Соңғы мәліметтерге сәйкес, Қазақстан халқының саны 20,4 миллионнан асып, оның 6,8 миллионнан астамын 18 жасқа дейінгі балалар құрап отыр. Ел халқының үштен бірінен астамын құрайтын бұл санаттың қауіпсіздігі мен психологиялық саулығы бүгінде мемлекеттік деңгейдегі басым бағытқа айналды. Әлемде 10-19 жас аралығындағы 1,2 миллиард жасөспірім бар екенін ескерсек, өскелең ұрпақтың менталды саулығы жаһандық мәселеге айналған.
Өкінішке қарай, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының дерегінше, суицид әлемдік деңгейде 15-19 жас аралығындағы жастар өлімінің төртінші негізгі себебі болып қалуда. Қазақстанда 2025 жылдың қорытындысы бойынша суицид көрсеткіші 5,7%-ға төмендегенімен, жыл сайын 150-ден 200-ге дейін жасөспірім өз өмірін қияды. Мамандардың айтуынша, әрбір аяқталған оқиғаның артында жүздеген суицидтік әрекеттер тұр.
Сарапшылар баланы қауіпті қадамнан қорғаудың негізгі жолы ретінде отбасындағы эмоционалды қауіпсіздікті атайды.
1. Қорғаныстың бірінші қабаты: Эмоционалды байланыс
Баланы суицидтік ойлардан қорғаудың ең басты құралы — сенім. Егер бала үйіне келгенде оны сынамайтын, айыптамайтын және тыңдай алатын ата-анасы бар екенін білсе, ол қиындықты сырттан емес, үйден шешуге тырысады. Балаға оның бағасы, жетістігі немесе мінезі үшін емес, тек бар болғаны үшін жақсы көретініңізді жиі айту аса маңызды. «Неге бұлай істедің?» дегеннен гөрі, «Қазір не сезініп тұрсың?» деген сұрақ тиімдірек.
2. Қауіпті белгілерді қалай тануға болады?
Суицидтік мінез-құлық ешқашан кенеттен пайда болмайды. Оның әрқашан алғашқы сигналдары болады:
- Бұрын араласқан достарынан бас тарту, бөлмесінен шықпау.
- Сабырлы баланың агрессивті болуы немесе керісінше.
- Сүйікті ісіне (хоббиіне) мән бермеу.
- «Менсіз бәрі жақсы болады», «Жақында бәрі бітеді» деген сияқты астарлы сөздер айту.
3. Интернет пен әлеуметтік желілердегі қауіпсіздік
Қазіргі жасөспірімдердің екінші өмірі — интернетте. Кибербуллинг (желідегі қорлау) — суицидке итермелейтін басты себептердің бірі. Ата-ана нені есте сақтау керек:
- Баланың желідегі өміріне қызығушылық таныту керек.
- Оған желідегі кез келген мәселені (бопсалау, қорлау) бірге шешуге болатынын түсіндіру маңызды.
4. Психологиялық қолдаудың маңызы
- Кейде ата-ананың махаббаты жеткіліксіз болуы мүмкін, өйткені мәселе клиникалық депрессияда болуы ықтимал.
- Психологқа немесе психотерапевтке бару — әлсіздік емес, баланың өміріне деген жауапкершілік.
- Бала шағымданғанда «бұл түк емес», «біздің кезімізде бұдан да қиын болған» деуге болмайды.
