Soŋǧy mälımetterge säikes, Qazaqstan halqynyŋ sany 20,4 millionnan asyp, onyŋ 6,8 millionnan astamyn 18 jasqa deiıngı balalar qūrap otyr. El halqynyŋ üşten bırınen astamyn qūraityn būl sanattyŋ qauıpsızdıgı men psihologiialyq saulyǧy bügınde memlekettık deŋgeidegı basym baǧytqa ainaldy. Älemde 10-19 jas aralyǧyndaǧy 1,2 milliard jasöspırım bar ekenın eskersek, öskeleŋ ūrpaqtyŋ mentaldy saulyǧy jahandyq mäselege ainalǧan.
Ökınışke qarai, Düniejüzılık densaulyq saqtau ūiymynyŋ deregınşe, suisid älemdık deŋgeide 15-19 jas aralyǧyndaǧy jastar ölımınıŋ törtınşı negızgı sebebı bolyp qaluda. Qazaqstanda 2025 jyldyŋ qorytyndysy boiynşa suisid körsetkışı 5,7%-ǧa tömendegenımen, jyl saiyn 150-den 200-ge deiın jasöspırım öz ömırın qiiady. Mamandardyŋ aituynşa, ärbır aiaqtalǧan oqiǧanyŋ artynda jüzdegen suisidtık äreketter tūr.
Sarapşylar balany qauıptı qadamnan qorǧaudyŋ negızgı joly retınde otbasyndaǧy emosionaldy qauıpsızdıktı ataidy.
1. Qorǧanystyŋ bırınşı qabaty: Emosionaldy bailanys
Balany suisidtık oilardan qorǧaudyŋ eŋ basty qūraly — senım. Eger bala üiıne kelgende ony synamaityn, aiyptamaityn jäne tyŋdai alatyn ata-anasy bar ekenın bılse, ol qiyndyqty syrttan emes, üiden şeşuge tyrysady. Balaǧa onyŋ baǧasy, jetıstıgı nemese mınezı üşın emes, tek bar bolǧany üşın jaqsy köretınıŋızdı jiı aitu asa maŋyzdy. «Nege būlai ıstedıŋ?» degennen görı, «Qazır ne sezınıp tūrsyŋ?» degen sūraq tiımdırek.
2. Qauıptı belgılerdı qalai tanuǧa bolady?
Suisidtık mınez-qūlyq eşqaşan kenetten paida bolmaidy. Onyŋ ärqaşan alǧaşqy signaldary bolady:
- Būryn aralasqan dostarynan bas tartu, bölmesınen şyqpau.
- Sabyrly balanyŋ agressivtı boluy nemese kerısınşe.
- Süiıktı ısıne (hobbiıne) män bermeu.
- «Mensız bärı jaqsy bolady», «Jaqynda bärı bıtedı» degen siiaqty astarly sözder aitu.
3. İnternet pen äleumettık jelılerdegı qauıpsızdık
Qazırgı jasöspırımderdıŋ ekınşı ömırı — internette. Kiberbulling (jelıdegı qorlau) — suisidke itermeleitın basty sebepterdıŋ bırı. Ata-ana nenı este saqtau kerek:
- Balanyŋ jelıdegı ömırıne qyzyǧuşylyq tanytu kerek.
- Oǧan jelıdegı kez kelgen mäselenı (bopsalau, qorlau) bırge şeşuge bolatynyn tüsındıru maŋyzdy.
4. Psihologiialyq qoldaudyŋ maŋyzy
- Keide ata-ananyŋ mahabbaty jetkılıksız boluy mümkın, öitkenı mäsele klinikalyq depressiiada boluy yqtimal.
- Psihologqa nemese psihoterapevtke baru — älsızdık emes, balanyŋ ömırıne degen jauapkerşılık.
- Bala şaǧymdanǧanda «būl tük emes», «bızdıŋ kezımızde būdan da qiyn bolǧan» deuge bolmaidy.
