الەۋمەتتىك جەلىدە قازاقتىڭ ءتىل بايلىعىنا تيىسپەسە، جۇرە المايتىن اتاقتى اكادەميك اسقار ءجۇمادىللا اعامىزدىڭ كەزەكتى شابۋىلىن بايقاپ قالعانمىن. بىراق دەن قويۋعا ۋاقىتىم بولمادى. كوبىسى سىناپ، كەيبىرەۋلەر اقتاپ جاتقانىن كوزىم شالىپ قالعان.
بۇگىن فەيسبۋك جەلىسىنەن قازاق ءسوزىنىڭ ءدامىن سەزىپ، بوياۋىن جاقسى بىلەتىن بەيىمبەت جاقانۇلى باۋىرىمىزدىڭ قازاقتىڭ ءسوز بايلىعى تۋرالى جازباسىن كەزدەيسوق كورىپ قالدىم. بەيىمبەت نە ىستەگەن، نە دەيدى؟
«الەۋمەتتىك جەلىدەن تانىمال اكادەميك ا.جۇمادىلداەۆ اعامىزدىڭ قازاق ءتىلى تاريحي تۇرعىدا كوركەمدىككە، اۋىزشا داستۇرگە كوبىرەك بەيىمدەلگەنىمەن، بۇگىنگى پراگماتيكالىق، عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق ورتادا ءتيىمدى قۇرال بولا الماي وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتكەن سۇحباتىن كوزىم شالدى. «...بىزدە ءتىل كوبىنە ادەمىلەپ ايتۋعا، ءان ايتۋعا، ەرتەگى مەن اڭىز ايتۋعا، باتا بەرۋگە باعىتتالعان. بۇلار – جاتتاندى، كوركەم دۇنيەلەر. بىراق ءتىلدىڭ باستى ماقساتى – ناقتى اقپارات بەرۋ. بارلىق زاماندا سولاي بولعان. ايتپەسە ءتىلدى نە ءۇشىن ۇيرەنەدى؟ باتا بەرۋ ءۇشىن ەمەس، پايدالى كاسىپ ەتۋ، نان تابۋ ءۇشىن ۇيرەنەدى، – دەي كەلىپ: - ءبىر ۇعىمعا بىرنەشە ءسوزدىڭ سايكەس كەلۋىن ءبىز ء“تىلدىڭ بايلىعى” دەپ ماقتان ەتەمىز. نەگىزىندە، ونداي بايلىقتىڭ عىلىم ءۇشىن پايداسى شامالى»، – دەگەن تۇجىرىمعا تابان تىرەپتى اعامىز.
ءبىز ماقتان ەتىپ جۇرگەن بايلىقتى ىسكە العىسىز ەتكەندەي كورىنەدى ەكەن ءبىرتۇرلى.
ءوزىمنىڭ ويىمشا، قازاق ءتىلىنىڭ بايلىعى تۇراقتى ءسوز تىركەستەرى دەپ اتالاتىن شەبەر قيۋلاستىرىپ قولدانىلاتىن بەينەلى سوزدەر تىزبەگىنە تىكەلەي بايلانىستى بولسا كەرەك. اعامىزدىڭ پىكىرىن وقىعان سوڭ، دەنە مۇشەلەرىنە (اناتوميالىق اتاۋلارعا) قاتىستى تۇراقتى تىركەستەردى جيناقتاپ جازىپ جۇرگەن «قويىن داپتەرىمدى» اقتارا باستادىم. سول قولجازبامداعى ادامنىڭ اۋىزى توڭىرەگىندە ايتىلاتىن تۇراقتى تىركەستەردى قامتىعان بولىگىن پاراقشاما سالۋدى ءجون كوردىم. وسى جازعانىم كوزىڭىزگە ءتۇسىپ جاتسا، پىكىر قوسىپ، كەم-كەتىگىن تولتىرا كەتسەڭىز - نۇر ۇستىنە نۇر.»-دەپ جازادى ءتىلدى زەرتتەپ جۇرگەن ازامات. سولاي دەپ، اۋىزعا بايلانىستى 75 ءسوز تىركەستەرىن كەلتىرەدى.
بىراق ىشىندە 3 ءسوز ەكى رەتتەن قايتالانىپ كەتكەن ەكەن. سوندا ولاردى الىپ تاستاساق، 75 ەمەس، 72 ءتۇرى بولادى.
ول قايتالانعان سوزدەر:
12 جانە 53-تەگى «اۋىزى دۋالى»(ايتقانى ءدال كەلەدى);
35 پەن 58-دەگى «اۋىزى كۇيۋ»(قاتەلىك جاساپ قويىپ، ودان ساباق الۋ);
50 مەن 56-داعى ء«بىر ءاۋىزدان»(بارى ءبىر ءسوزدى بولۋ، ءبىر-ءبىرىن قولداۋ) سوزدەرى ەكى رەتتەن قايتالانعان.
ال “ەردىڭ قۇنىن ەكى-اق اۋىز سوزبەن شەشۋ”; “اۋىز اۋىرتۋ” ء(سوز تۇسىنبەيتىندەرگە بوسقا سويلەۋ) دەگەن ءسوز تىركەستەرى جوق سەكىلدى. قوسىپ قويساق، 74-كە جەتەدى.
ءتىل بايلىعىنا ءتىل تيگىزۋگە بولمايدى!
وتە دۇرىس بەيىمبەت جاقانۇلى باۋىرىم! "اۋىز" ءسوزى قولدانىلعان فرازەولوگيزمدەردى جيناپ جۇرگەن ەڭبەگىڭىز وتە زور. ويتكەنى، بۇل تۇراقتى ءسوز تىركەستەرى قازاقتىڭ ءسوز بايلىعىن كورسەتەدى. بۇل - ۇلكەن جەتىستىك، زور مادەني بايلىق. عىلىمدا ءسوز بايلىعىن زەرتتەۋ – تەرەڭنەن مارجان جيناعانداي ماڭىزدى! «نەگىزىندە، ونداي بايلىقتىڭ عىلىم ءۇشىن پايداسى شامالى» -دەپ، اكادەميك اسقار ءجۇمادىللا اعامىز ايتا بەرەدى، ول كىسىگە وقۋ ءوتىپ كەتكەن...))) «اۋزى قيسىق بولسا دا، باي بالاسى سويلەسىن» دەگەن ماقال ءتىل ماسەلەسىندە جۇرمەيدى. «اۋزى قيسىق بولسا دا» اكادەميكتەر ارتىق سويلەي بەرۋگە بولمايدى... (مىنە، اۋىز تۋرالى تاعى ءبىر ءسوز تىركەسى شىعا كەلدى، قوسىپ قوي تىزىمىڭە بەيىمبەت باۋىرىم.) ماتەماتيك قازاقتىڭ قاسيەتتى ءسوز بايلىعىنا ءتيىسىپ، ءوزى جاقسى بىلەتىن ەسەبىنەن جاڭىلىپ قالىپ جۇرمەسىن...
ارينە، اسقار اعامىزدىڭ قازاق ءتىلى عىلىم تىلىنە، تەحنولوگيا تىلىنە اينالۋى جونىندە ايتىپ جۇرگەنى، جۋرنال شىعارىپ جاتقانى دۇرىس، قولدايمىز، ول ماسەلەنى ءبىز دە كوتەرىپ ءجۇرمىز. بىراق ول ءۇشىن مەنىكى نە ايتسام دا دۇرىس دەگەن مەنمەندىكپەن «ونداي ءتىل بايلىعىنىڭ عىلىم ءۇشىن پايداسى شامالى» دەپ سوعىپ جىبەرىپ، قازاق ءتىلىنىڭ بايلىعىنا ءتيىسۋدىڭ قاجەتى جوق ەدى. بۇل كوپىر سالۋ ءۇشىن جولدى بۇزعانمەن بىردەي كەرى كەتەتىن ءىس. ويتكەنى ءتىل بايلىعىنىڭ ءوزى - ءتىل عىلىمىنىڭ نەگىزگى ءبىر قۇنارلى وزەگى.
عىلىم تەك فورمۋلا ەمەس! ءتىل بايلىعى - ۇلت بايلىعى!
ماتەماتيك اكادەميك اعامىزعا ايتارىمىز - عىلىم تەك فورمۋلا ەمەس.
عىلىم – ويلاۋ، دالەلدەۋ، ءتۇسىندىرۋ، جازۋ ۇدەرىسى. ال ويلاۋ ءتىل ارقىلى جۇزەگە اسادى.
ەگەر ءتىل جۇتاڭ بولسا، عىلىمي وي دا جۇتاڭدايدى.
سينونيمدەردىڭ عىلىمدا ماڭىزدى ەكەنى ەشقانداي دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى.
ءسوزدىڭ ماعىنالىق دالدىگى ءۇشىن، تاڭداۋ مۇمكىندىگى بولۋ ءۇشىن ءتىلدىڭ بايلىعى كەرەك، جۇتاڭدىعى ەمەس.
عىلىمدا ءبىر ۇعىمدى ءار كونتەكستە ءارتۇرلى رەڭكپەن بەرۋ قاجەت.
ۇلتتىق عىلىمي ءتىلدىڭ دامۋى ءۇشىن سينونيمدەردىڭ ءرولى زور.
ەگەر تىلدە بالاما، سينونيمدىك قاتار دامىماسا:
• عىلىم ءتىلى شەت تىلگە تاۋەلدى بولادى;
• ۇلتتىق تەرمينولوگيا توقىرايدى;
• عىلىم انا تىلىندە ەمەس، «اۋدارما تىلدە» سويلەيدى.
ءتىل بايلىعىنا قارسى شىعاتىنداردىڭ نەگىزگى كىناسى - ويدى قاراپايىمداتۋ ەمەس، جۇتاڭداتۋ. ولار قاراپايىمدىقتى ءتىلدىڭ كەدەيلەنۋىمەن شاتاستىرادى.
قاراپايىم ءتىل – باي ءتىلدىڭ ناتيجەسى،
جۇتاڭ ءتىل – ويدىڭ السىزدىگى.
ءتىل بايلىعىن جوققا شىعارۋ- ۇلتتىق عىلىمي ويلاۋدىڭ الەۋەتىن تومەندەتۋ. عىلىمي ءتىلدىڭ بولاشاعىنا زيان كەلتىرۋ. ءتىلدىڭ مادەني قىزمەتىن جوققا شىعارۋ.
عىلىمي ءستيلدىڭ دامۋىن تەجەيدى; جاڭا ۇعىم جاساۋعا كەدەرگى بولادى; كەلەشەك ۇرپاقتىڭ عىلىمدى انا تىلىندە يگەرۋىنە توسقاۋىل قويادى.
ءتىل – تەك قۇرال ەمەس، ۇلتتىق ويلاۋ جۇيەسى.
سينونيمدەرگە قارسى شىعۋ – ءتىلدىڭ ەستەتيكالىق، تانىمدىق، فيلوسوفيالىق قىزمەتىن شەكتەۋ.
سينونيمدەر مەن ءسوز بايلىعىن جوققا شىعارۋ - عىلىمعا، عىلىم ءتىلىنىڭ دامۋىنا قارسى ارەكەت; ءتىلدى تەك تەحنيكالىق قۇرالعا اينالدىرۋ.
باي ءتىل – تەرەڭ ويدىڭ شارتى. ءسينونيمسىز عىلىم – جارتىكەش عىلىم.
بۇنداي ءتىل بايلىعىنا قارسى كوزقاراستىڭ تۇپكى سەبەبى - تىلدىك ءبىلىمنىڭ تايازدىعى; باسقا تىلگە (اسىرەسە ورىس/اعىلشىن) شامادان تىس ەلىكتەۋ; «عىلىم تەك قاتاڭ، قۇرعاق بولۋ كەرەك» دەگەن قاتە تۇسىنىك.
ءتىل عىلىمىندا سينونيمدەردەن قورعاعان اتتارى بەلگىلى ونشاقتى عىلىم دوكتورى، ودان دا كوپ عىلىم كانديداتتارى بار. سوندا ءبىزدىڭ قۇرمەتتى اكادەميك ماتەماتيگىمىز عىلىمدا سالماعى وزىنەن كەم ەمەس، ءتىل بىلىمىندەگى ىرگەلى ەڭبەك سانالاتىن “قازاق ءتىلىنىڭ سينونيمدەرى” مونوگرافياسىن جازىپ، دوكتورلىق قورعاعان، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، ايگىلى عالىم اسەت بولعانباەۆ باستاعان ءتىل عىلىمى تارلاندارىنىڭ ەڭبەگىن جوققا شىعارماقشى ما؟ بۇل عىلىمعا قارسى ارەكەت ەكەنى بىلاي تۇرسىن، عالىمدىق، قاراپايىم ادامي ەتيكا قايدا؟ اسەت بولعانباەۆ بۇل وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار جوعارى باعا بەرىپ، تۇركىتانۋعا قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس دەپ تانىعان “قازاق ءتىلىنىڭ سينونيمدەرى” مونوگرافياسىن (1970) جازىپ، دوكتورلىق قورعاعاندا اسقار اعامىز مەكتەپ وقۋشىسى ەدى…
اكادەميك ماتەماتيك اسقار ءجۇمادىلدا ءوزى كىنالاعان قازاقتىڭ ءسوز بايلىعىنان، وسى بەيىمبەت باۋىرىم جيناعان ءبىر عانا اۋىز تۋرالى ءسوز تىركەستەرىنەن-اق اعامىزدىڭ اتىنا ءبىراز ءسوز سۇرانىپ تۇر ەكەن، كەلتىرە كەتەيىك. «اۋىزعا» بايلانىستى ءسوزدىڭ ءبارىن تىرناقشاعا الىپ وتىراتىنىمدى ەسكەرتەمىن.
ال، كەتتىك!
شەتەلدەردە دە ماتەماتيكادان ءدارىس وقىعان اتاقتى اكادەميك، ەڭبەك ەرى اسقار ءجۇمادىلدا اعامىزدىڭ اتى «ەل اۋىزىندا»، ءبارى بىلەدى، ءبارى تانيدى، ءبىز دە سىيلايمىز. «اۋىزىمىزدان تاستاماي» ۇنەمى ايتىپ جۇرەمىز.
بىراق، «اۋىزىن اشسا، جۇرەگى كورىنەتىن» اق كوڭىل اكادەميكتى «اۋىزى دۋالى» دەپ جۇرسەك، «ايتۋعا اۋىز بارمايتىن» ەرسى سوزدەردى ايتا باستاۋدى «اۋىز جاپپاي» ۇدەتىپ كەلەدى.
ءبارىن بىلەتىن اكادەميك اعامىز قاسيەتتى قازاق ءتىلىنىڭ بايلىعى تۋرالى «اۋىزىنا كەلگەندى ايتىپ»، ورىنسىز سويلەۋى الەۋمەتتىك جەلىدە ورىندى قارسىلىق تۋعىزۋدا. ارينە، قازاق ءۇشىن ەڭ قاسيەتتى ءتىل بايلىعىنا ءتىل تيگىزگەندە ەشكىم «اۋزىن بۋعان وگىزدەي» «اۋىزىنا قۇم قۇيىلىپ»، «جۇمعان اۋىزىن اشپاي» قاراپ وتىرمايدى عوي؟ اتام قازاق «ەكى ەلى اۋىزعا - ءتورت ەلى قاقپاق» قويۋ، ورىنسىز سويلەمەۋ تۋرالى جاقسى ايتقان. ارينە، ءبىز اسقار اعامىزدى «اۋىزدىعا ءسوز، اياقتىعا جول بەرمەيتىن»، ءار ىسكە ءبىلسىن-بىلمەسىن، ورىندى-ورىنسىز كيلىگە بەرەتىن ادام دەپ وتىرعان جوقپىز بۇل جەردە. ول كىسى دە «ەلدى اۋىزىنا قاراتىپ»، ايتەۋىر جۇرت نازارىن وزىنە اۋدارۋ ءۇشىن جاساپ جاتپاعان بولار دەپ ۇمىتتەنەمىز. بىراق، «اتا ساقالى اۋىزىنا ءبىتىپ»، ەل اعاسى بولار جاسقا جەتكەن ابىرويلى، ۇلكەن كىسىلەر «اۋىز – وزىمدىكى» دەپ، «اۋىزى-اۋىزىنا جۇقپاي»، «اۋىزى كەپكەنشە» كوپ سويلەپ، شاڭعىتىپ شابا بەرمەي، الدى-ارتىن بايقاپ سويلەگەنى ابزال.
ماتەماتيكتەرگە نوبەل سىيلىعى بەرىلمەيتىنى وتە دۇرىس بولعان ەكەن...
«تىلىمىزگە ءتىل تيگىزدى» دەپ سىناعانداردىڭ ەشقايسىسى اكادەميك اعامىزدى «اۋىزىنان اق يت كىرىپ، كوك يت شىعىپ» داتتاپ جاتقان جوق، بەيىمبەت باۋىرىمىز سەكىلدى تىلمەن عانا ەمەس، ناقتى ىسپەن دالەلدەپ، سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كورسەتىپ بەرىپ وتىر. ياعني، ء«سازىڭدى بىرەۋ سويلەسە، اۋزىڭ قىشىپ بارا ما؟»-دەگەندەي تىنىش وتىرۋعا بولار ەدى بىزگە دە. بىراق، قازاق ءتىلى ءۇشىن كۇرەسىپ، قازاق ءتىلى بايلىعىن ناسيحاتتاپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ اتىمىزدى دا ءبىراز جەرگە تىركەپ، ساۋال تاستاپ وتىرعاندار از ەمەس ەكەن. سوندىقتان ءبىز دە ءوز پىكىرىمىزدى ءبىلدىرىپ، ء«بىر اۋىز ءسوز» ايتۋعا تۋرا كەلدى.
ال اكادەميكتى جاقتاعاندار، ول كىسىنىڭ الەمدە الدىڭعى قاتارلى ماتەماتيك ەكەنىن، قازاقشا ماتەماتيكالىق جۋرنال شىعارىپ، كوپ يگىلىكتى ىستەر تىندىرىپ جۇرگەنىن العا تارتادى. ونى ءبارىمىز وتە جاقسى بىلەمىز، وعان داۋىمىز جوق، قۋانا قۇپتاپ، قولدايمىز، راحمەت! بىراق ەشكىمنىڭ قانشا جەردەن دانىشپان، ءتىپتى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولىپ كەتسە دە، قاسيەتتى قازاق تىلىنە، قازاق ءتىلىنىڭ بايلىعىنا، قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىنا قارسى ءتىل تيگىزۋگە قاقىسى جوق. ماتەماتيكتەرگە نوبەل سىيلىعى بەرىلمەيتىنى وتە دۇرىس شەشىم بولعان ەكەن، دانىشپان نوبەل اتامىز بىردەڭەنى بىلەدى عوي...
ال كەيبىرەۋلەر، اتاقتى اكادەميكتىڭ قازاق ءتىلى بايلىعىنا قارسى شىققانىنا قۋانىپ كەتكەندەي، سول ء«بىرىنىڭ اۋىزىنا ءبىرى تۇكىرىپ قويعانداي»، «اۋىز جالاسقان» ء(بىر-ءبىرىنىڭ ءسوزىن سويلەۋ، جاقتاسۋ) تۇردە «اۋىزى-مۇرىندارى قيسايماستان» ء«تىل ماڭىزدى ەمەس، ءىس ماڭىزدى» دەگەندەي جاتتاندى جاۋىر بولعان جاۋاپتاردى جازۋدا. ءتىل-قاتىناس قۇرالى، ءسوزدىڭ قۇدىرەتى كۇشتى اسەر ەتىپ، يگى ىقپال ەتەدى. بيلىك پەن بيزنەستەگى كەيبىر ءوز تىلىنە ميى جەتپەيتىندەردىڭ جاساپ العان جاتتاندى ءسوز تىركەسىن جالاڭ پايدالانا بەرۋگە بولمايدى. ءتىلىن بىلمەگەننىڭ تىرلىگى دامىمايتىنىنا دامىعان ەلدەر دالەل.
تۋمىسىنان تىلگە باي، دارىندى قازاقتار، تەك «اۋىزبەن وراق ورىپ»، «الما، ءپىس، اۋىزىما ءتۇس» دەپ، ەڭبەك ەتپەي، ءبوسىپ سويلەپ وتىر دەپ ەشكىم ايتا المايدى. «اۋىزىن قۇر شوپپەن ءسۇرتىپ» وتىرعان قازاق جوق، «اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن»، دارىپتەۋگە لايىقتى عالىمدارىمىز، ماتەماتيكتەردەن باستاساق، وسى اسقار ءجۇمادىلدا اعامىزدىڭ ءوزىن الساق تا جەتەدى. مەن مۇنى اعامىزدىڭ «اۋىزىن الىپ»، كوڭىلىن تابۋ ءۇشىن بوسقا “اۋىز اۋىرتىپ” وتىرعان جوقپىن دەپ ويلايمىن.الەمدىك كلەي ماتەماتيكالىق ينستيتۋتى «مىڭجىلدىق ماسەلەسى» دەپ جاريالاعان 7 ەسەپتىڭ ءبىرى ناۆە-ستوكس تەڭدەۋىنىڭ شەشىمىن ۇسىنعان اكادەميك عالىم، قازاق ءتىلىن ۇنەمى قورعاپ جۇرەتىن مۇحتار وتەلباەۆ اعامىزدى ايتساق تا بولادى. ال قازىرگى قازاق جاستارىنىڭ ءىت ماماندارى الەمدە زور سۇرانىسقا يە. تسيفرلاندىرۋدان قازاق ەلىنىڭ الەمدە الدىڭعى 10-دىققا كىرەتىنى دە بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ «قازاقستان ءۇش جىلدا جاساندى ينتەللەكتىنى مەڭگەرگەن ەل بولۋى ءتيىس» دەپ باستاما كوتەرۋى تەگىن ەمەس، بولاشاقتى ويلاعان وتە دۇرىس شەشىم.
قازاقتا «اۋىزى كۇيگەن ۇرلەپ ىشەدى» دەگەن ماقال بار. ال جۇرت بالاسىنىڭ اۋزىنا تۇكىرتىپ الاتىن اتاقتى اكادەميك اسقار اعامىز قازاق ءتىلىنىڭ بايلىعى تۋرالى ارتىق اڭگىمە ايتىپ وتىرعاندا، ول كىسىدەن مۇندايدى كۇتپەگەندىكتەن «اۋىزىڭا ءسوز تۇسپەي»، ايتاتىن ءسوز تابا الماي قالاتىنىڭ راس.
قازاقتىڭ ءتىل بايلىعىن سىناۋ ءۇشىن، ءتىل سالاسىن «اۋىزعا الۋ» ءۇشىن ءتىل عىلىمىنان اكادەميكتىك بولماسا دا، بولماعاندا باكالاۆرلىق ءبىلىمىڭ بولۋى كەرەك. قازاقتىڭ كەرەمەت ليريك اقىنى تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ كۇيەۋ بالاسى اسقار اعامىزدىڭ دا ولەڭ جازاتىنىن، جۋرنال شىعاراتىنىن جاقسى بىلەمىز، بىراق ول ءتىل عىلىمى تۋرالى ايتۋعا جەتكىلىكسىز... وسى ءبىز، قالامگەرلەر، فيلولوگتار ماتەماتيكاعا ارالاسپايمىز عوي، ءدال سولاي ماتەماتيكتەردىڭ دە قازاق ءتىل عىلىمىندا، بىلمەيتىن ىسىندە شارۋاسى بولماسىن، ءوز ەسەپتەرىن ءبىلسىن.
قازىرگىدەي كوپ اكىمدەر مەن مينيسترلەر، شەكەسى تار شەنەۋنىكتەر ءوز انا تىلدەرى، مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق تىلىندە “ەكى اۋىز ءسوزدىڭ باسىن قوسا الماي”، ويىن ەركىن جەتكىزە الماي، ەلدەن ءسوز ەستىپ جاتقاندا، ءتىل بايلىعىن مانسۇقتاۋ عىلىمي تىلمەن ايتقاندا ابسۋرد، نونسەنس.
ماتەماتيك اعامىز قازاق ءتىلىنىڭ قورعاۋشىسى، بىلگىر بەلگەر اعامىز سەكىلدى قازاقتىڭ ءتىل بايلىعى شەكسپيردىڭ ەلى اعىلشىنداردان، گەتەنىڭ ەلى نەمىستەردەن، پۋشكيننىڭ ەلى ورىستاردان دا باي ەكەنىن ساناپ وتىرىپ، دالەلدەپ بەرسە، «اۋىزىڭا – ماي، استىڭا - تاي» دەر ەدىك.
اسقار اعامىزدىڭ «اۋىزىنىڭ سۋى قۇرىپ» ايتاتىن دامىعان ەلدەرى ەگەر وسىنداي قازاقتىڭ ءسوز بايلىعىنداي باي ءتىلى بولسا، ماتەماتيكاسىنان كەم ماقتان ەتپەس ەدى…
قازاقتىڭ ءسوز بايلىعى تەك سانىندا ەمەس، ساف التىنداي سالماقتى ساپاسىندا. سوندىقتان ايگىلى بي-شەشەندەرىمىز قانشا سوزگە باي بولسا دا، ەردىڭ قۇنىن “ەكى-اق اۋىز سوزبەن” شەشكەن. سول سەكىلدى بۇل جەردە «اڭداماي سويلەگەن - اۋىرماي ولەدى» دەپ، قىسقا قايىرۋعا دا بولار ەدى. بىراق قازاقتىڭ ءسوز بايلىعىنا قارسى شىققان ادامعا ءسوز بايلىعىن ارنايى كورسەتۋ، دالەلدەۋ ماقساتىندا، بارلىعى دا اۋىزدان شىققان اعات ءسوز ارقىلى بولعان سوڭ، تەك «اۋىز» دەگەن ءبىر سوزگە بايلانىستى قانشاما تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىن تۇتاس كەلتىرىپ وتىرمىن.
اكادەميك اعامىزعا قارسى شىعىپ، وتكىر سىناپ جاتقاندار بوسقا «اۋىز اۋىرتىپ»، قابىرعاعا سويلەپ جاتقان جوق دەپ ۇمىتتەنەمىن. ويتكەنى، ءبارىمىزدىڭ ويلاعانىمىز - «التى باقان، الا اۋىز بولماۋ»، ء«بىر اۋىزدان» ۇلت مۇددەسى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى قورعاعان بىرەگەي ۇلت، ءبىرتۇتاس ەل بولۋ.
تەك اۋىز تۋرالى قانشا ءسوز قولدانعانىمدى ساناۋعا ۋاقىتىم بولعان جوق، ويتكەنى ماتەماتيك ەمەسپىن، جاڭىلىسىپ كەتۋىم مۇمكىن... ەگەر اكادەميك ماتەماتيك اعامىز ءوزى ەسەپتەپ بەرىپ جاتسا، ايتارىمىز العىس قانا.
جاڭا جىل جاقسىلىق جىلى بولعاي!
جىلقى جىلى الاماندا اق ماڭدايىمىز جارقىراپ، الدا كەلە بەرەيىك!
ءتىلىمىز توردە، ەلىمىز وردە بولا بەرگەي!
اللا جار بولىپ، جۇلدىزىمىز جارقىراي بەرگەي!
بارشاڭىزعا ءاردايىم اق جول تىلەيمىن!
قازىبەك يسا
