АҚШ Қазақстан мен Өзбекстанды қытайлық экспорттаушылар америкалық нарыққа тауар жеткізу кезінде кедендік тарифтерді төмендету мақсатында пайдалануы мүмкін елдер қатарына қосты. Бұл туралы АҚШ президенті әкімшілігі Сауда және өнеркәсіптік саясат басқармасының 13 тамызда жариялаған «Реэкспорттағы ұлы алаяқтық: ауқымы, дамуы және шығындары» баяндамасында айтылған, деп хабарлайды «Адырна» тілшісі.
Құжатта заңсыз реэкспорт мәселесі қарастырылған. Яғни Қытаймен байланысты тауарлар үшінші елдер арқылы өткізіліп, сол жерде аздаған өңдеуден өткізу, таңбалау, қайта қаптау, шоттарды қайта рәсімдеу немесе тауардың шыққан елін өзгертіп көрсететін өзге де әрекеттер жасалуы мүмкін екені айтылған. Баяндама авторларының пікірінше, мұндай схемалардың мақсаты – тарифтік жүктемені азайту немесе АҚШ нарығына қолжетімділікті сақтау.
Авторлар мұндай тәуекелі жоғары шамамен 40 ел мен аумақты атап өткен. Құжаттағы «Қытаймен байланысты тауарлар» ұғымы АҚШ-қа импорт кезінде міндетті түрде қытайлық өнім ретінде рәсімделмесе де, қытайлық экономикалық шығу тегі, бақылауы немесе құрамдас бөліктері бар тауарларды білдіреді. Мысалы қытайлық бөлшектер, қытайлық қаржыландыру немесе меншік иелері, қытайлық өндірушілермен байланыс немесе Қытай арқылы жеткізілген тарихы болуы мүмкін.
Негізгі жіктеуде барлық ел үш деңгейге бөлінген. Қазақстан мен Өзбекстан үшінші деңгейге (Tier 3) енгізілген. Бұл санат «Қытайдың шағын әрі оппортунистік бағыттары» деп аталады. Мұнда заңсыз реэкспорт көлемі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, белгілі бір «әлсіз буын артықшылықтары» бар шағын экономикалар қамтылған.
Мұндай артықшылықтарға авторлар арзан жұмыс күші, еркін экономикалық аймақтар, порттар мен құрлықтық шекараларға қолжетімділік, кеден қоймаларында тауар сақтау мүмкіндігі, құрастыру өндірістері, АҚШ нарығына жеңілдетілген қолжетімділік және кедендік бақылаудың шектеулі мүмкіндіктерін жатқызады. Авторлардың пікірінше, бұл ерекшеліктер Қытаймен байланысты тауарларды үшінші елдер арқылы өткізуге қолайлы жағдай жасауы мүмкін.
Сонымен бірге баяндамада Tier 3 елдерінің маңыздылығы заңсыз реэкспорт көлемінің көптігінде емес, инфрақұрылымдық мүмкіндіктері мен басқа да ерекшеліктерінің Қытаймен байланысты тауарларды қайта бағыттау үшін пайдалы торапқа айналуында екені атап өтілген. Құжат мұндай елдердің өндірістік те, логистикалық та қызмет атқара алатынын жоққа шығармайды.
Қазақстан мен Өзбекстан бөлек функционалдық санатқа – Belt-and-Road Overland Nodes («Бір белдеу – бір жол» бастамасының құрлықтық тораптары) тобына да енгізілген. Баяндамадағы кестеде бұл санат теміржол және құрғақ порт транзиті, жүктерді шоғырландыру және құрлық бағыттарынан теңіз бағыттарына тасымалдау қызметтерімен сипатталады. Бұл топқа Әзербайжан мен Грузия да кірген.
Құжатта Қытай саудасына байланысты инфрақұрылым заңды сауда үшін де, ықтимал заңсыз реэкспорт үшін де пайдаланылуы мүмкін екені айтылған. Әңгіме порттар, теміржол дәліздері, еркін экономикалық аймақтар, индустриялық парктер, кедендік қоймалар және логистикалық платформалар туралы болып отыр.
Баяндама авторлары сауда ағындарындағы өзгерістердің бір бөлігі өндірістің заңды түрде басқа елдерге ауысуы мен жеткізу тізбегіндегі өзгерістерге байланысты болуы мүмкін екенін атап өткен. Елдің заңсыз реэкспорт қаупі жоғары аумақтар тізіміне енгізілуі оған автоматты түрде санкциялар немесе қосымша баж салығы салынады дегенді білдірмейтіні айтылған.
Сондай-ақ баяндамада қазақстандық немесе өзбекстандық компанияларға қатысты айыптаулар мен олардың заңсыз реэкспортты ұйымдастырғаны немесе қолдағаны туралы дәлелдер келтірілмеген. Талдаудың негізгі нысаны – осындай схемаларда пайдаланылуы мүмкін ықтимал бағыттар, инфрақұрылым, өндірістік қуаттар және сауда байланыстары.
Мәселенің ауқымын бағалау үшін авторлар бес тәуелсіз дереккөздің мәліметтеріне сүйенген. Оның екеуі мемлекеттік ұйымдар – АҚШ Президентінің Экономикалық кеңесшілер кеңесі (CEA) мен АҚШ Сауда министрлігінің Сауда және экономикалық талдау басқармасы (OTEA), ал үшеуі – Goldman Sachs, Altana және Exiger жеке компаниялары.
Олардың бағалаулары айтарлықтай ерекшеленеді. Goldman Sachs заңсыз қайта бағыттаудың тар арнасын жылына шамамен 40 млрд доллар деп бағаласа, CEA көрсеткіші 34,2–89,6 млрд доллар аралығында. Exiger шамамен 75 млрд доллар, OTEA – 109 млрд доллар, ал Altana көрсеткіші 303 млрд долларға дейін жетеді.
Дегенмен, бұл сандарды заңсыз реэкспорттың нақты белгіленген көлемі ретінде қабылдауға болмайды. Әртүрлі ұйымдар әртүрлі әдістемелер қолданған. Мысалы, OTEA көрсеткіші заңды сауда ағындарының бір бөлігін де қамтитын сауда бағдары ретінде қарастырылады, ал Altana-ның кең ауқымды бағалауы заңды логистикалық операциялар мен елеулі өңдеуден өткен тауарларды да есепке алуы мүмкін.
