qaraǧanymda, «Tüskelı tūrǧan tüimedei bır tal ūlyŋdy...» dep tūnşyǧa jylaǧan şeşeŋnıŋ betınen süie aldarqatyp artymnan erıp jüre bergenıŋde bır marqaiǧanym ötırık emes.
Tūlymşaǧyŋ jelpıldep soŋyma jalǧyz lesseŋ de Ötemıstıŋ onyn ertkendei bır qopaŋdaǧanymda: Terezeden köz almaǧan Äkemdı elestetıp, qūmǧa simegen eken ǧoi, täube degenmın!
Sonyŋ üşın-aq, raqmet saǧan, Qūlynym!
İä, Ūlym, bız basqa bır däuırde tuylyp oŋ-solymyzdy ajyratar ajyratpastan alasapyran zamanǧa kezıgıp, almaǧaiyp küi keştık. Būlyŋǧyr ömır sürdık. Bıraq bız özı jarymaǧannyŋ sarqytyn ışıp, jalǧan tarihty jatqa aityp tärbielengen ūrpaq bolsaq ta ūltjandylyǧymyzdy saqtap qala aldyq...
Solai bola tūra, jastyǧymyz bar, mastyǧymyz bar, qūdaisyz qoǧamda tärbielengenderdıŋ bırı bolǧandyqtan qatelık degenderdıŋ talaiyn jasaǧanymyz da jasyryn emes. Bız perışte emespız!
«Bır tentek el ışınde jürmes pe edı?!» dep ah ūrǧan aǧalardyŋ arty da bız emes şyǧarmyz?!
Bıraq, El, Jer degende eşqaşan būǧyp qalmappyz!
Sol jornalşylyǧym üşın basynda bıraz uaqyt jūmysqa almaǧandarymen kele-kele türlı şaqyrular boldy. Memlekettık qyzmetke barmadym.
Ülken aqşaly qyzmet ūsynylǧan da kezder joq emes.
Aramnan mal jiǧan joqpyn.
Qoldan keletın bır şarua ǧoi dep baspanyŋ ainalasynda jürsem de ısıme adal boldym. Adamnyŋ ala jıbın attamadym.
Būl hatymnan soŋ menıŋ de qandai jauyz, zinaqor, alqaş, t.t.b. qylmystarym turaly jazyla jatar, sen oǧan senbeitınıŋe men kämıl.
Tek, şeşeŋ aitpaqşy: senıŋ bolaşaǧyŋa kedergı keltıretınımdı de bılemın. Mümkın men üşın taiaq ta jersıŋ?! Men 21 jasymda Jeltoqsanda mūzda jana bıldım! Sen menen 1 jas ülkensıŋ! Erkek toqty qūrbandyq! Sony esıŋnen şyǧarma Ūlym! Äitpese qūnyŋ kök tiyn!
Osydan jiyrma jyl būryn jazǧan «Patriotizm» degen maqalamda İsrail aǧamnyŋ: Tamşy suǧa tämsıl bolyp taŋdaiyŋ,
El qydyrsyn, jel sydyrsyn, şalǧaiyŋ.
Ūl bolu da, qūl bolu da qolyŋda,
Qūnyŋ bar da qūrbandyqqa bol daiyn! degen sözın keltırgen ekenmın, taǧy da qaitalaimyn!
Būdan basqa uaqyttarda qol qusyryp qarap otyrdy degen tüsınık qalyptaspasyn. Arada ötken kezderde qolymnan kelgenınşe ūltqa qyzmet etuge tyrystym. Qanşama qūndy dünielerdıŋ jaryqqa şyǧuyna atsalystym.
Kım ne dese o desın, bıraq jüz jylda qolǧa alynbaǧan qazaqtyŋ naǧyz kösemderı «Ahmet Baitūrsynūly» men «Älihan Bökeihanǧa» tırı eskertkış, tūlǧalyq ensiklopediiany şyǧaruǧa sebepşı boldym. Jetekşılık ettım. Retı kelgende osy jobaǧa atsalysqan azamattardyŋ barlyǧyna alǧys aitamyn!
Būl äŋgımenı nege bastady dep otyrǧan şyǧarsyŋ?
Bırde tap osyndai tapsyrmamen tanymal tarihşy aǧamyzdyŋ aldyna baruǧa tura keldı. Ydysymdy jasyra tūryp, ainalşyqtai bastaǧanymnan-aq «airan sūrai kelgenımdı» baiqaǧan aǧamyz: Qanşa qalamaqy beresıŋder? – dep tötesıne köştı.
Ūlt üşın ǧoi, aǧa – dep ūiala külımsırep, köp bere almaitynymyzdy tüsındıre bastaǧanym sol eken: "Asyǧys bolmasaŋ men saǧan bır äŋgıme aityp bereiın" – dep täuır koniagı men limonyn şyǧaryp üsteldıŋ üstıne qoidy da, jailanyp otyrdy.
– Men byltyr jylǧa juyq uaqyt boiy Mäskeu men Piterdıŋ barlyq mūraǧattary men qūpiia qazynalaryn tügel derlık aqtaryp şyqtym. Aldymda aşylmaǧan esık qalmady. Qaida barsam da külımdep qarsy alyp, jyly jymiyp şyǧaryp salǧandardy körgende aqşanyŋ qūdıretın tüsındım. Jäne sol mūraǧattardyŋ egde tartqan ülken bır ǧylymi qyzmetkerı: Sız Reseidıŋ barlyq mūraǧattaryn erkın aralaǧan jalǧyz qazaq şyǧarsyz. Men mūndaidy būryn körmeppın, - degende tebırenıp ketsem de ūlttyŋ qamymen emes, «Myrza-jandy» aqtap şyǧuǧa jaraityn jarty bettık bolsa da maŋyzdy qūjat ızdep jürgenım esıme tüskende erıksız ırkıldım, dep äŋgımesın ärı qarai jalǧady.
İä, men memlekettık tapsyrmamen emes osyndaǧy (Qazaqstan) bärımız tanityn armian ūltynyŋ belgılı bır azamatynyŋ arnaiy ötınışımen jürgen bolatynmyn. Menıŋ qomaqty qalamaqymdy eseptemegennıŋ özınde aldymnan aşylmaǧan qūpiia esık qaldyrmaǧan, Mäskeu men Piterdıŋ qymbat qonaq üilerındegı jatqan-tūrǧanym, ışıp-jegenım bölek esepten tölenıp jatty men oǧan müldem bas auyrtqan emespın...
Jäne bır qyzyǧy Mirzoianǧa ol kısınıŋ qatysy pämilesınıŋ ian-ǧa ǧana aiaqtalatyndyǧy. Tıptı, tuajaty da emes!
Qazaqstanda Mirzoiannyŋ qol qoiǧan älgı haty jaily äŋgımenıŋ örşi tüsken uaqyty bolatyn. Qazaq ūltşyldary ūlardai şulap, Mirzoian atyndaǧy köşeler men eskertkışterdı tügeldei alyp tastaudy aşyq talap ete bastaǧan tūsta ūltynyŋ ūlyn qorǧap qalmaq bolǧan azamatty men de erıksız siladym. Al sender bolsaŋdar anandai azamatqa bır ensiklopediia şyǧaru üşın ükımettıŋ aqşasyn ünemdegılerıŋ keledı dep üdete keldı de, ünsız qaldy. Men tysqa bettedım.
Būl bızdıŋ ūltqa berılgen ädıl baǧa edı!
Jaŋaǧy äŋgımenıŋ äserınen älı aryla alar emespın.
Oidy oi quady demekşı, ūmytpasam, Rollan Seisenbaevtyŋ erterekte oqyǧan «Tron satany» kıtaby boluy kerek, aǧamyzdyŋ Nodar Dumbadzenıŋ qazasyna qalai barǧandyǧy turaly jol jazbasyndaǧy:
Tbilisi äuejaiynyŋ aldyna şyqsam tura bızdegıdei kölıkterınıŋ kıltın sausaqtarynda şyr ainaldyryp jürgen taksister:
–Taksi po gorodu, taksi mejgorod – dep qorşai almasyn...
–Kuda, dorogoi-lap özderıne tän gürzılık ädemı aksentpen ışı-bauyryŋa kırıp barady..."
Säl tosylyŋqyrap qalǧan men: Nodar Dumbadzenıŋ qazasyna kelıp edım, qalai jetsem bolady, barar jerım qaşyq pa – degenımşe bolǧan joq, qazdai tızılıp taksilerınıŋ esıkterın aiqara aşyp tūryp aldy da: Qalaǧanyŋyzǧa otyryŋyz dep ıltipat körsettı. Men de jymiyp, qaşyq pa, qanşa tūrady? - degen sūraǧymdy qaitalaǧanym sol eken:
– Vy, şto, daragoi, obejaete...
– Sız, son-ou Qazaqstannan bızdıŋ Nodardyŋ qazasyna kelıp tūrǧanda Sızden qalai aqşa alamyz?!
– Qaisymyzǧa otyrsaŋyz da qalaǧan jerıŋızge tegın jetkızıp tastaimyz degende erıksız süisıngenım bylai tūrsyn.., degen saryndas äŋgımesı älgı jerde esıme sap ete qalsyn.
Osy bır ekı äŋgımenıŋ ortaq tüiınıne ıştei riza keiıpte tebırene tūnjyrap kele jatqan küiı bızdıŋ de erteŋ senderdıŋ arqalaryŋda tūtastai bır Ūlt bolyp ūiyityndyǧymyzǧa degen senımmen basymdy köterıp aldyma külımdei qaradym.
Jo, joq, jūrttyŋ «Ybyraiyna» degen yqylasym yqylyq atqandyqtan emes, öz ūstazym Ǧarifolla Änes aǧam köp aitatyn: Qazaqy bala – bala emesten qaşan arylar ekenbız degen oi ǧana...
Balapany üşın ǧana şyryldaityn talda otyrǧan torǧai eşqaşan astymdaǧy būtaq synyp ketedı-au dep qoryqpastan qamsyz otyrady, öitkenı ol astyndaǧy būtaqqa emes özınıŋ ekı qanatyna senedı, osyny esıŋnen şyǧarma, Ūlym!
Ūlt kösemı Älihannyŋ atylar aldynda Ahmet pen Mırjaqypqa jazǧan hatynda: Senderdıŋ taŋdaǧan joldaryŋ – abaqty joly... azapty jol... bıraq bır närsenı tüsınıŋder: Baiaǧyda doŋyz ben aqqu dos bolypty. Sonda bır künı doŋyz aqqudy baltyrdan alyp: «Äi, aqqu! Sen kün bar deisıŋ. Sol kündı men neǧyp körmeimın?» – deidı. Sonda aqqu: «Äi, doŋyz! Senı Alla tömen qaratyp jaratqan. Sondyqtan sen aspandaǧy kündı körmeisıŋ!» – deptı. Alla kündı köretın ūrpaq keledı! Sol kündı köretın ūrpaq senderdı eske alatyn bolady. Bızdı rizaşylyqpen, ülken qūrmetpen eske alatyn bolady. Ökınbeŋder! Küres jolyna tüskenderıŋe ökınbeŋder!» dep jazǧan bolatyn. Maǧjan ataŋ da sengen senderge!
Men de senemın!
Aidalada, son-ou şeşenstanda jatyp, aştyqta jegen qūiqasynyŋ dämın ūmytpaǧan bır şeşen aqsaqalynyŋ: Qazaq halqynyŋ baqyty üşın bır bas kerek bolsa myna menıŋ basymdy alyŋdar! degen ataly sözın qazırgı ziialy degen ūlt ūldarynyŋ bırı de aita almady-au, sol ökınıştı!
Kerısınşe kerı tartyp, saqalyn satqandardyŋ sany köbeidı.
Olai bolsa men-aq qaitalaiyn sol sözdı...
Qazaq halqyn baqytqa bastar jolda bır qūrbandyq kerek bolsa men qaşanda daiynmyn!
Sen de daiyn bol, Ūlym!
Üş emes, El ekıge de bölınbesın!
El aman bolsyn!
P.S: Sondaǧy aitylmai qalǧan oi qaisy deisıŋ be?
«Ūlt bolyp ūiyp kele jatqan kezde, san ret süt küiınde tögılgen» eldıŋ bırıguı.Tap osy joly airandai ūiuy!
Armanymyz Qūdaidyŋ berıp tūrǧan bır mümkınşılıgın paidalanyp Ūlt bolyp ädıl sailau ötkızu edı. Sony da köpsınetınder kün sanap köbeiıp keledı. Mıne sol qorqynyşty.
Qazaqty alǧaş sailau mädenietıne ügıttei bastaǧan jyldary marqūm, Qūdaibergen Sūltanbaevtyŋ: qazaqtar auyl-auylǧa, ru-ruǧa bölınıp jürgende ekı ortada emın-erkın İvan şal ötıp ketıptısınıŋ kerı kelıp, o basta Qosanovty qosyp eldı aldap sailauǧa şaqyramyz degender şatasqandaryn keş tüsınıp alasūruda.
Soŋy nemen tynaryn kım bılsın.
Jeltoqsan jaily jelbuazdardyŋ sözıne qarsy dau aituşylardyŋ qarasy köbeigen şaqta hronicheskii alhaş degendı de şyǧaryp ülgergender ügıt-nasihat jolynda eşteŋeden taiynar türlerı körınbeidı.
Tıptı, Adolf Gitlerdıŋ özın adamzattyŋ alybyna teŋep, aqtap alyp jürgen bır aǧamyz Qosanovty Gitlerden asqan jau sanaǧanyn tüsıne almai jäne dal bolasyŋ...
Kezınde Bäukeŋdı tūqyrtuǧa tapsyrma alǧandar basqa dym tappaǧasyn: Bauyrjan Momyşūly - velikolepnyi komandir, otvajnyi, nahodchivyi ... no on nikogda ne podnimaet tost za tovarişa Stalina... dep üstınen aryz jazǧan komissar P.V.Logvinenko men smerş soldaty Belkov siiaqtylar bızde de jeterlık eken...
Eŋ qyzyǧy Ämırjandy Jeltoqsanmen qaralauşylardyŋ bırde-bırınıŋ Jeltoqsanǧa eşqandai da qatysy joqtar...
Būl ösektıŋ bastauy qai jyly Qajygeldin Ükımetı otstavkaǧa ketkende ūiymdastyrylǧan arnaiy kampaniia bolatyn.
Onyŋ da uaqyty keler. Kımnıŋ qanşa dollarǧa satylǧany da anyqtalar (şet jaǧasyn bılemız de).
Al, şyndyǧy kerek bolsa sottalyp bara jatqan bızderdı, bırınşı kurs studentterın basyn bäigege tıgıp aman alyp qalǧan Qosanov edı.
Ol kezde bır tün aiyqtyrǧyşqa tünep şyqsaŋ bolǧany oqudan şyǧaryp jıberetın zamanda 10-15 künnen otyryp kelıp oquyn jalǧastyrǧan jalǧyz jurfaktyŋ studentterı şyǧar.
Barǧan joqpyn dep qasarysyp tūryp alǧandardyŋ talaiy jalǧan jalamen jazyqsyz sottalyp jatqanda «Men bastap apardym alaŋǧa!» degen aşyq moiyndauym üşın, jeke kärtışkeme jazylǧan qataŋ eskertumen qanşa kün otyryp kelsem de aman qaluym Qosanovtyŋ arqasy, Ūlym, osyny esıŋnen şyǧarma. Eger sol joly araşaşym bolyp aman alyp qalmaǧanda sen de kelmes pe edıŋ būl ömırge?..
Bızge tüsınıstıkpen qarai bılgen ūstazdarymyzǧa da myŋ alǧys! Qyzyl ökımettıŋ sözın söilep qyspaqqa alǧan aǧaisymaqtar jazasyn Alladan ala jatar!
Qamaqta otyryp «däleldı sebeppen» qalyp qoiǧan emtihandarymyzdy qoidyrtu üşın keibır aǧailarymyzdyŋ aldyna baruǧa imenıp taǧy da sol Ämırjanǧa ötıngenımız de esımde.
Äsırese, eşqandai daiyndyqsyz KPSS tarihynan beretın tık mınezdı, eŋ qatal, sūstylau aǧaiymyz Abdulpataevtyŋ aldyna baruǧa qaimyqqanymyzdy nesın jasyraiyn. Beker eken, äşeiınde bır küiınen taimaityn qatal degen aǧaiymyz: Ainalaiyndar-au, abailasaŋdarşy – degen meiırlı ünımen sözge kelmesten zachetkaǧa qol qoia salǧandaǧy quanyştyŋ özı bır bölek küi edı...
Mıne, Ūlym menıŋ bar aitpaǧym osy.
Qosanov prezident bola ma, bolmai ma, ol bölek äŋgıme.
Artynda arlanatyn ūrpaǧy baryn oilaǧanymyz da jön bolar.
Sol bırınşı kursta bırge qamalǧan törteumızdıŋ de tört közımız tügel, oquymyzdy oidaǧydai aiaqtap Elge qyzmet etudemız.
Bıraz uaqyt teledidar salasynda, ministrlıkte qyzmet etken Ǧaziz Tastaev būl künde belgılı käsıpker, mesenat.
Belgılı qalamger, jurnalist Seisen Ūlyqbekov Taza El saitynyŋ basşysy.
On segızge endı tolǧan örımdei ǧana Gülmira Sūltanälieva būl künı Qazaqstannyŋ Gürzı elındegı elşısı!
Būra tartqan, ötırık aitqan jerlerım bolsa menı osy üştık tüzetsın.
Onyŋ syrtynda jıger bergen ruxtas dostar, qūrbylar qanşama.
Attaryna zaty sai Şoqan, Abai sekıldı aǧalarymyzdyŋ da aqyldary az bolǧan joq.
Barlyǧynyŋ aldynda basymdy ie otyryp, ūly Abaidyŋ «Bırıŋdı Qazaq, bırıŋ dos, Körmeseŋ ıstıŋ bärı bosy!» men Sabyr Adaidyŋ «Är qazaq menıŋ jalǧyzymy!» tek jiyn-toida ǧana aitylar pafosty ūran emes, jalpy qazaqtyŋ ūranyna ainalsa deimın.
Būny da arnaiy tapsyryspen jazylǧan maqala dep esepteuşıler tabylyp jatsa orazamdy satqanym emes, bıraq auyzym berık, osy uaqytqa deiın ne bır aqşa bolmasa qyzmet üşın Qosanovty qoldaǧan bolsam ne oilasaŋyzdar sol bolsyn! Al eger jazyqsyz jala bolsa onyŋ da jazasyn bır Alla bere jatar!
Artyq ketsem barlyǧyŋyzdan keşırım ötınemın.
Äkeŋ, Jarly Baiǧanin
(Nūrymjan Kereiūly)
