Qazaqstanda tört tülık mal jetkılıktı. Al şyn mänınde terı önımderı igerılmei, zauyttar jūmysy tūralap, bügıngı taŋda jinauşylary da azaiǧan. Terı mamandary terı öŋdeu salasynyŋ qūldyraǧanyn aityp jiı dabyl qaǧyp jür, alaida qūlaq asar qauym, ıstelıp jatqan ıs joq dep otyr.
Osyǧan oraida mäselenıŋ mäiegıne üŋılu üşın Terı öndıruşıler qauymdastyǧynyŋ töraǧasy Nūrman Nüptekeevtı sūhbatqa tartqan edık.
– Elde mal basy jetkılıktı bolǧanymen, terı öŋdeu käsıporyndary şikızat tapşylyǧyn jiı aitady. Nelıkten ışkı naryqta sapaly şikızat tūraqty türde qoljetımdı emes?
– Şikızat tapşylyǧy eksporttyq baj salyǧy (200$/tonnasyna) alynbai tūrǧanda sezılmeitın. Terı barlyq zauyttarǧa artyǧymen jetetın. Byltyr mausymnyŋ 11-ındegı Sauda jäne integrasiia ministrlıgınıŋ şeşımımen syrtqa şyǧaruǧa salynatyn kedendık baj salyǧy alynyp tastaldy. Sol kezden bastap tapşylyq qatty sezıldı. Mysaly, aiyna 900 tonnaǧa deiın terı öŋdeitın Almaty zauytynyŋ öndırıs quaty bırden ekı esege tüsıp kettı. Sondai jaǧdai Semei, Ekıbastūz zauyttarynda da oryn aldy. Qordai zauyty terı jetpegennıŋ saldarynan jyl soŋynda tıpten qaŋyrap qaldy. Sebebı sapaly şikızat Özbekstanǧa, Türkiiaǧa asyp kettı. Al sapasyz şikızattyŋ baǧasy arzan, paidasy az bolǧandyqtan, köp adam jinauǧa asa qūlyqty emes. Sol sebepten otandyq terı öŋdeitın käsıporyndarda şikızat jetıspeuşılıgı oryn aldy.
– Öŋdelmegen terınıŋ şetelge arzan baǧamen şyǧaryluy otandyq käsıporyndarǧa kerı äser etpei me? Baj salyǧyn aludyŋ ziiany qandai?
– Öŋdelmegen şikı terı syrtqa ketse, meilı arzan, meilı qymbat baǧada bolsyn, ol tek terı jinaityn alyp-satarǧa ǧana paida äkeledı. Memleket qanşa salyqtan (QQS, äleumettık, korporativtık kırıs salyǧy t.b.) jūmys ornynan, al käsıporyndar kırısten qaǧylady, damu bolmaidy. Tereŋ öŋdeu qūrdymǧa ketedı. İnvestorlar qyzyǧuşylyq tanytpaidy, tıptı qaşyp ketedı. Şikızatpen qamtamasyz etılmese, kım keledı? Mıne, osyndai multiplikativtı ziiany bar. Salystyrmaly türde alsaq, Resei, Özbekstan, Qyrǧyzstan bärınde şikı terıge baj salyǧy bar. Tıptı Moŋǧoliiada şikı terını şyǧaruǧa şekteu qoiylǧan. Bız basqa memlekettıŋ şikızat közı emes, tereŋ öŋdelgen, bäsekege qabılettı daiyn önım şyǧaratyn memleketke ainaluymyz kerek.
– Qazaqstandaǧy terı öŋdeu zauyttarynyŋ tolyq jūmys ıstemeuıne ne sebep?
– Terı zauyttarynyŋ tolyq jūmys jasamauyna sapaly şikızattyŋ tapşylyǧy sebep. Ekınşıden, naryqta sūranystyŋ az boluy. Bıraq būl ekeuı bır-bırımen tyǧyz bailanysty. Eŋ aldymen sapany jaqsartsaq, baǧa da, sūranys ta bolady. Sosyn şekarany jauyp, şikızatty syrtqa şyǧarmau kerek, sonda zauyttarda tapşylyq bolmaidy.
– Memlekettık subsidiialar men jeŋıldıkter naqty käsıporyndarǧa jetıp jatyr ma, älde qaǧaz jüzınde ǧana qalyp otyr ma?
– Subsidiia terı öŋdeitın käsıporyndarǧa täuelsızdık alǧaly berı eşqaşan berılmegen. Kedendık baj salyǧy bızde bolǧan jalǧyz jeŋıldık edı, byltyr alynyp tastaldy. Basqa arnaiy jeŋıldık äzırşe joq, bıraq ükımetten ümıtımız joq emes. Otandyq terı öŋdeuşılerge subsidiia qarastyramyz degen äŋgıme bar. Baj salyǧyn alyp tastaǧannan keiın otandyq öŋdeuşılerdı qoldau maqsatynda subsidiia qarastyrǧan jön dep sanaimyz.
– Qazır terı alyp-satatyn adamdar azaiypty. Jalpy terı alyp-satu salasynda ısteitın adamdarǧa da qoldau qajet pe, jalpy būl jūmysta tüitkıl bar ma?
– Terı jinaudyŋ, ony tūzdau, ötkızudıŋ beinetı köp jūmys. Būryn terınıŋ bazary jürıp tūrǧanda, paidasy da jeterlık edı. Bırşama adam ainalysqan. Bıraq qazır paidasy azaiyp, täuekelı köbeiıp, maşaqaty sol qalpynda qalǧanda, köp adam ainalyspai, tastap kettı. Terınıŋ jinalmauynyŋ bır sebebı osy. Odan bölek qarajat tapşylyǧy, jūmys aqysynyŋ, jol kıresınıŋ qymbattauy, tūz, janarmai t.b. şyǧyn materialdardyŋ baǧasynyŋ kürt ösuı, al terı baǧasynyŋ arzandyǧy köp adamdy jūmysyn auystyruǧa mäjbür qyldy. Bız subsidiiany osy terı jinaityn adamdarǧa bergen jön dep esepteimız. Sebebı olar bolmasa, zauyttardyŋ jūmysynyŋ qūny kök tiyn. Terı kelmese, zauyt toqtaidy. Terı öz aiaǧymen zauyttarǧa kırmeidı ǧoi?! Būl tūrǧyda terışı qauymyn köptep yntalandyru, qyzyqtyru qajet. Ainalym qarajatyn toltyruǧa jeŋıldetılgen nesie bergen de jön. Terıge bastapqy qūjattardy jasauǧa kömektesu kerek. Bıraq şart qoiu kerek: subsidiia alu üşın terı şikızatyn tek otandyq terı öŋdeuşı zauytqa ötkızuı tiıs. Terışılerdıŋ jūmysy jaqsarsa, zauyttardyŋ da, terı ötkızetın fermerlerdıŋ de jūmysy jeŋıldeidı, baǧa köterıledı, sapa da jaqsarady.
– Terı öŋdeu – ekologiialyq tūrǧydan kürdelı sala. Qataŋ ekologiialyq normalar öndırıs şyǧyndaryn ösırıp, käsıporyndardy jabyluǧa itermelep otyrǧan joq pa?
– Būl sözdıŋ de jany bar. Ekologiialyq talaptar jyl saiyn küşeitılıp jatyr. Bıraq bızdıŋ terı şikızat bazasynyŋ sapasy 75–80% tek aquyz, jelatinge jaraityn terı bolǧandyqtan, juatyn, aǧartatyn, tazartatyn äk, soda, tūzdar, sutek totyǧy sekıldı qospalar qosylady. Negızınen bızdıŋ terı zauyttary Keŋes däuırınde salynǧan, ol kezde ekologiialyq normalar eskerılgen. Keiıngı salynǧan zauyttardyŋ bırşamasynda zamanaui tazalaǧyş qondyrǧylar ornatylǧan. Ekologiialyq normalar eskerılmese, ekologiialyq pasport, rūqsat alu mülde mümkın emes. Ärine, ony zaman talabyna sai jetıldıru qajet, būl tūrǧyda memlekettıŋ kömegınsız bolmaidy. Mysaly, Türkiia elınde Tuzla degen qala bar, bükıl terı zauyttary sonda ornalasqan. Sol terı zauyttarynyŋ kärız sularyn tazartatyn ortalyqtandyrylǧan memleket salyp bergen stansiia bar. Bükıl zauyttar soǧan aqşasyn tölep, suyn tazartady jäne ol ekı tarapqa da tiımdı. Bızge de memleket osyndai jaǧdai jasap berse qūba-qūp bolar edı.
– Bılıktı tehnologtar men mamandardyŋ jetıspeuı qanşalyqty özektı? Oqu oryndaryn bıtırgen jastar būl salaǧa qyzyǧa ma?
– Bılıktı tehnologtar men mamandar mülde joq. Sondyqtan terı zauyttary mamandardy köbınese syrttan äkeledı, mysaly Türkiia, Resei, Qytai, Ukraina t.b. JOO profildı mamandardy daiyndaudy memleket dereu qolǧa alǧan jön. Jastar mülde qyzyqpaidy. Olar qyzyǧu üşın, bırınşıden, tūraqtylyq kerek. Tabysy eŋbek naryǧynda bäsekege laiyqty boluy şart. Terı öndırısınde būl şarttardyŋ köbısı oryndalǧanymen, jūmystyŋ auyrlyǧy, iısınıŋ ötkırlıgı jastardy asa qyzyqtyra qoiady dep aita almaimyn. Sondyqtan būl jūmysqa eluden asqan, tūraqtalǧan adamdar keledı. Maman tabu tügılı, jūmysşy tabudyŋ özı bügıngı taŋda ülken mäsele, äsırese ülken qalalarda. Al auyldyq jerde bırşama jeŋıldeu.
– Daiyn bylǧary önımderınıŋ basym bölıgı şetelden keledı. Otandyq önımnıŋ bäsekege qabılettı boluyna ne kedergı?
– Negızınen joǧaryda aitylǧan mäselelerdıŋ jiyntyǧy öz elımızdıŋ önımderın bäsekege qabılettı qyla almai otyr. Jalpy bärımızdıŋ ilegenımız bır terınıŋ pūşpaǧy demekşı, eŋ bırınşı auyzbırşılık jetıspei tūr. Ärkım özıne qarai tartpai, ortaq memlekettık müddenı, Prezident tapsyrmasyna säikes otandyq öndırıstı damytudy maqsat tūtyp, sonyŋ aiasyna jūdyryqtai jūmylsaq, ainaldyrǧan onşaqty jylda belgılı bır deŋgeige jetuge bolady. Mysaly, öz-özımızdı 5 jylda – 15%, 7 jylda – 30%, 10 jylda – 50% bylǧary aiaqkiımmen qamtimyz degen meje qoisaq, soǧan jetuge bükıl küştı jūmyldyryp, qyruar şarua atqarylsa, qanşa adam jūmyspen qamtylyp, elımızdıŋ ekonomikasyna qandai paida keler edı? Ol üşın kontrabanda tübegeilı joiylyp, adal bäseke ornap, ışkı naryq qorǧalyp, otandyq tauar öndıruşılerge jaǧdai jasalsa, bylǧary önımderı bäsekege qabılettı bolar edı. Būl tūrǧyda alysqa barmai-aq, Özbekstannyŋ täjıribesın zerttep körsek bolady.
Sūhbattasqan
Oljas Joldybai
