Şyǧys ädebietınıŋ jauhary Hafiz şyǧarmaşylyǧy turaly şaǧyn lepeste aqyn jyrlarynyŋ erekşelıgı aitylady.
Bügın, 11 qazan – adamzat ruhaniiatynyŋ şyŋy, parsy poeziiasynyŋ “künı” men “qūpiia tılı” atanǧan İrannyŋ tanymal aqyny Şamsuddin Mūhammed Hafiz Şirazidıŋ tuǧan künı. Batys pen Şyǧysty qatar taŋǧaldyryp, Giotenıŋ özıne «Batys-Şyǧys diuanyn» jazdyrǧan, Puşkin men Esenindı şyǧys älemıne basqaşa közben qarap şyǧystyŋ qūpiiasyn tanuǧa şaqyrǧan Hafiz fenomenı bızdıŋ Ortalyq Aziia aimaǧy üşın, onyŋ ışınde qazaq dalasy üşın de jat emes.
Eger sız Qazaqstan Respublikasynyŋ Ūlttyq kıtaphanasynyŋ Sirek kıtaptar men qoljazbalar qory men Ortalyq ǧylymi kıtaphananyŋ qoljazbalar qoryna bas sūqsaŋyz, nemese Taşkent, Samarqand, Būhara, Ystambūl, Kabul, Lakhnau, Kanpur, Deli, Lahor, Qazan jäne Ufanyŋ qoljazbalar qoryna bara qalsaŋyz, aldyŋyzdan eŋ köp şyǧatyn, mūqabasy qoldan tüptelıp, jiekterıne şäkırtterdıŋ qolymen tüsındırmeler jazylǧan, qoldan qolǧa ötse de älı de jaqsy saqtalǧan bır qoljazba kıtapty köresız. Ol – «Diuani Hafiz», Hafiz jinaǧy. Ortalyq Aziia medreselerınde, tıptı qazaq dalasyndaǧy medreselerde parsy tılı azdy-köptı oqytylatyn bolǧan. Parsy tılın üirenuşı şäkırtterdıŋ tılı jattyqsyn dep Hafiz ben Bidil syndy aqyndardyŋ öleŋderı oqytylǧan.
Hafiz poeziiasynyŋ özegı – şyndyq pen erkındık. Onyŋ jyrlaryndaǧy basty konsepsiia – ruhani erkındık, ışkı tazalyq. Aqyn öz zamanyndaǧy dıni fanatizmge, syrtqy formaǧa ǧana tabynǧan ekıjüzdılıkke (zohd pen riiaǧa) qarsy şyqty. Ol syrty sopy, ışı soiqan sopylardy (hirqa jamylǧandardy) aiamai synap, betperdesın sypyrdy. Hafizdıŋ joldauy — adamnyŋ syrtqy beinesınıŋ taqualyǧynda emes, ışkı älemınıŋ mahabbatqa jäne sūlulyqqa toly boluynda. Hafiz: «Eger senıŋ jüregıŋde mahabbat oty janbasa, şynaiy päk sūlulyq bolmasa meşıtte otyrsaŋ da, şırkeude otyrsaŋ da bos äureşılık», - dep jyrlady.
Būl joldau älem halqynyŋ janyna maidai jaqty deuge bolady. Irı mädeni ortalyqtardan Hafiz diuandarynyŋ köptep tabyluy – jergılıktı halyqtyŋ uaqyt pen keŋıstıkten tys jatqan osy «Şynaiylyq ündeuın» ızdegendıgınıŋ belgısı bolsa kerek.
Hafiz Şirazi turaly aitqanda İranda eŋ köp satylatyn kıtap Hafizdyŋ jinaǧy ekenın aita ketken jön. Hafizdyŋ diuanymen ǧasyrlar boiy irandyqtar syrlasyp, aqyldasyp, bal aşyp özıne jūbanyş ızdeumen keledı. Būnyŋ qūpiiasy nede degen sūraqqa jauap ızdesek, onyŋ qūpiiasy öte qarapaiym. Hafiz Şirazidıŋ diuanymen bal aşu (parsyşa «Fal-e Hafiz») dästürı – jai ǧana säuegeilık emes, Şyǧys mädenietınıŋ eŋ tereŋ, tylsym ruhani qūbylystarynyŋ bırı.
Hafizdyŋ ǧazalyn patşa da, uäzır de, sopy da, qarapaiym şäkırt te oqyp syrlasatyn bolǧan jäne bügıngı taŋda osy dästür eşbır özgerıssız jalǧasuda.
Būl fenomennıŋ syryn, onyŋ qarapaiym halyqtyŋ jüregınen qalai oryn alǧanyn jäne bükıl adamzatty qalai jūbata alatynyn psihologiialyq jäne ruhani astarmen tüsındıruge bolatyn şyǧar.
Eŋ aldymen Hafiz ǧazaldary turaly bılu kerek jait: Hafiz jyrlarynyŋ qatpary qalyŋ. Uaiym basqan, qaiǧy jūtqan jan jarasy bar adam oqysa, ümıt pen jūbanyş tabady. Kümända jürgen adam nemese sauda-sattyqta jürgen adam oqysa, ömırdıŋ ötpelılıgı men täuekel etudıŋ mänın tüsınedı. Öitkenı ärbır adamnyŋ aldynda kem degendı ekı türlı taŋdau bolady. Sonyŋ bıreuın täuekel etıp taŋdap uaqyt öte kele dūrys taŋdau jasaǧanyna quanady. Qysqasy, Hafiz sözdı sondai şeberlıkpen öredı, onyŋ ǧazalynan ärbır adam öz deŋgeiıne, öz mūŋyna, öz sūranysyna sai jauap tabady. Ol eşqaşan ükım kespeidı, eşkımdı sökpeidı, tek jol sılteidı jäne aqyl-keŋesın beredı.
Hafizdy filosof dep te atap jatady. Ärine, ol filosofiia zaŋdylyqtaryn zerttep, kategoriialarǧa bölgen filosof emes. Bıraq onyŋ ǧazaldarynda filosoftardyŋ oiymen ündesetın ūǧymdar bar. Hafiz filosofiiasynyŋ tıregı – ümıt. Ol eŋ auyr, kürdelı ǧazaldarynyŋ özınde soŋynda bır säule qaldyrady. Onyŋ eŋ tanymal, bükıl Şyǧysty jūbatqan myna bır bäitın mysalǧa keltıruge bolady:
Joǧalǧan Jüsıp üiıne keler, qaiǧyrma,
Mūŋ basqan meken gülstan bolar, qaiǧyrma.
Būl jai ǧana öleŋ joly emes, būl – ümıt terapiiasy. Qynǧanǧa oralar degendegı Jüsıp – äigılıJüsıp paiǧambar. Onyŋ bır kezderı bauyrlarynyŋ qatelıgınen joǧalyp, bırneşe jyldan soŋ aman-esen Mysyr elınen tabyluy közı soqyr bolyp qalǧan ata-anasynyŋ köz-janaryn qaitaryp, qanşama adamǧa quanyş syilasa, senıŋ de ömırıŋde bır künı osyndai ülken quanyş bolady degen ümıttıŋ bar ekenın jyrlaidy. Hafiz adamǧa «Senıŋ basyŋdaǧy būl tün mäŋgılık emes, taŋ atady, gül bür jarady» degendı aitady. Onyŋ ündeuınıŋ basty küşı de osy – qaiǧyny ädemılıkke, mūŋdy mahabbatqa ainaldyra bıluınde.
Hafiz ǧazaldary – syrty jyltyr, ışı bos söz emes, adam balasy basynan keşetın barlyq emosionaldyq küilerdıŋ (saǧynyş, airylysu, ürei, ümıtsızdık jäne şeksız baqyt) kodtalǧan qūpiiasy mol sandyq nemese teŋdesı joq qazyna. Kıtapty aşqan sätte qarapaiym oqyrman 14-ǧasyrda Şirazda ömır sürgen aqynnyŋ däl özınıŋ bügıngı mūŋyn döp basyp aitqanyna taŋǧalady. Hafiz poeziiasy eşkımdı bölıp-jarmaidy. Ol patşany da, diuanany da, ǧaşyqty da, taquany da, ǧalymdy da, jasty da kärını de bırdei tyŋdap, bırdei jūbata alady.
Hafizdıŋ basty qūpiiasy – qaiǧynyŋ özın mahabbattyŋ bır bölşegı retınde qabyldaudy üirete alǧandyǧynda. Onyŋ «qaiǧyrma» (ǧam mahor) degen ärbır ündeuı ǧasyrlar boiy Hafizdyŋ ünı jetken aimaqtaǧy soǧystar men näubetterdı, taǧdyr tauqymetın körgen halyqtardyŋ jüregıne jylylyq ūialatty.
Ǧaliia Qambarbekova
Şyǧystanuşy
