1 ءساۋىر كۇلكى كۇنىنە بايلانىستى قازاق ادەبيەتى قايراتكەرلەرىنەن قالعان قالجىڭ، قاعىتپا اڭگىمەلەردىڭ ءبىر توبىن ۇسىنامىز.
توتە جاۋاپ
بەلگىلى ساتيريك ءجۇسىپ التايباەۆ ءبىراز ۋاقىت ءجۇمىسسىز ءجۇرىپ قالادى. بۇرىن باسشى قىزمەتتەردە ىستەگەن جۇسەكەڭ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات بولىمىنە بارادى. جاعدايىن ايتادى، جۇمىس ءسۇرايدى. ءبولىم مەڭگەرۋشىسى:
– وبلىستىق گازەتكە رەداكتور بولىپ اقتوبەگە بارىڭىز، - دەيدى.
جۇسەكەڭ كونبەيدى.
ءبولىم مەڭگەرۋشىسى:
– وندا اقمولاعا قالايسىز؟ - دەيدى.
سوندا جۇسەكەڭ:
– توبەڭە بارماي وتىرعاندا، مولاڭا بارادى دەيسىڭ بە؟ - دەگەن ەكەن.
وسپانحاننىڭ مونولوگى
بەلگىلى ساتيريك-اقىن وسپانحان اۋباكىروۆ كەزىندە كونسەرۆاتوريانىڭ اكتەرلىك فاكۋلتەتىن بىتىرگەن عوي. وسى وقۋ ورنىن بىتىرەردە ديپلومدىق سپەكتاكل «قوزى كورپەش - بايان سۇلۋ» بولادى دا، وسپانحانعا جانتىق ءرولى تاپسىرىلادى.
وسپانحان جانتىق ءرولىن وزىنشە ويناعانى سونشا، ەكىۇداي پىكىر دۋ ەتە قالادى. ءبىر جاعى «وسپانحاننان مۇلدە ار تيست شىقپايدى» دەسە، ەكىنشىلەرى «وزىندىك ويىن ورنەگى بار تاماشا اكتەر بولادى» دەسەدى. داۋ ءورشي كەلە الدىمەن فاكۋلتەتتىك، سوڭىنان كافەدرا، دەكانات قاتىستىرىلعان جالپى جينالىستا قارالادى. وندا دا پاتۋاعا كەلە الماعان داۋشىلار رەكتورات پەن مەملەكەتتىك كوميسسياعا تىرەلەدى. سوڭعى سىناق وسپانحانعا «بەس» دەگەن باعا بەرەدى. سوندا وسپانحان:
وينايمىز دەپ جانتىقتى،
قالمادى عوي جان ءتىپتى.
وسپان ارتيست بولماس دەپ،
كەيبىرەۋلەر تانتىپتى،- دەگەن ەكەن.
«ارعى اتاسى اراب قوي...»
دراماتۋرگ قالتاي مۇحامەتجانوۆ بىردە اراب ەلدەرىنىڭ بىرىنەن كەلگەن ء بىر توپ جازۋشىلارعا الماتىنى ارالاتادى، قالانى تاماشالاپ شارشاعان ءدىندار ارابتار «ەندى مەشتكە بارساق » دەگەن تىلەك ايتادى، قوناقتىڭ، ونىڭ ۇستىنە شەت جۇرتتىق قوناقتىڭ مەسەلىن قايتارۋعا بولمايدى. قالەكەڭ قازاقستاناداعى ماڭدايعا باسقان جالعىز مەشىتتىڭ كورەر كوزگە قوراشتىعىنان قىسىلسا دا، امالسىز اپارۋعا ءماجبۇر بولادى.
قۇداي ءۇيىنىڭ كوركىنە كوڭىلدەرى تولا قويماعان ارابتار سىرتقا شىعا بەرە:
– وسى مەشىت تۇرعان كوشەنىڭ اتى قالاي ؟- دەپ سۇرايدى .
– پۋشكين كوشەسى، - دەيدى قالەكەڭ.
– جالعىز مەشىتتەرىڭىزدى كاپىردىڭ اتىنداعى كوشەگە سالدىرعاندارىڭىز قالاي؟-دەسەدى مۇنى ەرسى كورگەن ارابتار ديپلوماتيالىق بيازىلىقتى قويا تۇرىپ.
سوندا قالەكەڭ جۇلىپ العانداي:
– پۋشكيننىڭ ارعى اتاسى اراب قوي، سونى مەڭزەپ مەشىت تۇرعان كوشەگە ادەيى پۋشكين اتىن بەرگەنبىز،- دەگەن ەكەن.
«سوناۋ ءستاليننىڭ ءتىرى كەزىنەن باستاعان...»
قالالىق كوميتەتتىڭ جينالىسىندا ما، الدە سول كەزدەگى قالالىق اتقارۋ كوميتەتىندە مە، قىسقاسى اركىم مۇڭ-مۇقتاجىن ايتاتىن ءبىر جينالىستا جۇرتتىڭ ءبارى ايتاتىندارىن ايتىپ جاتادى. ءبىر كەزدە قالاعاڭ دا ەل قاتارلى ءسوز سۇراپ تورگە وزادى. سونداعى قالاعاڭنىڭ ايتقان ءسوزى مىناۋ بولادى:
– مىنا ءبىزدىڭ قاجىتايدىڭ ءۇيى جوق. سول ءۇيىم جوق دەپ ارىز جازعالى دا بالەنباي جىل بولدى. ول ءۇي سۇراپ ارىز جازۋدى سوناۋ ءستاليننىڭ ءتىرى كەزىنەن باستاعان، - دەپتى دە مىنبەردەن ءتۇسىپ جۇرە بەرىپتى.
ءسوز سۇراپ بار ايتقانى سول بولادى. قالاعاڭ كايتىپ كەلىپ ورنىنا وتىرعانىنشا ەل قىران-توپان كۇلكىگە كومىلەدى. «سونىڭ ناتيجەسى اقى رىندا وسى قاجىتايعا ءۇي بولىپ ورالعان بولاتىن»، - دەيدى سونى ەستىگەن ءبىر مىرزا.
«شۇمەك جاساپ بەرەر ەدىك»
حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ ۇرجارداعى 70 جىلدىق مەرەيتويىنا قاجىتاي ءىلياسۇلى دا بىرگە بارادى. تويدان كەيىن اۋدان اكىمى قابدەش باستاعان الماتىدان كەلگەن قوناقتاردى شىعارىپ سالىپ، ءۇرجاردىڭ شىعا بەرىسىنە داستارحان جايىپ، قۇرمەت كورسەتەدى.
مەرەي تويىنىڭ كوڭىلدى وتكەنىنە ريزا بولعان قابدەش اعا، تويدى ۇيىمداستىرىپ، وزىنە قۇرمەت كورسەتكەن اۋدان اكىمىنە، اتقا مىنەر ازاماتتارعا راحمەتىن ايتا كەلىپ، ۇلكەن تەبىرەنىسپەن بارقىتبەلدىڭ كوركەم تابيعاتىنا تامسانا قاراپ تۇرىپ:
– شىركىن، وسى ولكەدە وسى قالپىمدا، قايتادان دۇنيەگە كەلسەم، ءالى دە قىرۋار شارۋانى تىندىرار ەدىم عوي، - دەپتى.
وسى كەزدە قابدەش اعانىڭ ءسوزىن ءىلىپ الا جونەلگەن قاجەكەڭ:
– راس ايتاسىز، قابەكە، ەگەر وسى قالپىڭىزدا، وسى وڭىردە دۇنيەگە كەلسەڭىز، وندا سىزگە تۇيەنىڭ ورتان جىلىگىنەن شۇمەك جاساپ بەرەر ەدىك، - دەگەن ەكەن.
وسپانحاننىڭ قولتاڭباسى
بىردە اتاقتى سىقاقشى وسپانحان اۋباكىروۆتىڭ ارال اۋدانىنا جولى ءتۇسىپتى. سوندا اۋدان ورتالىعىنداعى №83 ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى بيمۇرات ۇسەنوۆ اقىنعا جولىعىپ:
– وسەكە، ءسىزدى كورەم دەگەن ويىمدا جوق ەدى. ايىپ ەتپە سەڭىز، قولتاڭباڭىزدى مىناعان قويىپ بەرسەڭىز، ۇيدەگى كىتابىڭىزعا اپارىپ جاپسىرىپ قويار ەدىم، - دەپ، قويىن داپتەرىنەن ءبىر بەت قاعاز جىرتىپ الىپ ۇسىنادى.
وسەكەڭ «جاپسىرىپ» دەگەن ءسوزدى ءۇناتپاي قالسا كەرەك.
– اتىڭ كىم؟ - دەپ سۇراپتى قالامىن ىڭعايلاپ.
– بيمۇرات.
سىقاقشى اقىن جاپىراقتاي قاعازعا الدەنە جازىپ، بيمۇراتقا ۇسىنا سالىپتى.
بيمۇرات بىلايىراق شىعىپ، الگى قاعازدى وقىپ كورسە، وسەكەڭ «بيمۇرات تاقسىر! وسىنى كىتابىڭا اپارىپ جاپسىر!» - دەپ جازعان ەكەن.
ستاۆريدا
بەلگىلى ساتيريك وسپانحان اۋباكىروۆ كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە ءۇيىنىڭ جانىنداعى ازىق-تۇلىك دۇكەنىنە كىرسە، شىنىنىڭ استىندا سىرەسىپ جاتقان ستاۆريدا بالىعىن كورەدى. مال ەتى جوق بولسا كەرەك. سوندا وسپانحان:
– اسسالاۋماعالەيكۋم، ستاۆريدا. ءالى وتپەي جاتىرمىسىڭ، مىستان-رىبا! -دەگەن ەكەن.
باس پەن ماڭداي
بەلگىلى بالالار جازۋشىسى قۇرمانباي تولىباەۆ — قوس سامايىندا عانا سەلدىر شاشى بار، جالتىر باس كىسى. سول كىسى «بالدىرعان» جۋرنالىندا ىستەپ جۇرگەن كەزدە ساتيريك اقىن وسپانحان اۋباكىروۆ اندا-ساندا كەلىپ، ەركەلەپ «باس جازۋعا» تيىن-تەبەن الىپ كەتىپ تۇرادى ەكەن. بىردە كۇرەكەڭ وسپانحانعا:
– وسى ساعان قاشانعا مەن تەگىن بەرە بەرمەكپىن اقشانى. مىقتى بولساڭ، قانەكي، مەنى ماقتاپ تابان استىندا ولەڭ شىعار! - دەپتى.
سوندا وسەكەڭ مۇدىرمەستەن:
تولىباەۆ قۇرمانباي،
جومارتتىعى قانداي؟!
قۇرەكەڭنىڭ باسى
تۇتاسىمەن ماڭداي،- دەگەن ەكەن.
– ساعان داۋا جوق»، - دەپ قۇرەكەڭ اڭشا ىزدەپ، تاعى دا ءتوس قالتاسىنا قولىن سالا بەرىپتى.
«ءوزىم ءالى ەستىمەپپىن»
ەل جاقتان كەلگەن ءبىر اعايىن ەسىمى قالىڭ قازاققا بەلگىلى سىقاقشى، حالقىمىزدىڭ سۇيىكتى اقىنى وسپانحان اۋباكىروۆپەن (1934–1986) اڭگىمە كەزىندە:
– وسپانحان قاراعىم، ىشىمدىك اتاۋلىنى سەن مۇلدەم قويىپتى دەپ ەستىدىك قوي، سول ءسوز راس پا؟ – دەپ سۇرايدى.
سوندا وسپانحان يىعىن كوتەرىپ، باسىن شايقاپ:
– ياپىرماي، بۇنىڭىز جاقسى جاڭالىق ەكەن... بىراق ءوزىم بۇل جاڭالىقتى ءالى ەستىمەپپىن! – دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
«كۇلمەگەندە قايتەمىز؟»
ءبىر كۇنى ساتيريك سادىقبەك ادامبەكوۆ جازۋشىلار وداعىنىڭ سەكتسيا ماجىلىسىندە ءوزىنىڭ جاڭا كومەدياسىن وقىپتى. كومەديا تىم ۇزاق ەكەن. ماجىلىسكە قاتىسىپ وتىرعان اقىن سىرباي جالىعىپ ءجيى-ءجيى كۇلە بەرسە كەرەك.
– ەي، سەن نەگە كۇلەسىڭ؟ - دەپتى سادىقبەك سىربايدىڭ كۇلگەنىن جاقتىرماي. سوندا سىرباي كۇلكىسىن تىيماي:
– كومەديا بولعان سوڭ كۇلمەگەندە قايتەمىز! - دەپتى.
ارىپتەستىڭ ءازىلى
كەزىندە ءازىل-وسپاق پەن سىن-سىقاقتىڭ ساردارى وسپانحان اۋباكىروۆتەن باتا العان كوپەن امىربەكوۆ بۇل كۇندە قازاق ساتيراسىنىڭ بەلدى ۋىقتارىنىڭ بىرىنەن سانالادى. قارا سوزبەن دە، ولەڭ-جىرمەن دە سىقاق قازانىن قايناتقان، ءتىلىنىڭ ءبىزى بار قۋشىكەش ارىپتەسى جايىندا اقىن نەسىپبەك ايتوۆ بىردە بىلاي دەپتى:
قازاقستاندا قۋ، ءا، كوپەن،
قىتايدا حۋا گوفەن.
ەكى جاۋىز ءبىر زاماندا
قالاي عانا تۋادى ەكەن؟!.
كۇلكىنىڭ ءبىر ءتۇرى
«تاماشانىڭ» كەزەكتى رەپەرتۋارى دايىندالىپ جاتادى. ارتيستەر ساتيرالىق شىعارمالارىن ويناپ، ونى اۆتورلارى دا كورىپ وتىرادى. كۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ بۇل جولى ساتيريك ۇمبەتباي ءۋايديننىڭ «كۇلكىنىڭ دە ءتۇر-ءتۇرى بار» دەگەن سىقاعىن ورىندايدى.
كۇدايبەرگەن ورىنداپ بولعاننان كەيىن ءوز شىعارماسىن جاتقا بىلەتىن، ءارى كۇلكىنىڭ انادايى دا بار، مىنادايى دا بار دەپ جىلىك-جىلىككە ءبولىپ جازعان ۇكەڭ وتىرىپ:
– قۇدايبەرگەن-اۋ، ءبارى جاقسى. تەك ءبىر كۇلكىنى تاستاپ كەتتىڭ عوي، — دەيدى.
قۇدايبەرگەن:
– قايسىسى؟ — دەيدى.
ۇكەڭ:
– مىناۋسى، - دەپ قولجازباسىن كورسەتەدى.
قۇدايبەرگەن:
– ونى ادەيى تاستاپ كەتتىم، — دەيدى.
– نەگە؟ - دەيدى ۇكەڭ.
سوندا قۇدايبەرگەن:
– ويباي، ۇكە-اۋ، ول ءوزىمىزدىڭ كامال سەيتجانوۆيچتىڭ كۇلكىسى عوي. ونى سالساق ەكرانعا شىقپاي قالامىز، - دەپتى.
ال كامال سەيىتجانۇلى سمايىلوۆ سول كەزدە قازاق كسر تەلەۆيزيا جانە راديو حابارى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ توراعاسى ەكەن.
شال رولىنە «دايىندىق»
بىردە قازاق تەاتر ونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشى، ساڭلاق اكتەر سەرالى قوجامقۇلوۆ پەن ساتيريك سەيىت كەنجەاحمەتوۆ حابارعا قاتىسۋ ماقساتىمەن رەسپۋبليكالىق تەلەديدارعا بارادى. تارلان ءارتىستىڭ جاسى ۇلعايعان شاعى ەكەن. سىرتقى ەسىكتىڭ تابالدىرىعىنان اتتاي بەرگەندە اياعى ءسۇرىنىپ كەتىپ، ەتپەتىنەن قۇلاي جازدايدى.
– ءوزىڭىز قارتايىپ قالعانسىز با؟ اياعىڭىزدى نىق، باسپايسىز با؟ - دەيدى سەيىت ازىلگە اينالدىرىپ. سوندا سەر-اعاڭ تاباندا تاپقىرلىق تانىتىپ:
– قايداعى قارتايعان، «كازاقفيلم» كينو تۇسىرەمىز، شالدىڭ ءرولىن سومدايسىڭ دەگەن. سوعان دايىندالىپ جۇرگەنىم ەمەس پە، - دەپتى قينالماستان.
«شۇكىردى بىلەمىن»
«سەيىت سولاي دەپتى» دەيتىن سوزدەردىڭ كوپشىلىگى ونىڭ دوسى، قۇرداسى سابىرجان شۇكىروۆكە بايلانىستى ايتىلادى. ءبىر كۇنى سەيىت كورشىلەرىنىڭ بىرىنەن اماندىق سۇراسا، الگى كىسى «شۇكىر، شۇكىر» دەي بەرىپتى. سوندا ساكەڭ:
– شۇكىردى بىلەم عوي، سابىرجاننىڭ اكەسى عوي، - دەپتى.
اعالاردىڭ پورترەتى
سىقاقشى-سۋرەتشى ەركىن نۇرازحانوۆ بىردە جولى ءتۇسىپ، جازۋشىلار وداعىنىڭ «شىعارماشىلىق ۇيىنە» بارا قالادى. كوكتەمنىڭ جىلىمىق جايدارى كۇنى ەكەن، ەسىك كوزىندەگى ۇزىن ورىندىقتا ءبىر توپ قالامگەر كۇنشۋاقتاپ، ماۋجىراپ دەمالىپ وتىرادى.
كەلىپ سالەم بەرگەن ەركىندى ولاردىڭ بىرەۋى تانىسا دا، بىرەۋى تانىمايدى ەكەن. ول كەزدەگى ەركىننىڭ باستىعى، «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى، كورنەكتى اقىن مۇزافار الىمباەۆ:
– جىگىتتەر، سەندەردىڭ اۋزى-باستارىڭدى قيسايتىپ سالىپ جۇرگەن مىقتىڭ وسى بولادى، - دەپ تانىستىرادى.
– ە، وسى جىگىت پە ەدى؟ - دەپ، قالامگەرلەر ريزا بولىپ، ەركىنگە قوشەمەت سوزدەر ايتا باستايدى.
سوندا ورىندىقتىڭ ءبىر شەتىندە ءۇنسىز وتىرعان اقىن وتەجان نۇرعاليەۆ:
– ەركىن ءىنىم، بۇل اعالارىڭدى قيسايتىپ سالدىم ەكەن دەپ قىسىلما، سەن ءالى كۇنگە بۇلاردىڭ ءتۇپ-ءتۇزۋ، ءتاۋىر پورترەتتەرىن سالىپ ءجۇرسىڭ. اعالارىڭنىڭ شىن بەينەسىن كورگىڭ كەلسە، قارىزعا مولىراق اقشا سۇرا... بەتتەرىنىڭ قالاي قيسايعانىن سوندا كورەسىڭ. مىنە، اعالارىڭنىڭ ناعىز پورترەتى سول! - دەگەن ەكەن.
انت پەن قانت
تالانتتى جاس اقىن ابۋباكىر كايرانوۆ بىردە «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ رەداكتسياسىنا بارادى. بۇرىنىراقتا ءوزىنىڭ قىزمەت ىستەگەن جەرى ەكەن، جىگىتتەرمەن قاۋىشىپ، اڭگىمە-دۇكەن قۇرىسادى.
– نە جاڭالىق، ءابىش؟ - دەيدى جىگىتتەر.
– جاڭالىق سول... كەشە وداقتىڭ پرەزيدەنتى انت بەردى، ونى وزدەرىڭ دە ەستىپ جاتقان بولارسىڭدار، - دەيدى ابۋباكىر اڭگىمەنى ساياسات جاعىنا بۇرعىسى كەپ.
سوندا ساتيريك-اقىن بەيسەنباي كىرىسباەۆ:
– ءابىش-اۋ، انت بەرگەنشە حالىققا قانت نەگە بەرمەيدى ەكەن. اڭگىمەنى سودان باستاساڭ ەتتى، - دەپتى مىرس ەتىپ.
دايىنداعان ماقسۇتحان جاقىپ
