Ýkraınanyń Qazaqstandaǵy elshisi: Qazaqtar óz ıdeologııasyn damytyp, ózin alyp shyǵatyndaı elge aınalýy kerek!

8475

«Tarazy» jobasynyń qonaǵy – Ýkraınanyń Qazaqstandaǵy Elshisi Petr Vrýblevskıı. Suhbatty júrgizgen — jýrnalıst Arman Áýbákir. 

Petr Iýrevıch, aıtyńyzshy, orystar nege Qyrym men Donekke basyp kirdi, bul ne úshin?

— Qarańyz, bul jerde Qyrymdy túsinýge bolatyn sııaqty. Qyrym batyp ketpeıtin «áýe kemesi» sııaqty, sebebi NATO-nyń barlyq elderine sol jerden qaýip tónedi, ol jerde flot ornalasqan. Sebebi Sevastopol qandaı da bir sebeptermen orys teńizshileri qalasy dep sanalady. Sońǵy júz jylda ony eki ret basyp aldy. Degenmen keńes áskeri men orys áskeri aýyr jeńiliske ushyrady. Birinshiden, 50-54 jyldarda bolǵan Qyrym soǵysyndaǵy, sodan keıin ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Sevastopoldi berdi, sol jerde jaralanǵandar men tutqyndardy qaldyrdy, sodan keıin olar tutqynǵa alyndy. Al basshylyq Sevastopolden qashyp ketti. Olardyń biri súńgýir qaıyqpen, endi biri sý kemesimen ketti. Sodan ol jerde, ádette, buryn sol óńirge barǵan keńes ofıerleri qalyp qoıdy. Olar negizi óte myqty, burynǵy keńes ofıerleri bolatyn. Jazda bul óńirge orys halqy kelip, konert qoıyp, ózderin nasıhattaǵan, oryndaýshylar kóptep óner kórsetýge keldi. Sáıkesinshe, árıne, úlken besinshi kolonna boldy. Degenmen besinshi kolonna eldiń shyǵysynda da boldy. Bul jerde ýkraındyqtar da bar. Shyndyqqa týra qarasaq, ol jerde teledıdar tońazytqyshty «jeńdi». Adamdar orys úgit-nasıhatyna qanyqty, sodan keıin basyp alý bastaldy, aldymen Qyrymdy, sodan keıin Donek jáne Lýgansk oblystaryn. Aıta ketý kerek, sol mezette Donek, Lýgansk oblystaryn kezindegi DNR-diń Qorǵanys mınıstri bolǵan «jekkórinishti» Gırkın basqardy. Ol Reseı azamaty jáne FSB qyzmetkeri edi. Reseı Federaııasynyń áskerı barlaýynda bolǵan. Ol kezeńde eshqandaı azamattyq soǵys týraly jaq ashý, sóıleý múmkin emes edi. Qazir qatelespesem, Pýshılın bolý kerek, ol Donek Halyq Respýblıkasynyń basshysy bolyp otyr. Biz bul óńirdi Halyq Respýblıkasy dep atamaımyz, bizshe bul ORDLO, ıaǵnı Donek jáne Lýgansk oblystarynyń jekelegen aýdandary. Bul aýdandardy Reseı Federaııasy ýaqytsha basyp alǵan. Sondyqtan men sizge bir nárseni aıtqym keledi, jalpy bul eki halyqtyń tarıhynda óte jaǵymsyz «qara jamylǵan better» kóp. Onyń biri Ýkraınadaǵy ashtyq jáne qazaq halqynyń tarıhyndaǵy asharshylyq qasireti. Ol Qazaqstanda áli moıyndalǵan joq. Al Ýkraınada ony «genoıd» dep tanydy. Bul «genoıd» týraly áldeqashan-aq elde zertteý jumystary júrgizildi. Ár túrli qurbandarǵa arnalǵan eskertkishter ashyldy. Iaǵnı bul bir qaraly oqıǵa. Negizinen bul qasiretti oqıǵa birigip zertteýdi qajet etedi, biz únemi qazaqstandyq ǵalymdardy shaqyramyz, muraǵattardy qaraýǵa múmkindik beremiz. Biz búgingi kúni de ǵalymdarǵa Ýkraınadaǵy soǵys aıaqtalǵan soń kelip, materıaldar jınaqtap, zertteý jumystaryn jalǵastyrýdy usynyp jatyrmyz. Mynany aıta ketkim keledi, máselen, Qyrymdy basyp alǵannan keıin Ýkraınada kóptegen reseılik arnalardy alyp tastady jáne jastar arasynda ýkraın tilinde sóıleý sánge aınala bastady, shynymen de! Negizi qansha til biletin bolsańyz da siz tulǵasyz, adamsyz. Men bul jerde orys tilin alyp tastaýǵa shaqyrmaımyn, bul - aqymaqtyq. Sebebi bul til sizderdiń elderińizde resmı túrde bekitilgen. Biraq qurmetti qazaqstandyq qyz-jigitter, stýdentter, kolledjder men mektep oqýshylary, qazaq tilin úırenińder, bul sándi, stıldi jáne ol óte qajet.  Qazaq tilin bilý jáne sóıleý bul qazaq qoǵamyn biriktiretin jetekshi faktorlardyń biri, bul qazaq mádenıetin damytatyn qural.

— Reseı óz jaýyngerlerin durys tamaqsyz, soǵysqa qajetti quraldarsyz jiberip jatyr. Sonyń saldarynan Ýkraınada tonaý derekteri tirkelýde. Buǵan ne deısiz?

— Orystyń bir ataqty jazýshysy kezinde «Menen júz jyldan keıin Reseıde ne bolyp jatyr dep surasa, urlyq jasap jatyr deýshi edim» degen eken. Shynynda da, bul elde urlyq, sonyń ishinde jymqyrý dep aıtaıyn, memlekettik «dárejege» kóterilgen. Máselen, memlekettik qyzmetshilerdiń úılerin alyp qarasańyz, prokýrorlardyń dárethanasy altyn jalatylǵan bolsa, al qarapaıym jol polıeıiniń aýlasynda ondaǵan kóligi bar. Árıne, áskerde de dál sondaı jaǵdaı. Mysaly, Serdıýkov pen Vasılev arasyndaǵy janjaldy eske túsirińiz. Onyń aqyry qaıta túrmege otyrýmen aıaqtalǵan joq. Iaǵnı, olardyń ózderinen urlaýy men úshin asa mańyzdy emes, biraq men sizge mynadaı ​​keńes berer edim. Máselen, Google-den izdeńiz, Belorýs qalalaryndaǵy poshta bólimshesiniń birinde túsirilgen kameralardan olardyń Ýkraınadan urlaǵan dúnıelerdi úılerine jiberip jatqanyn kóresiz. Jaýyngerler úılerge kirip, blender men kilemderdi, kir jýǵysh mashınalardy, sporttyq kıimderdi urlaǵan. Qazir Belorýste naryq bar, olar ony júk kólikterimen alyp ketedi, sol jaqta satady. Sonda naryqta ony kim satyp alady? Belarýs halqy ýkraınalyqtardan  urlanǵan zattardy satyp alýǵa arlanbaı ma dep oılaımyn. Bul degen baryp turǵan ońbaǵandyq qoı. Men muny kórip, bilip, qatty qapalandym.

 

— Sizdiń sarbazdaryńyz qarý-jaraq pen jańa tehnologııalarǵa tez beıimdelip jatyr. Olar muny qalaı meńgerip jatyr?

—  Ýkraınada osyǵan deıin de aqyldy, usynyqty qyzdar men jigitter boldy jáne bar. Ekinshiden, bizde joǵary bilim berýdiń qalypty júıesi qalyptasqan. Úshinshiden, bizde kásibı armııa jańa tehnologııany ıgerip jatyr. Sondyqtan soǵys kezinde olar ózderin tek jaqsy jaǵynan kórsete aldy.

— Olar qazirdiń ózinde soǵysqa beıimdelip, ózderin senimdirek sezinýde deısiz ǵoı?

— Árıne, shok alý soǵystyń alǵashqy kúnderinde ótkenine senimdimin. Basynda kúızelis boldy, degenmen adamdar  buıryqty oryndaýdy túsine bastady. Reseı áskeri qansha tyryssa da bizdiń áýe qorǵanysymyzdy joıa alǵan joq, biz jańasyn taǵy alamyz. Áýe qorǵanysyn jáne keme qorǵanysy júıesin qaıta qalyptastyramyz. Biz qazirdiń ózinde birneshe oblysty azat ettik, aldaǵy ýaqytta taǵy jalǵasyn tabady dep úmittenemin.

 

— Bul jaǵdaıdan Qazaqstan qandaı sabaq alýy kerek?

Meniń túsinýimshe, eń aldymen, Qazaqstan óziniń ekonomıkasyn nyǵaıtýy kerek. Bul turǵyda Qazaqstan ekonomıkalyq qurylymyn nyǵaıtýda bir elge, ne Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqqa qol jaımaýy qajet. Árıne, áskerdi kúsheıtý kerek, ultyn súıetin azamattardy tárbıeleý kerek. Qazaqstan – bul kóp ult turatyn el. Sondyqtan ózge eldermen dostyq qarym-qatynasty ustana otyryp, qazaqtar óz ıdeologııasyn damytyp, ózin alyp shyǵatyndaı elge aınalýy kerek. Eń bastysy, ekonomıka jáne armııa.

— Sondaı-aq ıdeologııalyq jaǵyn da damytý kerek demeksiz ǵoı. Mysaly, úgit-nasıhat urandaryna erip ketpeý úshin ulttyq ıdeıany biriktirýge tıis.

— Árıne, qazir Qazaqstanda sóz erkindigi bar. Ýkraınada da solaı. Máselen, men Elshi retinde ortaǵa kelip, ústeldi uryp, reseılik arnalardyń jumys isteýine tyıym sala almaımyn. Shynymdy aıtsam, men sony shynymen de qalap tursam da jasaı almaımyn.

Bul jerde noblesse oblige pozıııasy mindetteıdi, degenmen bul sizderdiń ishki saıasatyńyz, men oǵan aralasyp, ishki isterge kirise almaımyn. Qarańyz, 2014 jyly Qyrymdy tutqynǵa alynǵannan keıin biz barlyq reseılik arnalardy laqtyryp tastadyq.

Sodan keıin ýkraındyq shyǵaratyn televıdenıe kontentiniń sapasy kóterildi. Sizderge de ne kedergi? Men bul jerde muny tek usynys retinde aıtty delik. Mazmundy saıası shoýdyń ornyna bul óz kontentińdi qoıý kerek. Jaı ǵana fılm,ne baǵdarlama bolýy múmkin. Bul Qazaqstanǵa kómektesedi.

— Nasıhat kúshi seziletin sııaqty, ıá? Mysaly, reseılik BAQ-tyń aıtqanyna barlyq adam senedi.

— Iá, solaı ekeni ras. Reseılik telearnalar sońǵy on jylda esh qymsynbastan reseılikterdiń basyn aınaldyrdy. Ókinishke qaraı, buǵan kúmán keltire almaımyz. Qazir de Reseı Federaııasy azamattarynyń jartysynan astamy bul soǵysqa qoldaý bildirip jatyr. Olardyń teledıdar tońazytqyshty «jeńip shyqty».

— Reseılikter bul jaǵdaıdy soǵys emes, áskerı operaııa deıdi. Buǵan ne deısiz?

- Men olardyń sózderinde negiz joq dep oılaımyn. Bul orystardyń qalaýyna baılanysty emes, bul soǵys olar úshin qazirdiń ózinde fetısh sııaqty. Olar soǵystan qorqady, olar soǵysty soǵys deýden qorqady. Eger siz áskerı azap shekken bolsańyz, qandaı da bir ótemaqy alýyńyz kerek. Bul jerde olar Ýkraınada óltirilgen azamattardyń otbasyna ótemaqy tólegisi kelmeıdi. Osyndaı da nusqa bolýy múmkin. Olar óz áreketterimen 9 mamyr oqıǵasynda barlyq adamdy mezi etti. Shynymen de ótken jyly 9 mamyrda Máskeýdegi paradqa kelgen adamdardy qarańyz. Mine, sol jerden ne úshin kerek ekenin kórýge bolady.

— Kezinde Reseı ımperııasy Keńes Odaǵyna deıin adamdardy qural retinde paıdalandy. Olardyń osy saıasaty áli de jalǵasyp jatqan sııaqty.

— Árıne, olarda qalyptasqan «Áıel taǵy da bosanady» degendeı mátel bar. Olar soǵys qazanyna jastardy, áskerge shaqyrylmaǵandardy tastap jatyr. Men, árıne, orys áskeriniń kúshin baǵalaǵym kelmeıdi. Olar sońǵy birneshe jylda ǵana jattyqty. Reseı Sheshenstanda, Prıdnestrovede, Grýzııada soǵysty. Qazir de kóterildi, Ýkraınada kóptegen jerlerdi aldy, tisterin batyrdy. Biraq men Ýkraınanyń jeńisine senemin.

Biz álgi sóz etken úgit-nasıhatqa kelsek, ol eki baǵytqa jumys isteıdi. Iaǵnı halyqqa da, bıliktegilerge de qyzmet etedi. Olar qandaı da bir sebeptermen Ýkraına birikpeıtinine sendi. Batys, shyǵys, soltústik, ońtústiktegi kóp adamdar Reseı Federaııasyn qoldaıdy dep oılady. Adamdar jaqsy ınvestıııa «quıdy». Máselen, Qazaqstan terrıtorııasynda jumys isteıtin Reseıdiń yntymaqtastyq uıymy ne isteıtinin qarańyz. Mysaly, Otanyn satqan burynǵy Qyrym prokýrory Natalıa Poklonskaıany Kabo-Verde elshisi qylyp taǵaıyndaýǵa qoryqty, óıtkeni bizdiń Ýkraınaǵa jasaǵan opasyzdyǵy úshin júginetinimizdi bildi. Qazir ol — Reseıdiń yntymaqtastyq uıymy basshynyń orynbasary. Týǵan jerine opasyzdyq jasaǵan adamnyń basqalar úshin basyn aýyrtatynana kim senedi? Olar kóp aqsha jumsasa da eshteńe shyǵara almady. Biz bárimiz jınalyp, óz Prezıdentimizdiń aınalasyna toptastyq. Jáne táýelsizdigimiz úshin kúresemiz.

— Ýkraınanyń odaqtyq shoǵyrlanýy sonshalyqty kútpegen is boldy. Biz, Qazaqstan, ókinishke qaraı, biz ártúrli dinderge, basqa da kóptegen toptarǵa bólinemiz, traıbalızm bar bizde. Biz de ózara birigýimiz úshin soǵys bolý kerek pe? Qalaı oılaısyz, qandaı jaǵdaı biriktirýi múmkin?

- Men Qazaqstannyń ishki saıasatyna, jaǵdaıyna aralasa almaımyn. Sebebi Vena konvenııasy Qazaqstannyń isine aralasýǵa tyıym salǵan. Men tek dıplomatpyn. Men óz elimniń múddesin ǵana oılaımyn. Menińshe, Qazaqstan halqy qıyn kezeńde emes, qazirden-aq birikse eken deımin. Bul turǵyda ıdeıa izdeý kerek. Bul oraıda maǵan Prezıdent Toqaevtyń reformalar týraly aıtqany erekshe unady. Sizderge qandaı da bir mańyzdy dúnıege nazar aýdarýlaryńyz kerek. Jańa gúldengen Qazaqstan qurý jolynda bárińiz birigip, jumys isteseńiz, sonda barlyǵy jaqsy bolady. Óz armııańyzdy quryńyz, ekonomıkańyzdy damytyńyz. Iaǵnı, sizge shabýyl jasaǵanyn kútpeı, birigip, áreket etý kerek. Bar bolǵany osy.

— Qazir tek Qazaqstan emes, búkil álem Ýkraınanyń jeńisin kútýde deýge bolady. Buıyrsa, aldaǵy ýaqytta jeńisti birge toılaımyz dep senemin. Aıtar sońǵy tilegińiz bolsa?!

— Alǵa Qazaqstan! Biz birgemiz!

Suhbatttyń jazbasha nusqasyn ázirlegen Danagúl QAZIHAN,

"Adyrna" ulttyq portaly

Pikirler
Uqsas jańalyqtar