Ǧylym men joǧary bılımdı damytu – Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaev aiqyndaǧan strategiialyq basymdyqtardyŋ bırı. Prezident tapsyrmalarynda bılı beru sapasyn arttyru, ǧylymi äleuettı nyǧaitu, qoldanbaly zertteulerdı damytuǧa jäne olardyŋ ekonomikanyŋ naqty sektorymen bailanysyna erekşe män berılgen. Eŋbek naryǧy sūranysyna sai maman daiarlau, innovasiialar engızu jäne bılımge negızdelgen ekonomika qalyptastyru negızgı mındetter qatarynda.
1–10 tamyz aralyǧynda Qazaqstanda Abai künıne arnalǧan onkündık ötedı. Ūly aqyn ärı oişyldyŋ aǧartu, ǧylym jäne özın-özı jetıldıru jönındegı ideialary özektılıgın saqtap, elımızdıŋ ekonomikalyq jaŋǧyruy men tehnologiialyq progresınıŋ negızı retınde joǧary bılım men ǧylymnyŋ damuynda körınıs tabuda.
Qazaqstanda kadr daiarlau, ǧylymi zertteuler, innovasiialar jäne halyqaralyq yntymaqtastyqty bırıktıretın Bıryŋǧai ekojüie qalyptasyp keledı. Şeteldık joǧary oqu oryndaryn tartu, jas ǧalymdardy qoldau, ǧylymdy sifrlandyru jäne kommersiialandyru basym baǧyttar retınde aiqyndalǧan.
Jürgızılıp jatqan reformalar sapaly bılımnıŋ qoljetımdılıgın arttyru, ǧylymǧa investisiia tartu, otandyq universitetterdıŋ halyqaralyq deŋgeidegı bäsekege qabılettılıgın nyǧaitu men bılım ekonomikasynyŋ talaptaryna jauap beretın mamandar daiarlauǧa mümkındık beredı.
Ǧylym jäne joǧary bılım salasyndaǧy negızgı özgerıster turaly PrimeMinister.kz. redaksiiasynyŋ şolu materialynan oqi alasyzdar.
Ǧylym – el damuynyŋ strategiialyq resursy
Jahandyq tehnologiialyq bäseke aiasynda ǧylymi zertteuler tūraqty ekonomikalyq ösu, önerkäsıptı jaŋartu jäne bılımge negızdelgen ekonomika qalyptastyru üşın strategiialyq maŋyzǧa ie bolady. Qazaqstan zaŋnamalyq tetıkterdı, qarjylandyru täsılderın jäne basqaru jüiesın jetıldıre otyryp, ǧylymi salany däiektı türde jaŋǧyrtyp keledı. Ǧylymi zertteulerdıŋ ıs jüzınde tiımdılıgın arttyryp, äzırlemelerdı kommersiialandyruǧa jäne ǧylymi ūiymdardyŋ naqty sektor käsıporyndarymen özara ıs-qimylyn tereŋdetuge erekşe basymdyq berılude.
Jürgızılıp jatqan jūmystyŋ maŋyzdy nätijelerınıŋ bırı – ǧylymi-zertteu jäne täjıribelık-konstruktorlyq jūmystarǧa (ǦZTKJ) jūmsalatyn qarjy kölemınıŋ edäuır artuy. 2023 jyldan berı ǦZTKJ-ǧa jūmsalatyn ışkı şyǧyndar ekı eseden astam ösıp, 2026 jylǧa qarai 121,5 mlrd teŋgeden 260 mlrd teŋgege deiın jettı. Būl zertteu taqyrybyn keŋeituge, materialdyq-tehnikalyq bazany jaŋartuǧa, keleşegı zor äzırlemelerdı qoldauǧa jäne otandyq tehnologiialardy öndırıske engızuge qolaily jaǧdai jasauǧa mümkındık beredı.
Sonymen qatar salanyŋ kadrlyq äleuetı de nyǧaiyp keledı. 2025 jyly ǧylymi zertteu jäne täjıribelık-konstruktorlyq jūmystarmen ainalysatyn mamandar sany 28 374-ke jettı, būl tört jyl būrynǧy körsetkışpen salystyrǧanda üşten bırge artty. Ǧylymi qoǧamdastyqtyŋ jartysyna juyǧyn jas ǧalymdar qūraidy. Būl ǧylymǧa jaŋa buyn zertteuşılerdıŋ kelıp jatqanyn jäne otandyq ǧylymdy odan ärı damytu üşın tūraqty kadrlyq rezervtıŋ bırtındep qalyptasyp otyrǧanyn körsetedı.
Bügınde ǧylymi qyzmettı retteitın jäne zertteu qauymdastyǧy üşın qosymşa kepıldıkter beretın neǧūrlym tūtas qūqyqtyq jüie qalyptasyp keledı. Zaŋnamalyq deŋgeide «ǧalym» jäne «ǧylymi qyzmetker» ūǧymdary bekıtılıp, Ǧalymdar men ǧylymi qyzmetkerlerdıŋ qūqyqtary jönındegı uäkıl instituty qūryldy. PhD baǧdarlamasynyŋ tülekterı üşın qosymşa jaǧdai jasalyp, käsıbi qoldau şaralary küşeitıldı.
Jas ǧalymdardy qoldauǧa erekşe köŋıl bölınude. Osy sanatqa jatatyn azamattardyŋ jas şegı 44 jasqa deiın ūlǧaityldy, būl ǧylymi jäne käsıbi tūrǧydan belsendı damu kezeŋındegı mamandardyŋ basym bölıgın memlekettık qoldau şaralarymen qamtuǧa mümkındık beredı.
Ǧylymdy qarjylandyru jüiesıne de jaŋa täsılder engızılude. Dästürlı granttyq tetıktermen qatar prototipter, täjıribelık ülgıler jäne daiyn tehnologiialyq şeşımder jasauǧa baǧyttalǧan täjıribelık-konstruktorlyq jūmystardy qoldau közdelgen. Mūndai täsıl ǧylymi ideiadan naqty öndırıske deiıngı joldy qysqartuǧa jäne otandyq äzırlemelerdıŋ önerkäsıptegı sūranysyn arttyruǧa yqpal etedı. Qarajylandyru kezınde elımızdıŋ strategiialyq ǧylymi-tehnologiialyq mındetterın şeşuge jäne naqty ekonomikalyq nätijege qol jetkızuge baǧyttalǧan jobalarǧa basymdyq berıledı.
Ǧylymdy qarjylandyruǧa biznestıŋ qatysuy küşeiıp keledı. İndustriialyq serıktester üşın bırlesıp qarjylandyru tetıkterı keŋeitılude, al al salyqtyq jeŋıldıkter, sonyŋ ışınde ǧylymi-zertteu jäne täjıribelık-konstruktorlyq jūmystarǧa arnalǧan şegerımder innovasiiaǧa investisiia salu jäne jaŋa tehnologiialar engızu üşın qosymşa jaǧdailar jasaidy.
Sonymen qatar bügınde öŋırlerdıŋ rölı artyp keledı. Jergılıktı atqaruşy organdar ǧylymi zertteulerdı qarjylandyru qūqyǧyna ie boldy, al oblystar üşın olardyŋ ǧylymi-tehnologiialyq mamandanuyn eskere otyryp, josparlar äzırlendı. Erekşe nazar audarylatyn baǧyttardyŋ bırı – Almaty, Kurchatov jäne Astana qalalarynda universitetterdı, ǧylymi ūiymdardy, joǧary tehnologiialyq biznes pen innovasiialyq infraqūrylymdy bırıktıretın bılım men ǧylymdy qajetsınetın aimaqtar qūru.
Sifrlyq transformasiia jäne ǧylymi äzırlemelerdı kommersiialandyru
Ǧylymi salany sifrlyq transformasiialau jalǧasuda. Jobalar, ǧylymi ūiymdar, zertteu nätijelerı jäne qarjylandyru turaly mälımetterdı bırıktıretın «Qazaqstan ǧylymy» bıryŋǧai aqparattyq jüiesı qalyptastyryluda. Sifrlyq tehnologiialar men jasandy intellektını engızu ǧylymi jüienı basqarudyŋ tiımdılıgın arttyruǧa mümkındık beredı.
Äzırlemelerdı kommersiialandyruǧa, iaǧni ǧylymi ideialardy daiyn tehnologiiaǧa ainaldyryp, öndırıske engızuge erekşe nazar audaryluda. Mūndai täsıl bılım beru, ǧylym, biznes jäne memlekettı bırıktıretın bıryŋǧai innovasiialyq ekojüienı qalyptastyryp, eldıŋ ǧylymi äleuetın ūzaq merzımdı tehnologiialyq damudyŋ negızı retınde nyǧaitady.
Otandyq ǧylymi äzırlemelerdı öndırıske engızu mümkındıkterı keŋeiıp keledı. 2025 jyly ırgelı jäne qoldanbaly zertteulerdı qosa alǧanda, 1200-den astam ǧylymi zertteu aiaqtaldy. Sonymen qatar praktikalyq qoldanuǧa baǧyttalǧan äzırlemelerdıŋ sany artyp keledı. Kommersiialandyru baǧdarlamalary aiasynda jüzdegen joba ıske asyryluda, olardyŋ köpşılıgı naryqqa şyǧyp, biznes tarapynan investisiialar tartuda. Qazırgı uaqytta elımızde 241 innovasiialyq joba jüzege asyryluda. 30-dan astam joba halyqaralyq naryqtarǧa şyqty, al jekelegen tehnologiialar aitarlyqtai ekonomikalyq tiımdılık pen eksporttyq äleuetın körsetude.
Ǧylym men öndırıstıŋ tabysty yqpaldastyǧynyŋ jarqyn mysaldarynyŋ bırı – Satbayev University ǧalymdarynyŋ metallurgiia salasyndaǧy äzırlemesı. Otandyq käsıporyn bazasynda alǧaş ret vakuumdyq distilliasiia ädısımen joǧary tazalyqtaǧy tehnikalyq selen alu tehnologiiasy engızıldı. Alynǧan önımnıŋ tazalyǧy 99,5%-dy qūrap, önımnıŋ qosylǧan qūnyn edäuır arttyruǧa jäne ony eksporttyq naryqqa şyǧaruǧa mümkındık berdı.
Perspektivaly zertteuler jaŋa materialdar salasynda da jürgızılude. Nazarbayev University ǧalymdary otandyq şikızat negızınde litii-iondy akkumuliatorlarǧa arnalǧan katodtyq materialdardyŋ prekursorlaryn alu tehnologiiasyn äzırledı. Mūndai jobalardy ıske asyru Qazaqstannyŋ jaŋa buyn energetikasyna arnalǧan komponentterdı öndırudıŋ jahandyq öndırıstık tızbekterıne qatysuyna mümkındık beredı.
Zertteuşılerdıŋ jaŋa buynyn qalyptastyru
Jas ǧalymdardyŋ käsıbi ösuıne, ǧylymi mansabyn damytuyna jäne halyqaralyq zertteu keŋıstıgıne yqpaldasuyna jaǧdai jasau memlekettık saiasattyŋ negızgı basymdyqtarynyŋ bırı bolyp qala beredı. Qazaqstanda jas zertteuşılerdı qoldaudyŋ keşendı şaralary jüzege asyryluda. Jyl saiyn «Jas ǧalym» granttary berıledı, jas ǧalymdardyŋ ǧylymi jobalary qarjylandyrylady, doktorantura jäne industriialyq PhD baǧdarlamalary arqyly ǧylymi kadrlar daiarlau mümkındıkterı keŋeitılude.
2025-2026 oqu jylynda doktoranttardy daiarlauǧa 2919 oryn bölındı, onyŋ ışınde ekonomika salalarynyŋ praktikalyq mındetterın şeşuge baǧyttalǧan industriialyq doktorantura tetıgı boiynşa granttar qarastyrylǧan. Mūndai täsıl ǧylymi kadrlardy daiarlaudy öndırıs pen tehnologiialyq damudyŋ naqty qajettılıkterımen tyǧyz bailanystyruǧa mümkındık beredı.
Halyqaralyq täjıribe almasu mümkındıkterı de keŋeiıp keledı. 2021 jyldan bastap qazaqstandyq ǧalymdar älemnıŋ jetekşı ǧylymi ortalyqtary men universitetterınde ǧylymi taǧylymdamadan ötude. Osy kezeŋde bır jarym myŋnan astam zertteuşı şeteldık zerthanalar men ǧylymi ūiymdarda jūmys ısteu mümkındıgıne ie boldy. Olardyŋ basym bölıgın jas ǧalymdar qūraidy.
Ǧylymi qyzmettıŋ äleumettık jaǧdailaryn jaqsartuǧa da erekşe köŋıl bölınude. 2023-2026 jyldary memlekettık qoldau şaralary aiasynda 760 jas ǧalym tūrǧyn üimen qamtamasyz etıldı. Sonymen qatar ǧylymi jetıstıkterdı yntalandyru tetıkterı keŋeitılude: jyl saiynǧy «Üzdık jas ǧalym» syilyǧy taǧaiyndaldy, sondai-aq granttyq baǧdarlamalar men ǧylymi konkurstar arqyly talantty zertteuşılerdı qoldau jalǧasuda. Būl şaralar elımızdıŋ ǧylymi äleuetın saqtauǧa ǧana emes, sondai-aq ǧalym mamandyǧy jas mamandar üşın tartymdy bolatyn jaŋa zertteu mädenietın qalyptastyruǧa baǧyttalǧan.
Qoljetımdı bılım jäne halyqaralyq yntymaqtastyq
Joǧary bılımdı memlekettık qoldau jüiesı kezeŋ-kezeŋımen keŋeiıp keledı. Sonyŋ nätijesınde biudjet qarajaty esebınen joǧary bılım alu mümkındıgıne ie tülekter sany jyl saiyn artyp keledı. Soŋǧy bes jyl ışınde memlekettık bılım beru granttarynyŋ sany şamamen otyz myŋǧa artty. 2025-2026 oqu jylynda olardyŋ jalpy sany 93 232-ge jettı. Onyŋ ışınde 77 084 grant bakalavriatqa, 13 229 grant magistraturaǧa jäne 2 919 grant doktoranturaǧa bölındı. Sonymen qatar talapkerlerge jergılıktı atqaruşy organdardyŋ, salalyq bırlestıkterdıŋ, joǧary oqu oryndarynyŋ jäne qoǧamdyq qorlardyŋ granttary arqyly qosymşa qoldau körsetılude.
Memlekettık bılım beru tapsyrysynyŋ kölemın ūlǧaitumen qatar, joǧary bılımnıŋ qoljetımdılıgın arttyruǧa baǧyttalǧan jaŋa qarjylyq tetıkter engızılude. Elımızde jeŋıldetılgen bılım beru nesiesı jūmys ısteidı, al 2025 jyldan bastap otbasylarǧa balalardyŋ bılım aluyna aldyn ala qarajat jinauǧa mümkındık beretın «Keleşek» bıryŋǧai erıktı jinaqtau jüiesı ıske qosyldy. Bügınde ondaǧan myŋ otbasy būl mümkındıktı paidalandy.
Halyqaralyq yntymaqtastyqty damytuǧa erekşe nazar audaryluda. Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǧy jetekşı bılım beru ortalyqtarynyŋ bırı retındegı ūstanymyn nyǧaityp keledı. Bügınde elımızde älemnıŋ jetekşı bılım beru jüielerın ūsynatyn 32 şeteldık joǧary oqu ornynyŋ filialy jūmys ısteidı. Olardyŋ qatarynda AQŞ, Ūlybritaniia, Qytai, Germaniia, Fransiia, Oŋtüstık Koreia, Resei jäne basqa da memleketterdıŋ universitetterı bar.
Halyqaralyq akademiialyq yntymaqtastyqty odan ärı damytu maqsatynda zaŋnamalyq baza jetıldırılude. Qabyldanǧan zaŋnamalyq özgerıster şeteldık joǧary oqu oryndarynyŋ filialdaryn aşu räsımın jeŋıldetıp, olardyŋ qyzmetıne qoiylatyn bıryŋǧai talaptardy aiqyndaidy, memlekettık baqylau tetıkterın küşeitedı ärı Qazaqstanǧa älemnıŋ jetekşı universitetterın tartuǧa qolaily jaǧdai jasaidy. Sonymen qatar Qazaqstan tarihy men qazaq tılın oqytudy qamtityn ūlttyq bılım beru qūramdasyn saqtau mındettı talap bolyp qala beredı.
Sonymen bırge qazaqstandyq joǧary oqu oryndarynyŋ halyqaralyq qatysu auqymy keŋeiıp keledı. Soŋǧy jyldary otandyq universitetterdıŋ Qyrǧyzstanda, Özbekstanda, Täjıkstanda jäne Resei Federasiiasynda filialdary aşyldy. Būl qazaqstandyq joǧary bılımnıŋ halyqaralyq bedelın arttyruǧa jäne öŋırlık bıryŋǧai bılım beru keŋıstıgın damytuǧa yqpal etedı.
Bırlesken bılım beru baǧdarlamalarynyŋ sany da artyp keledı. Qazırgı taŋda qazaqstandyq universitetterdıŋ jartysynan astamy älemnıŋ 24 elındegı 131 şeteldık universitetpen bırlesıp qos diplomdy bılım beru baǧdarlamalaryn jüzege asyruda. Mūndai yntymaqtastyqtyŋ tabysty ülgılerınıŋ bırı – Manaş Qozybaev atyndaǧy Soltüstık Qazaqstan universitetı men Arizona universitetı arasyndaǧy ärıptestık. 2026 jyly qos diplom baǧdarlamasy boiynşa bılım alǧan alǧaşqy tülekter oquyn aiaqtady.
Otandyq joǧary bılımnıŋ sapasy halyqaralyq deŋgeide de moiyndaluda. Qazaqstandyq universitetter älemnıŋ jetekşı reitingterındegı öz pozisiialaryn nyǧaityp keledı. QS World University Rankings 2026 reitingınde elımızdıŋ 20 joǧary oqu orny ūsynylsa, Times Higher Education 2026 reitingınde alǧaş ret bırden bes qazaqstandyq universitet älemnıŋ üzdık universitetterı qataryna endı. Nazarbayev University-dıŋ älemnıŋ üzdık 500 universitetınıŋ qataryna endı.
Studenttık infraqūrylymdy damytu da basym baǧyttardyŋ bırı bolyp qala beredı. Soŋǧy jyldary elımızde ondaǧan jaŋa jataqhana paidalanuǧa berılıp, öŋırlerdıŋ basym bölıgınde oryn tapşylyǧy edäuır qysqardy. Atap aitqanda, 2018-2025 jyldar aralyǧynda 281 jataqhana salynyp, rekonstruksiialanyp jäne paidalanuǧa berıldı. Onyŋ ışınde joǧary oqu oryndarynyŋ studentterıne arnalǧan 51 323 oryndyq 182 jataqhana jäne kolledj studentterıne arnalǧan 20 802 oryndyq 99 jataqhana bar.
Jaŋa nysandardyŋ qūrylysy jalǧasuda – 2023-2029 jyldarǧa arnalǧan Joǧary bılım men ǧylymdy damytu tūjyrymdamasyna säikes joǧary oqu oryndarynyŋ jataqhanalarynda 70 myŋ jaŋa tösek-oryn engızu (jyl saiyn 10 myŋ orynnan) közdelgen. Äleumettık osal sanattaǧy studentter üşın jataqhanada tūru şyǧyndaryn öteudı qosa alǧanda, qosymşa memlekettık qoldau şaralary qarastyrylǧan.
Iske asyrylyp jatqan şaralar joǧary bılımdı damytudyŋ tūtas jüiesın qalyptastyruda. Universitetter tek kadrlar daiarlau ortalyqtary ǧana emes, sonymen bırge ǧylymi zertteulerdıŋ, halyqaralyq yntymaqtastyqtyŋ jäne jaŋa tehnologiialardy engızudıŋ maŋyzdy alaŋdaryna ainaluda.
