«كوشە شىعارماشىلىعىنا» ارقاۋ بولعان بەينەلەر مەن گراففيتيلەر ەكىۇداي كۇيدە قالدىرادى. بۇل ونەر مە، الدە ۆانداليزم مە؟ زاڭدا قالاي قاراستىرىلعان؟
سوڭعى جىلدارى استانا ايتارلىقتاي تۇرلەنىپ، جاڭا كەلبەتكە يە بولدى. قابىرعالار مەن كوپىراستى كەڭىستىكتەردەگى مۋرالدار، ءتۇرلى-ءتۇستى بەينەلەر كوز قۋانتادى. باستاپقىدا بۇل جاڭاشىلدىق قالا مەن تۇرعىندار اراسىنداعى ونەر ارقىلى ورناعان بايلانىس سياقتى ەدى. بىراق بۇگىندە سول ۇندەستىك بىرتىندەپ جوعالىپ بارادى. سەبەبى ۆانداليزم دەگەن جابايىلىق ونەردىڭ بۇل سالاسىندا اينالىپ وتپەدى.
ەسىل وزەنىن جاعالاي جۇرسەڭىز، نەمەسە ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماڭىنداعى كوپىر استىمەن وتسەڭىز ءدال وسىنداي تۇرپايىلىقتىڭ كۋاسى بولاسىز.
ال مىنا شيماي-شاتپاقتى كورگەندە ەرىكسىز كوڭىل قۇلازيدى. ەلدىڭ باس قالاسىندا ەمەس، بۇزاقىلار باس قوساتىن يەسىز اۋماقتا جۇرگەندەي بولاسىز.
بۇرىن مۇندا ماعىناسى بار گراففيتيلەر كوپ بولاتىن. جاس سۋرەتشىلەر اكىمدىكپەن اقىلداسىپ، سۇر بەتونعا ءار بەرۋگە تىرىسقان ەدى. ال قازىر سول قابىرعالار بەيبەرەكەت جازۋلار مەن تۇسىنىكسىز تاڭبالارعا تولىپ كەتكەن.ء ۇستى-ۇستىنە جاعىلعان شيمايلار قالانىڭ رۋحىن، كەلبەتىن جوعالتقانداي اسەر قالدىرادى.
ۆاندالداردىڭ بەتىمەن كەتكەنى سونشا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اۋماعىنداعى كوپىر ماڭىنا بوياۋدىڭ جاعىمسىز ءيىسى ءسىڭىپ قالعان. كەيبىر جەرلەردە عانا گراففيتيلەردىڭ باستاپقى مازمۇنى بايقالادى. ءارى قاراي رەتسىز شيماي مەن دورەكى جازۋلار كوزگە تۇسەدى. سولاردىڭ اراسىندا سپورتشى بەينەسى سالىنعان قابىرعا بار، ونى دا بۇزاقىلار ءبۇلدىرىپ كەتكەن.
بۇل “كوشە شىعارماشىلىعى” مەن “جابايى مادەنيەت” اراسىنداعى ايقاس ستريت-ارت قاۋىمداستىعى وكىلدەرىنىڭ دە جانىنا باتادى. SCAPE لاقاپ اتىمەن تانىلعان گراففيتي-سۋرەتشى بۇل تۋرالى ءوز پىكىرىن بىلاي ءبىلدىردى:
ء«بىزدىڭ قاۋىمداستىقتا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىق باستى ورىندا. ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ەڭبەگىن باعالاپ، ءوز ويىمىزدى جەتكىزگەندە وزگەنىڭ جۇمىسىنا تيىسپەۋگە تىرىسامىز. ءار سۋرەتشىنىڭ وزىندىك قولتاڭباسى بار، سول ەركىندىككە قۇرمەتپەن قاراۋ ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن. ال تاريحي نىساندار مەن قوعامدىق ماڭىزى بار ورىندارعا سۋرەت سالۋ شىعارماشىلىق ەمەس، مادەني سانانىڭ تومەندىگى دەپ سانايمىن»
SCAPE سياقتى سۋرەتشىلەر ءۇشىن ءوزارا قۇرمەت – باستى قاعيدا. ال دايىن سۋرەتتى شيمايلاپ، قالا كەلبەتىندە ءوزىنىڭ جاعىمسىز ءىزىن قالدىرۋ مادەنيەت پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعىن بىلدىرەدى.
وندا ونەر مەن ءۆانداليزمنىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟ ايىرماشىلىق ادامنىڭ نيەتى مەن كوزقاراسىندا جاتىر. ناعىز گراففيتي ويى مەن مازمۇنى بار ونەر، ال ۆانداليزم سول ونەردىڭ ءمانىن جوياتىن بەيبەرەكەت قيمىل. ءبىرى قالامەن بايلانىس ورناتقىسى كەلسە، ەكىنشىسى ونى وزىنە باعىندىرعىسى كەلەدى.
گراففيتي رەسمي تۇردە زاڭسىز ارەكەت بولىپ سانالسا دا، سوڭعى جىلدارى وعان دەگەن كوزقاراس وزگەرە باستادى. قالانىڭ كەي اۋداندارىندا ارنايى بولىنگەن قابىرعالار مەن الاڭدار پايدا بولىپ، وندا سۋرەتشىلەر ءوز يدەياسىن ەركىن جەتكىزە الادى. مۇنداي كەڭىستىكتەردە شىعارماشىلىق پەن ءتارتىپ ۇيلەسىم تاۋىپ، قالا مادەنيەتىنىڭ جاڭا تىنىسى اشىلعانداي بولادى.
الايدا سوڭعى ۋاقىتتا بۇل تەپە-تەڭدىك ءجيى بۇزىلۋدا. اكىمدىك كەلىسىمىمەن سالىنعان مۋرالدار مەن گراففيتيلەردىڭ ءۇستىن شيمايلايتىندار سانى وكىنىشكە قاراي ارتپاسا، كەمىمەي تۇر. ۋربانيست ەلنار بازىكەننىڭ پىكىرىنشە، ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ادامدارعا ءوز ويىن ەركىن جەتكىزەتىن زاڭدى ءارى اشىق كەڭىستىك ۇسىنۋ كەرەك.
«كەز كەلگەن ستريت-ارت تۋىندىسى ماڭگىلىك ەمەس، ول بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا عانا ارنالعان. ەگەر ءبىر سۋرەت بۇلىنسە، ونى قايتا بوياپ، جاڭاسىن سالۋعا بولادى. بىزدە بولاشاقتا كەز- كەلگەن ادام، ءتىپتى كاسىبي سۋرەتشى بولماسا دا، ءوز يدەياسىن ەركىن جەتكىزە الاتىن ارنايى زاڭداستىرىلعان الاڭ جاساۋ جوسپارى بار»، - دەيدى ول.
مۇنداي باستامالار ءۆانداليزمنىڭ الدىن الىپ قانا قويماي، قالا مەن تۇرعىندار اراسىنداعى مادەني بايلانىستى كۇشەيتەدى. بىراق كەيبىرەۋلەر ءالى دە ونى ەلەمەي، عيماراتتار مەن دايىن جۇمىستاردىڭ ۇستىنەن ءوز تاڭباسىن قالدىرادى.
پسيحولوگتاردىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي قىلىق كوبىنە ءوزىن كورسەتۋگە، نازار اۋدارتۋعا ۇمتىلۋدان، قوعامنان بولەكتەنۋ سەزىمىنەن تۋىندايدى. كەيدە ءىش پىسۋدان، كەيدە قارسىلىقتان بولۋى دا مۇمكىن. بىراق تۇپتەپ كەلگەندە بۇل ورتاق كەڭىستىككە دەگەن نەمقۇرايلىلىقتىڭ، مادەنيەتسىزدىكتىڭ كورىنىسى. مۇنداي ەركىندىك ورتاق كەڭىستىكتى مەنشىكتەۋدىڭ، ءوز امبيتسياسىن باسقانىڭ ەڭبەگىنەن جوعارى قويۋدىڭ بەلگىسى.
ماسەلە تەك ەلوردامەن شەكتەلمەيدى. بۋراباي وڭىرىندە دە تابيعي ەسكەرتكىشتەرگە قول سۇعۋ جيىلەگەن. كول جاعاسىنداعى تاستاردىڭ بەتى تۋريستەر مەن دەمالۋشىلاردىڭ شيماي-شاتپاعىنا تولىپ كەتكەن. سۋ ۇستىندە تۇرعان ايگىلى جۇمباقتاس تا ۆاندالداردىڭ مازاق الاڭىنا اينالدى. كوپتەگەن جازۋلاردىڭ قالىڭدىعى ءبىر سانتيمەترگە دەيىن جەتكەن. سالدارىنان ولاردى ءوشىرۋ وڭاي بولماي تۇر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، تاستاعى تاڭبالاردى تولىق جويۋعا ءتىپتى بىرنەشە جىل ۋاقىت كەتەدى ەكەن.
ۇلتتىق پارك قىزمەتكەرلەرىنە تاستارداعى تاڭبالاردى قولمەن وشىرۋگە تىيىم سالىنعان، سەبەبى بۇل تابيعي قاباتتى زاقىمدايدى. حيميالىق ەرىتىندىلەر دە ەكوجۇيەگە زيان. سول سەبەپتى پارك تابيعاتقا قاۋىپسىز قۇرعاق ۆاكۋمدىق ءادىس قولداناتىن ارنايى قۇرىلعى ساتىپ العان. مۇنداي جۇمىستار قوسىمشا شىعىندى قاجەت ەتەدى. ۆاندالداردىڭ جازۋلارى مەن ىزدەرىن جويۋ ءۇشىن بولىنەتىن قارجى تابيعاتتى قورعاۋ مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا جۇمسالۋى ءتيىس ەدى، بىراق ەندى بۇل قاراجات زياندى ارەكەتتەردىڭ سالدارىن جويۋعا كەتىپ جاتىر.
وسىنداي ارەكەتتەر قوعامدا گراففيتي مەن ۆانداليزم اراسىنداعى شەكارانى ايقىنداپ، زاڭدى جانە زاڭسىز شىعارماشىلىقتىڭ اراجىگىن اجىراتۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى.
قىلمىستىق كودەكستىڭ 294-بابىندا عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردى، ەسكەرتكىشتەر مەن وزگە دە نىسانداردى جازۋلارمەن، سۋرەتتەرمەن نەمەسە باسقا دا جولمەن زاقىمداۋ ۆانداليزم دەپ كورسەتىلگەن. مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن ايىپپۇل، تۇزەۋ جۇمىستارى نەمەسە ەلۋ تاۋلىككە دەيىن قاماۋ قاراستىرىلعان. ال ەگەر ارەكەت بىرنەشە اداممەن بىرلەسىپ، نە جەككورۋشىلىك نيەتپەن جاسالسا، ءۇش جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قولدانىلادى.
ۆانداليزم ءار ەلدە ءارتۇرلى جولمەن شەشىمىن تابادى. مىسالى، سينگاپۋردا بۇزاقىلىق نەمەسە كەلىسىمسىز جازۋلار زاڭمەن قاتاڭ رەتتەلەدى. 1966 جىلى قابىلدانعان “Vandalism Act” ەرەجەسى بويىنشا، قوعامدىق نەمەسە جەكە نىساندارعا رۇقساتسىز سۋرەت سالۋ قىلمىس بولىپ سانالادى. بۇرىن مۇنداي ارەكەت ءۇشىن قامشىمەن سوعۋ جازاسى قولدانىلعان، بۇگىندە بۇل شارا سيرەك بولسا دا، زاڭدا ءالى بار. قازىر كوبىنە ايىپپۇل مەن تۇرمە جازاسى بەرىلەدى.
كەي ەلدەردە ۆانداليزم زاڭ ارقىلى قاتاڭ رەتتەلسە، بىزدە بۇل ماسەلە مادەني كوزقاراس پەن ورتاق جاۋاپكەرشىلىك ارقىلى شەشىلۋى كەرەك دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسىپ كەلەدى.
ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن قالالارىندا ۆانداليزم كورىنىستەرى ءجيى بايقالادى. قابىرعالار مەن عيماراتتارداعى جازۋلار ءوشىرىلىپ جاتسا دا، ورنىنا جاڭالارى پايدا بولۋدا. اكىمدىك تاراپىنان باقىلاۋ كۇشەيتىلىپ، زاڭمەن شەكتەۋ قويىلعانىمەن، ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلگەن جوق. بۇل تەك ءتارتىپ پەن ەرەجەنىڭ ەمەس، ادامداردىڭ مادەني كوزقاراسىنىڭ كورسەتكىشى. قالا كەڭىستىگىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك ءار تۇرعىننىڭ وزىنەن باستالادى. ەگەر سول تۇسىنىك قالىپتاسپاسا، بوياۋلار كەتسە دە، بەيقامدىقتىڭ ءىزى قالا بەرەدى.
ءامينا ءادىلجان
