Älemdık ädebiettıŋ ūly tuyndylary uaqyt pen keŋıstıktıŋ şekarasyn moiyndamaidy. Bır halyqtyŋ ruhani qazynasy ekınşı halyqtyŋ jüregıne jol tapqanda, şyǧarma jaŋa tılde qaita söilep, jaŋa mädeni ortada jaŋa maǧynamen tolyǧa tüsedı. Osy tūrǧydan alǧanda, parsy ädebietınıŋ alyp eskertkışı – Äbılqasym Firdousidıŋ «Şahnamasynyŋ» qazaq oqyrmanyna jetu tarihynda Tūrmaǧambet Iztıleuūlynyŋ eŋbegı airyqşa oryn alady.
2026 jyl – qazaq ädebietı üşın osy mūrany jaŋaşa paiymdaityn maŋyzdy kezeŋ. Öitkenı būdan toqsan jyl būryn, 1936 jyly Tūrmaǧambet Iztıleuūly Firdousidıŋ «Şahnamasyn» qazaq tılıne erkın audarma ülgısınde tärjımalady. Ädebi derekterde aqyn audarmasynyŋ kölemı şamamen 40 myŋ jol bolǧany körsetıledı. Būl – audarma ekı ülken ädebi dästürdıŋ, ekı tarihi-mädeni keŋıstıktıŋ arasyndaǧy ruhani köpır.
«Şahnama» – adamzat örkenietındegı eŋ ırı epikalyq şyǧarmalardyŋ bırı. Firdousi būl ūly tuyndysyn 1010 jyly aiaqtaǧan. Ensiklopediia Iranica deregınde şyǧarma şamamen 50 myŋ bäiıtten tūratyn alyp poema retınde sipattalady. Onda İrannyŋ aŋyzdyq jäne jartylai tarihy, alǧaşqy patşalardan bastap arab jaulap aluyna deiıngı keŋ tarihi-mifologiialyq jelı qamtylǧan. Alaida «Şahnama» tek belgılı bır eldıŋ patşalary men batyrlary turaly jyr emes. Onyŋ özegınde adam men bilık, el men jer, namys pen opasyzdyq, adaldyq pen satqyndyq, taǧdyr men taŋdau sekıldı adamzatqa ortaq mäseleler jatyr. Sondyqtan būl şyǧarma ǧasyrlar boiy özınıŋ ömırşeŋdıgın joǧaltqan joq. Firdousidıŋ şyǧarmasy parsy ädebietınıŋ klassikalyq biıgıne ainalǧanymen, onyŋ körkemdık quaty bır ǧana mädeni keŋıstıkpen şektelmedı. «Şahnama» türkı, arab, ündı jäne basqa da ädebi-mädeni ortalarda oqylyp, audarylyp, qaita zerdelenıp keledı. Osyndai alyp tuyndyny qazaq oqyrmanyna jetkızu üşın audarmaşynyŋ ekı tıldı bıluı jetkılıksız edı. Mūnda eŋ aldymen ekı ädebi dästürdıŋ ışkı tabiǧatyn tereŋ tüsınu qajet. Al, Tūrmaǧambet Iztıleuūly däl osyndai ülken mındettı moinyna alǧan tūlǧa.
Syr boiynyŋ jyraulyq, şaiyrlyq dästürın boiyna sıŋırgen aqynnyŋ söz saptauy, öleŋ örnegı, obraz jasau täsılı qazaqtyŋ auyzşa poeziiasymen bıte qainasyp jatty. Sondyqtan ol «Şahnamadaǧy» oqiǧalardy qazaq oqyrmanyna jatsyndyrmai, ūlttyq poetikalyq tıldıŋ mümkındıkterı arqyly jetkızuge ūmtyldy. Ädebi derekter Tūrmaǧambet audarmasynyŋ erkın audarma sipatynda bolǧanyn körsetedı. Būl erekşelık onyŋ jūmysyn tüpnūsqany sözbe-söz köşıru emes, körkemdık tūrǧydan qaita jyrlau deŋgeiıne köterdı.Osy jerde Tūrmaǧambettıŋ aqyndyq tabiǧaty, paiym-parasaty men şyǧarmaşylyq äleuetı anyq körınedı. Ol audarmaşy ǧana emes, jyrdy qaita söiletken şyǧarmaşylyq tūlǧa boldy.
Kez kelgen ūly şyǧarmanyŋ basqa tılge audaryluy – tıldık mäsele emes. Audarmaşy tüpnūsqanyŋ mazmūnynymen qatar onyŋ ruhyn, obrazdyq jüiesın, emosiialyq quatyn jetkızudı maqsat etken jäne sol mejeden körındı. Al epikalyq şyǧarmada būl mındet tıptı kürdelı. Öitkenı «Şahnamadaǧy» batyrlar, patşalar, şaiqastar, taǧdyrly şeşımder men adam mınezderı bır-bırımen tūtas körkem älem qūraidy. Tūrmaǧambet osy älemdı qazaqtyŋ jyrşylyq, şaiyrlyq dästürımen sabaqtastyrdy. Sondyqtan onyŋ audarmasyn qazaqtyŋ dästürlı epikalyq oilau jüiesınen bölıp qarauǧa bolmaidy.
Syr boiyndaǧy jyraulyq ortada qalyptasqan aqyn üşın kölemdı oqiǧalardy jelılı türde jyrlau, keiıpker beinesın somdau, eldık pen erlık mäselesın aldyŋǧy qatarǧa şyǧaru – tabiǧi poetikalyq keŋıstık edı. Osy tūrǧydan alǧanda, Tūrmaǧambettıŋ «Şahnamasy» qazaqtyŋ jyrşylyq dästürı men älemdık epikalyq mūranyŋ toǧysqan tūsy deuge bolady. Firdousi men Tūrmaǧambettıŋ ömır sürgen kezeŋderınıŋ arasynda myŋ jylǧa juyq uaqyt jatyr. Bıraq olardyŋ şyǧarmaşylyq taǧdyrynda bır ündestık bar, ekeuı de söz önerı arqyly tarihi jadyny saqtauǧa qyzmet ettı. Firdousi ejelgı aŋyzdar men tarihi jadty alyp epikalyq şyǧarmaǧa jinaqtasa, Tūrmaǧambet sol mūrany qazaqtyŋ körkem tılı arqyly jaŋa oqyrmanǧa ūsyndy. Firdousi «Şahnamany» aiaqtaǧan kezde şamamen jetpıs bır jasta bolǧany turaly ǧylymi derek bar. Şyǧarmanyŋ aiaqtalu merzımı 1010 jylmen belgılenedı. Al, Tūrmaǧambet HH ǧasyrdyŋ alǧaşqy jartysynda, iaǧni 54 jasynda osy älemdık mūraǧa qaita oralyp, ony qazaqtyŋ jyrşylyq-dastanşylyq dästürı tūrǧysynan igerdı. Būl – ädebietter arasyndaǧy erekşe sabaqtastyqtyŋ erekşe ülgısı.
«Şahnama» töŋıregındegı äŋgımelerdıŋ ışınde Firdousi men Ǧaznaui bileuşısı Sūltan Mahmūd arasyndaǧy qarym-qatynasqa qatysty köptegen aŋyzdar bar. Tarihi derekterde Mahmūdtyŋ türkı tektı bileuşı bolǧany körsetıledı. Firdousi şyǧarmasyn osy sūltanǧa arnaǧan. Alaida aqynnyŋ syiaqy aluy, onyŋ kölemı jäne keiıngı qarym-qatynasy turaly ortaǧasyrlyq derekterdıŋ arasynda qaişylyqtar bar. Iranica ensiklopediiasy būl oqiǧalardyŋ bırqatar tūstary keiıngı ädebi dästürde aŋyzdyq sipat alyp, olardy tolyq tarihi fakt retınde qabyldauǧa bolmaitynyn atap körsetedı. Sondyqtan bügıngı zertteuşı üşın maŋyzdysy – aŋyzdy joqqa şyǧaru nemese qaitalau emes, onyŋ qainaryn ajyratyp, tarihi derek pen keiıngı ädebi aŋyzdy öz ornymen qarastyru. Būl mäsele Tūrmaǧambettı zertteu üşın de maŋyzdy. Öitkenı ūly tūlǧalardyŋ mūrasyn nasihattau olardyŋ ainalasyndaǧy barlyq äŋgımenı būljymas tarihi fakt retınde qabyldaudy emes, kerısınşe derekke mūqiiat qaraudy talap etedı. 1936 jyly Tūrmaǧambet «Şahnamany» qazaq tılıne audarǧanda, ol älemdık klassikany qazaq oqyrmanyna jaqyndatudyŋ asa ırı şyǧarmaşylyq täjıribesın jasady. Ädebi portaldaǧy mälımet boiynşa, aqyn audarmasynyŋ kölemı 40 myŋ jolǧa juyq bolǧan. Onyŋ eŋbegın Mūhtar Äuezov, Säken Seifullin, Temırbek Jürgenov jäne basqa da qairatkerler joǧary baǧalaǧany körsetıledı. Bügın, arada toqsan jyl ötkende, sol mūraǧa qaita üŋılu – ötkendı eske aludan būryn, alyptar tudyrǧan şyǧarmaǧa degen ūrpaqtyŋ adaldyǧyn sezınemız. Būl – qazırgı qazaq ädebietınıŋ älemdık ädebietpen bailanysyn qaita qarau. Būl – audarma önerınıŋ tabiǧatyn baǧalau. Būl – Syr boiyndaǧy jyraulyq dästürdıŋ mümkındıgın tanu. Būl – Tūrmaǧambet tūlǧasyn jaŋa ǧylymi deŋgeide zertteu.
Älemdık ädebiettı ūlttyq tılge audaru – sol halyqtyŋ ädebi mümkındıgın de körsetedı. Öitkenı ūly tuyndyny audaru barysynda tıldıŋ beineleu quaty, sözdık qory, yrǧaqtyq mümkındıgı, obraz jasau qabıletı synalady. Tūrmaǧambettıŋ «Şahnamasy» osy tūrǧydan da qūndy. Ol qazaq tılınıŋ epikalyq tynysyn keŋeittı. Qazaq oqyrmany Firdousidıŋ keiıpkerlerın, batyrlyq dastandaryn, patşalar men qaharmandar taǧdyryn özıne tanys poetikalyq tıl arqyly qabyldau mümkındıgıne ie boldy. Sondyqtan Tūrmaǧambettıŋ eŋbegın bır ǧana audarma faktısımen şekteu jetkılıksız. Ony qazaq ädebietınıŋ älemdık ädebietpen bailanysyn küşeitken şyǧarmaşylyq qūbylys retınde qarastyru qajet. «Şahnama» men Tūrmaǧambet mūrasyn bügın qatar ataudyŋ mänı de osynda. Firdousi – älemdık epikalyq dästürdıŋ biık ökılı. Tūrmaǧambet – sol älemdık mūrany qazaqtyŋ körkem oilau jüiesıne jaqyndatqan Tūrkınıŋ saŋlaq aqyny. Bırı – myŋ jyldyq biıkten jetken ūly dastannyŋ avtory. Ekınşısı – sol dastandy qazaqtyŋ jyr tılımen qaita söiletken ūly şaiyr. Sondyqtan «Şahnama» men Tūrmaǧambettı jalǧastyryp tūrǧan basty ūǧym – osy sabaqtastyq. Ädebi mūranyŋ ömırşeŋdıgı de osynda. Ūly şyǧarma bır däuırde jazylyp, bır tılde qalyp qoimaidy. Ol basqa halyqtyŋ ruhani älemıne engen saiyn jaŋa tynys alady. Tūrmaǧambettıŋ «Şahnamasy» – osyndai ruhani sapardyŋ jarqyn mysaly.
2026 jyly onyŋ būl eŋbegınıŋ 90 jyldyǧyna orai «Şahnama» jäne Tūrmaǧambet – älemdık ädebiettıŋ mäŋgılık mūrasy» halyqaralyq ǧylymi-praktikalyq konferensiiasynyŋ ötkızıluı de osy sabaqtastyqty ǧylymi tūrǧydan zerdeleuge mümkındık beredı. Basty mındet – Tūrmaǧambettı tek ötken däuırdıŋ aqyny retınde tanystyru emes. Onyŋ mūrasyn qazırgı qazaq qoǧamynyŋ ruhani sūranysymen bailanystyra zertteu. «Şahnamany» tek şyǧystyŋ köne eposy retınde emes, adamzattyŋ ortaq ädebi qazynasy retınde tüsınu.
Al Tūrmaǧambet şyǧarmaşylyǧyn qazaq ädebietınıŋ älemdık mädeni keŋıstıkpen sūhbatyna qosylǧan eleulı üles retınde baǧalaǧan oryndy bolmaq. Öitkenı ūly mūranyŋ ǧūmyry onyŋ jazylǧan jylymen ölşenbeidı. Onyŋ ǧūmyry – är ūrpaqtyŋ ony qaita oqyp, qaita tüsınıp, qaita söiletuımen jalǧasady. Tūrmaǧambettıŋ «Şahnamasy» da – osyndai mäŋgılık ädebi sapardyŋ bır belesı.
Rzaqūl Sädenūly
