AQŞ Qazaqstan men Özbekstandy qytailyq eksporttauşylar amerikalyq naryqqa tauar jetkızu kezınde kedendık tarifterdı tömendetu maqsatynda paidalanuy mümkın elder qataryna qosty. Būl turaly AQŞ prezidentı äkımşılıgı Sauda jäne önerkäsıptık saiasat basqarmasynyŋ 13 tamyzda jariialaǧan «Reeksporttaǧy ūly alaiaqtyq: auqymy, damuy jäne şyǧyndary» baiandamasynda aitylǧan, dep habarlaidy «Adyrna» tılşısı.
Qūjatta zaŋsyz reeksport mäselesı qarastyrylǧan. Iаǧni Qytaimen bailanysty tauarlar üşınşı elder arqyly ötkızılıp, sol jerde azdaǧan öŋdeuden ötkızu, taŋbalau, qaita qaptau, şottardy qaita räsımdeu nemese tauardyŋ şyqqan elın özgertıp körsetetın özge de äreketter jasaluy mümkın ekenı aitylǧan. Baiandama avtorlarynyŋ pıkırınşe, mūndai shemalardyŋ maqsaty – tariftık jüktemenı azaitu nemese AQŞ naryǧyna qoljetımdılıktı saqtau.
Avtorlar mūndai täuekelı joǧary şamamen 40 el men aumaqty atap ötken. Qūjattaǧy «Qytaimen bailanysty tauarlar» ūǧymy AQŞ-qa import kezınde mındettı türde qytailyq önım retınde räsımdelmese de, qytailyq ekonomikalyq şyǧu tegı, baqylauy nemese qūramdas bölıkterı bar tauarlardy bıldıredı. Mysaly qytailyq bölşekter, qytailyq qarjylandyru nemese menşık ielerı, qytailyq öndıruşılermen bailanys nemese Qytai arqyly jetkızılgen tarihy boluy mümkın.
Negızgı jıkteude barlyq el üş deŋgeige bölıngen. Qazaqstan men Özbekstan üşınşı deŋgeige (Tier 3) engızılgen. Būl sanat «Qytaidyŋ şaǧyn ärı opportunistık baǧyttary» dep atalady. Mūnda zaŋsyz reeksport kölemı salystyrmaly türde tömen bolǧanymen, belgılı bır «älsız buyn artyqşylyqtary» bar şaǧyn ekonomikalar qamtylǧan.
Mūndai artyqşylyqtarǧa avtorlar arzan jūmys küşı, erkın ekonomikalyq aimaqtar, porttar men qūrlyqtyq şekaralarǧa qoljetımdılık, keden qoimalarynda tauar saqtau mümkındıgı, qūrastyru öndırısterı, AQŞ naryǧyna jeŋıldetılgen qoljetımdılık jäne kedendık baqylaudyŋ şekteulı mümkındıkterın jatqyzady. Avtorlardyŋ pıkırınşe, būl erekşelıkter Qytaimen bailanysty tauarlardy üşınşı elder arqyly ötkızuge qolaily jaǧdai jasauy mümkın.
Sonymen bırge baiandamada Tier 3 elderınıŋ maŋyzdylyǧy zaŋsyz reeksport kölemınıŋ köptıgınde emes, infraqūrylymdyq mümkındıkterı men basqa da erekşelıkterınıŋ Qytaimen bailanysty tauarlardy qaita baǧyttau üşın paidaly torapqa ainaluynda ekenı atap ötılgen. Qūjat mūndai elderdıŋ öndırıstık te, logistikalyq ta qyzmet atqara alatynyn joqqa şyǧarmaidy.
Qazaqstan men Özbekstan bölek funksionaldyq sanatqa – Belt-and-Road Overland Nodes («Bır beldeu – bır jol» bastamasynyŋ qūrlyqtyq toraptary) tobyna da engızılgen. Baiandamadaǧy kestede būl sanat temırjol jäne qūrǧaq port tranzitı, jükterdı şoǧyrlandyru jäne qūrlyq baǧyttarynan teŋız baǧyttaryna tasymaldau qyzmetterımen sipattalady. Būl topqa Äzerbaijan men Gruziia da kırgen.
Qūjatta Qytai saudasyna bailanysty infraqūrylym zaŋdy sauda üşın de, yqtimal zaŋsyz reeksport üşın de paidalanyluy mümkın ekenı aitylǧan. Äŋgıme porttar, temırjol dälızderı, erkın ekonomikalyq aimaqtar, industriialyq parkter, kedendık qoimalar jäne logistikalyq platformalar turaly bolyp otyr.
Baiandama avtorlary sauda aǧyndaryndaǧy özgerısterdıŋ bır bölıgı öndırıstıŋ zaŋdy türde basqa elderge auysuy men jetkızu tızbegındegı özgerısterge bailanysty boluy mümkın ekenın atap ötken. Eldıŋ zaŋsyz reeksport qaupı joǧary aumaqtar tızımıne engızıluı oǧan avtomatty türde sanksiialar nemese qosymşa baj salyǧy salynady degendı bıldırmeitını aitylǧan.
Sondai-aq baiandamada qazaqstandyq nemese özbekstandyq kompaniialarǧa qatysty aiyptaular men olardyŋ zaŋsyz reeksportty ūiymdastyrǧany nemese qoldaǧany turaly dälelder keltırılmegen. Taldaudyŋ negızgı nysany – osyndai shemalarda paidalanyluy mümkın yqtimal baǧyttar, infraqūrylym, öndırıstık quattar jäne sauda bailanystary.
Mäselenıŋ auqymyn baǧalau üşın avtorlar bes täuelsız derekközdıŋ mälımetterıne süiengen. Onyŋ ekeuı memlekettık ūiymdar – AQŞ Prezidentınıŋ Ekonomikalyq keŋesşıler keŋesı (CEA) men AQŞ Sauda ministrlıgınıŋ Sauda jäne ekonomikalyq taldau basqarmasy (OTEA), al üşeuı – Goldman Sachs, Altana jäne Exiger jeke kompaniialary.
Olardyŋ baǧalaulary aitarlyqtai erekşelenedı. Goldman Sachs zaŋsyz qaita baǧyttaudyŋ tar arnasyn jylyna şamamen 40 mlrd dollar dep baǧalasa, CEA körsetkışı 34,2–89,6 mlrd dollar aralyǧynda. Exiger şamamen 75 mlrd dollar, OTEA – 109 mlrd dollar, al Altana körsetkışı 303 mlrd dollarǧa deiın jetedı.
Degenmen, būl sandardy zaŋsyz reeksporttyŋ naqty belgılengen kölemı retınde qabyldauǧa bolmaidy. Ärtürlı ūiymdar ärtürlı ädıstemeler qoldanǧan. Mysaly, OTEA körsetkışı zaŋdy sauda aǧyndarynyŋ bır bölıgın de qamtityn sauda baǧdary retınde qarastyrylady, al Altana-nyŋ keŋ auqymdy baǧalauy zaŋdy logistikalyq operasiialar men eleulı öŋdeuden ötken tauarlardy da esepke aluy mümkın.
