3 قاڭتاردا اقش ۆەنەسۋەلا اۋماعىندا اسكەري وپەراتسيا جۇرگىزدى. اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ امەريكالىق كۇشتەردىڭ ۆەنەسۋەلاداعى بىرقاتار نىساندارعا سوققى جاساعانىن، سونداي-اق ەل پرەزيدەنتى نيكولاس مادۋرونىڭ ۇستالىپ، ەلدەن شىعارىلعانىن مالىمدەدى. ساراپشى بۇل ماسەلەلەردىڭ اۋانى نەنى اڭعارتاتىنىن ءتۇسىندىردى.
اقش تاراپىنىڭ مالىمەتىنشە، مادۋرو مەن ونىڭ جۇبايىنا نيۋ-يوركتە «ناركوتەرروريزم»، كوكاين كونترابانداسى جانە قارۋ ساقتاۋ ايىپتارى بويىنشا رەسمي ايىپتار تاعىلعان.
بۇل ارەكەت حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا قىزۋ رەاكتسيا تۋعىزدى. رەسەي، كۋبا مەن يران اقش-تىڭ ارەكەتىن ايىپتاپ، ۆەنەسۋەلا ەگەمەندىگىنە جاسالعان «اسكەري اگرەسسيا» دەپ باعالادى. كولۋمبيا شەكاراداعى قاۋىپسىزدىك شارالارىن كۇشەيتىپ، بوسقىندار اعىنىنا دايىندالۋدا. ەۋروپا وداق جانە حالىقارالىق ديپلوماتتار دا جاعدايدى باقىلاپ، قۇقىقتىق نورمالاردىڭ ساقتالۋىن تالاپ ەتۋدە. بۇۇ تاراپىنان ازىرگە رەاكتسيا بولمادى.
اقش ۆەنەسۋەلاعا شابۋىل جاساپ، پرەزيدەنت پەن ەلدىڭ ءبىرىنشى حانىمىن تۇتقىنداعان. جەلىدە وپەراتسيا 30 مينۋتقا سوزىلعانى تۋرالى اقپارات پەن پرەزيدەنت فوتوسى دا تاراعان.
كەزىندە، 1965 جىلى دومينيكان پرەزيدەنتى حۋان بوش، 1983 جىلى گرەنادا پرەمەر-ءمينيسترى موريس بيشوپ، 1994 جىلى گايتي رەفورماتورى راۋل سەدرا، 1989 جىلى پاناما پرەزيدەنتى مانۋەل نورەگا دا ايىپتالىپ، بۇل ەلدەرگە امەريكا اسكەر كىرگىزىپ، بيلىگىن كۇشپەن وزگەرتكەن.
قازاقستاندىق ساياساتتانۋشى نۇربولات نىشانباەۆ بۇل قاقتىعىستىڭ حالىقارالىق ساياساتقا اسەرىن اتاپ ءوتتى.
– بىرىنشىدەن، بۇگىنگى بۇل شارا جاھاندىق ساياساتقا ۇلكەن وزگەرىس اكەلەدى. مەنىڭ ويىمشا، العاشقى 72 ساعاتتا جاھاندىق قاۋىمداستىقتىڭ بۇل ينتسيدەنتكە قالاي جاۋاپ قايتارۋى الەمدىك ءتارتىپتىڭ نەگىزگى نورمالارىن بەكىتەتىن بولا دى. سەبەبى بۇۇ-نىڭ تولىق مۇشەسى، تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ شەكاراسىن بۇزۋ ارقىلى تىكەلەي اسكەري شابۋىل جاساپ، بۇل ەلدىڭ پرەزيدەنتى مەن ءبىرىنشى حانىمىن ۇرلاۋ حالىقارالىق نورمالارعا، سونىڭ ىشىندە بۇۇ جارعىسىنىڭ 51-بابىنا قايشى.
ارينە، بۇل جەردە ۇلكەن گەوساياسي مۇددە جاتىر. دەسە دە حالىقارالىق نورما تۇرعىسىنان العاندا، اقش تاريحىندا يراكتاعى سوعىستان كەيىن، ترامپتىڭ بيلىكتە وتىرعان كەزىندە مۇنداي ارەكەتكە بارۋى وتە اۋىر دەۋگە بولادى. بۇل، باسقا ماسەلەنى ايتپاعاندا، امەريكانىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى ورنىنا دا كەرى اسەر ەتەدى.
– نەگىزگى سەبەپتەر قانداي؟ ەسىرتكىگە قاتىستى ايىپتان بولەك؟
– نەگىزگى سەبەپتەرى، ارينە، ەنەرگەتيكالىق مۇددە، مۇناي. سەبەبى ۆەنەسۋەلا الەمدە مۇناي قورى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا. تاعى دا باسقا ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار جەتەدى. ال ەسىرتكىگە قاتىستى ۆەنەسۋەلانىڭ سوڭعى جىلدارى «امەريكاعا ناركوترافيك ۇيىمداستىردى» دەگەن مادۋروعا تاعىلعان ايىپتاۋلار 2020 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. مۇنداي ايىپتاۋلار وتە كوپ. بىراق بۇل ايىپتاۋلار اقش-تىڭ ۆەنەسۋەلاعا باسىپ كىرىپ، پرەزيدەنتىن ۇستاپ اكەتۋىنە نەگىز بولا المايدى.
سوڭعى اقپارات بويىنشا مادۋرو قازىر نيۋ-يورك قالاسىندا دەلىنۋدە. بىراق ونىڭ جاعدايى قانداي، ول ءتىرى مە، ول قالاي جاۋاپ بەرىپ جاتىر — مۇنىڭ بارلىعى جاھاندىق ساياساتتاعى ۇلكەن شيەلەنىستى كورسەتىپ وتىر. وعان جاۋاپ رەتىندە ۆەنەسۋەلانىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمدەمەسىندە بيلىكتى ەشقانداي ەكىنشى تاراپقا بەرمەيتىندىگى ايتىلدى. قازىرگى تاڭدا اقش ۆەنەسۋەلانىڭ وداقتاستارىنان كەلەتىن سيگنالدى كۇتىپ وتىر دەپ ويلايمىن.
– ۆەنەسۋەلا ستسەناريى تاعى قانداي ەلدەردە قايتالانۋى مۇمكىن?
– بۇل جاعداي وسى العاشقى ءۇش كۇندەگى، العاشقى 72 ساعاتتاعى جاھاندىق قاۋىمداستىقتىڭ ارەكەتىنە بايلانىستى. ەگەر ءبارى «كۇشتى بىلگەنىن جاسايدى، ءالسىز كۇشتىنىڭ ايتقانىنا كونەدى» دەگەن پرينتسيپپەن قالاتىن بولسا، بۇل ەرتەڭ پانامادا، گايتيدە، تايۆاندا بولۋى مۇمكىن. ۋكرايناداعى ماسەلە دە وسىلاي ءبىتۋى ىقتيمال. كەز كەلگەن تايلاند پەن كامبودجا اراسىنداعى ماسەلە دە ءدال وسىلاي اياقتالۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل تەك لاتىن امەريكاسىنىڭ ەمەس، جاھاندىق ماسەلە دەپ قاراۋىمىز كەرەك.
– قاقتىعىس لاتىن امەريكاسىنداعى ساياسي تۇراقتىلىققا قالاي اسەر ەتەدى؟
– لاتىن امەريكاسى ەلدەرى سوڭعى كەزدەرى ۇلكەن ساياسي داعدارىس جاعدايىندا. تابيعي رەسۋرستارى بولا تۇرا، كۋبا، گايتي، پاناما سىندى ەلدەر ءتۇرلى ماسەلەلەرگە تاپ بولىپ وتىر. ەگەر ايماق ەلدەرى بۇل ماسەلەگە كوز جۇما قارايتىن بولسا، بولاشاقتا لاتىن امەريكاسىنىڭ ىقپالدى تاراپتار — قىتاي، رەسەي جانە اقش اراسىندا قايتا بولىنىسكە ءتۇسۋ قاتەرى تۋىندايدى.
– بۇل جاعداي قازىرگى الەمدىك ساياساتتا «كۇش ارقىلى ءتارتىپ ورناتۋ» ءتاسىلىنىڭ قايتا جاندانۋىن كورسەتە مە؟
– بۇل – الەمگە رەاليستىك كوزقاراستىڭ قايتا كەلگەنىنىڭ بەلگىسى. جالپى 1945 جىلدان بەرى سەنىپ كەلگەن ليبەرالدى ينستيتۋتسيوناليزم، ليبەراليزم جانە حالىقارالىق نورمالاردىڭ ۇستەمدىگى تۋرالى تۇسىنىكتەردىڭ يلليۋزيا بولعانىن كورەمىز. راسىندا دا، بۇل بۇۇ نەگىزىندە قۇرىلعان الەمدىك تارتىپتەن ايىرىلعانىمىزدىڭ ايقىن كورىنىسى. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا بۇل جاعداي جاھاندىق قاۋىمداستىقتى بۇۇ-نى قايتا رەفورمالاۋعا، الەمدىك ءتارتىپتى قايتا قاراۋعا يتەرمەلەۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىن.
– ۆەنەسۋەلا ەگەمەندىگى مەن حالىقارالىق قۇقىقتا بۇل ماسەلە قالاي شەشىلمەك؟
– مەنىڭ ويىمشا، بۇدان كەيىنگى ستسەناري بويىنشا ۆەنەسۋەلادا وپپوزيتسيا بيلىككە كەلەدى جانە ول امەريكا ىقپالىندا بولادى. بۇل جاعدايدا رەسەيدىڭ ىقپالى السىرەۋى مۇمكىن.
بۇل سىرت كوزگە شۇعىل بولعان وقيعا بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. الايدا مەنىڭ ويىمشا، بۇعان دەيىن ترامپ پەن پۋتين اراسىنداعى كەلىسسوزدەردە ترامپ وسىنداي قادامعا بارۋ ءۇشىن قىتاي مەن رەسەيدىڭ بەلگىلى ءبىر كەلىسىمىن العان. سەبەبى مۇنداي ىقپالدى تاراپتاردىڭ ءۇنسىز كەلىسىمىنسىز اقش قاتقىل ارەكەتكە بارا الماس ەدى.
