Kollaj Jİ kömegımen jasaldy
Qazaq diasporasy mekendegen elde jergılıktı rejisser qandastar turaly derektı film tüsırıp, olardyŋ qazırgı salt-dästürı men ötken tarihy jaiynda baiandaidy.
80 million halqy bar İranda azdaǧan qazaq diasporasy tūrady. Ainaldyrǧan bırneşe myŋ qazaq milliondardyŋ janynda teŋızdegı tamşy ǧana ıspettı. İran köpūltty memleket bolǧanymen, tölqūjatqa adamdardyŋ ūltyn körsetpeidı. Alaida jergılıktı adamdardan basqa ūlttar men basqa dındegılerdıŋ salt-dästür, jol-joralǧysyn öteude kedergı böget joq. Tek ortaq zaŋǧa qaişy kelmese bolǧany. Sondai ortada ösken İran qazaqtarynyŋ bügıngı tynysyn jergılıktı rejiserdıŋ közımen körsetetın derektı film tüsırıldı.
MÄJBÜRLI KÖŞ
İrandyq rejisserı Ämır Huşang Danaidyŋ «Temır qūrsaudy jaryp ötu» derektı filmı qazaqtardyŋ küştep qonys audaruy hikaiasynan syr şertedı.
Filmde Maŋǧystau qazaqtarynyŋ bolşevikterdıŋ zorlyqşyl saiasaty men kollektivizasiia kesırınen İrannyŋ bügıngı Gülıstan provinsiiasy qalalaryna qonystanuy turaly baiandalady. Būǧan deiın «Temır qūrsaudy jaryp ötu» filmı Almatydaǧy Farabi universitetınıŋ şyǧystanu professorlaryna, parsy tılı mūǧalımderıne jäne irantanuşylaryna, sondai-aq Almatydaǧy Abai universitetınıŋ tarih professorlary men zertteuşılerıne körsetıldı.
Būǧan deiın qazaqstandyq rejisserlerdıŋ İran qazaqtary turaly bırneşe film tüsırgenı belgılı. Bertınde qazaqstandyq blogerlerdıŋ İran qazaqtary ortasyna saparlap, äleumettık jelıde İran qazaqtarynyŋ qazırgı jai-küiı jaiynda baiandaǧan.
Alaida irandyq rejisserlerdıŋ nazarynan būl taqyryp qalys qalyp kelgen. Bas-aiaǧy 40 minuttan tūratyn «Temır qūrsaudy jaryp ötu» derektı filmı – İrandaǧy derektı kino tarihynda alǧaş ret qarastyrylyp otyrǧan taqyryp.
1929-1933 jyldar aralyǧynda diktator İosif Stalin basqarǧan Keŋes Odaǧy bilıgı kezınde ūjymdyq menşıktıŋ engızıluı jäne Qazaqstannyŋ köşpelı halqynyŋ maldary men malyn küştep tartyp alu jäne qoldan ūiymdastyrylǧan Aşarşylyqtyŋ saldarynan Qazaqstan halqynyŋ bır bölıgı Moŋǧoliiaǧa, Qytaiǧa, Auǧanstanǧa, Türkiiaǧa, İranǧa jäne t.b. elderge qonys audaruǧa mäjbür boldy. Olardyŋ bırı Auǧanstan, Moŋǧoliia men Qytai elderınde būrynnan mekendep otyrǧan tuystaryn saǧalasa, endı bırı İran, Ündıstan, keiınnen Päkıstan, tıptı Saud Arabiiasy tärızdı būryn-soŋdy qazaq diasporasy şoǧyrlanbaǧan elderden pana ızdep kettı.
Sol jyldary Maŋǧystau qazaqtarynyŋ bır toby İranǧa qonys audardy. Būl jaidan jai bola salǧan joq. Olar Kaspii teŋızınıŋ soltüstık-batysynan Türkımenstan jerı arqyly mäjbürlı köştıŋ bar beinetın şege otyryp, İrannyŋ sol kezdegı Mazendaran uälaiaty, keiınnen Gülstan atalǧan aimaǧyndaǧy jergılıktı türkımender ortasyndaǧy Gorgan, Kümbed jäne Kaspiidıŋ arǧy jaǧalauyndaǧy bügınde Bandar Türkıman atalatyn qalalarǧa şaşyrai qonystandy.
MAŊǦYSTAU QAZAQTARYNYŊ IZIMEN
«Temır qūrsaudy jaryp ötu» filmındegı ssenarii avtory jäne rejisser Ämır Huşang Danai Qazaqstanda 22 jyldan berı tūrady. Ol Iran Press aqparat agenttıgı men İran tele-radio bırlestıgınıŋ Qazaqstandaǧy tılşısı qyzmetın atqarady. Ol būǧan deiın bırneşe qysqametrajdy filmder men telehikaialardy tüsırgen. Danai – İranda Masud Kimiai men marqūm Äli Hatami siiaqty ataqty rejisserlerdıŋ mektebınen ötken maman.
Onyŋ Qazaqstan universitetterınde körsetılgen «Temır qūrsaudy jaryp ötu» filmınıŋ tūsaukeser räsımınde filmnıŋ rejisserı Ämır Huşang Danai tuyndynyŋ tüsırıluı jaily mynandai jailardy atap öttı.
«Men soŋǧy 4-5 jyldan berı Maŋǧystau qazaqtary turaly qūjattardy, mūraǧattyq derekter men saqtalǧan eskı suretterdı zerttep, jinai bastadym. Arasynda Gorgan, Bandar Türkman jäne Kümbed qalalarynda otyrǧan irandyq qazaqtardyŋ otbasylary men ädet-ǧūryptaryn tüsırdım, sondai-aq keiınırek jūmysymdy İran qazaqtary tūratyn Qazaqstannyŋ Aqtau qalasynda jalǧastyrdym. Al filmnıŋ keibır bölıkterı Almatyda tüsırıldı», - deidı ol.
Film rejisserı Danaidyŋ aituynşa, derektı filmnıŋ montajdau kezeŋındegı maŋyzdylyǧy men qalyptasuyn eskere otyryp, parsy tılınde tüsırılgen tuyndy äuelde ekı türlı montajdaudan ötken.
«Bıraq men ony qabyldamadym, al Qazaqstanda körsetılgen film – üşınşı montajdyŋ nätijesı», - deidı irandyq rejisser.
«Temır qūrsaudy jaryp ötu» filmı Abai universitetınde körsetılgende tarih professorlarynyŋ bırı tuyndyǧa rizaşylyǧyn bıldıre otyryp «Būl filmdı oqytuda oqu qūraly retınde paidalanuǧa bolady,-» degen ūsynys aitqan.
Al Farabi universitetınıŋ şyǧys tılderı professory būl filmde bıregei mūraǧattyq suretter men qūjattar bar ekenın atap ötıp, «İrandaǧy qandastardyŋ ömırı būl filmde öte jaqsy beinelengen, jäne men būryn İranda tūratyn qazaqtardyŋ jaqsy ömır süretının estıgenmın, jäne būl aiqyn körındı»,- degen pıkır bıldırgen.
İrandyq rejisser Ämır Huşang Danaidyŋ «Temır qūrsaudy jaryp ötu» filmınde 1980-1988 jyldar aralyǧyndaǧy İran-İrak soǧysyna qatysqan İran qazaqtary jaiynda da aitylady. Maŋǧystauda, jalpy Qazaqstanda belgılı Aqböbek-Qaiyp oqiǧasyndaǧy Aqböbek te kezınde İranǧa auyp baryp, sonda ömırden öttı.
Bır ǧasyrdai būrynǧy mäjbürlı köşpen elden ketıp, qazır İrandy mekendegen qazaqtardyŋ sany 3-4 myŋ dep şamalanady. Qazaqstan täuelsızdık alǧan soŋ olardyŋ bır bölıgı atamekenge köşıp kelgen. Alaida atamekenge jersıne almai, qaita kerı köşıp ketkender de bar. «Temır qūrsaudy jaryp ötu» filmınde būl turaly aitylady.
Bır aita keterlıgı, «Temır qūrsaudy jaryp ötu» filmı – bügınde qazaq diasporasy mekendegen eldıŋ rejisserı tüsırgen bırden bır tuyndy. Osy kezge deiın qandastar turaly qazaqstandyqtar tüsırıp kelse, būl – endıgıde qazaqtar tūratyn eldegı derektanuşynyŋ da osy taqyrypqa nazar audarǧanyn körsetedı.
Jüsıp-Mūǧan Kedeiūly
