Bügınde şetelde bılım alyp, ǧylym jolyn qualaǧan qazaqstandyqtar köp. Sonyŋ bırı - Meruert Bijanova. Oxford University doktoranturasynda bılım alyp jürgen jas ǧalym Teaching Fellow atty akademiialyq lauazymǧa ie boldy.
- Aqtauda Nazarbaev mektebın tämamdaǧan ekensız. AQŞ-qa universitetke tüsudı josparlap jürdıŋız be? AQŞ-qa ketu jolyŋyzben bölısseŋız.
- Men magistraturany AQŞ-ta jalǧastyru turaly şeşım qabyldaǧanda, basty maqsatym halyqaralyq deŋgeide moiyndalǧan akademiialyq bılım alyp, joǧary bılım beru salasyndaǧy zertteulerımdı tereŋdetu boldy. Osy tūrǧyda maǧan eŋ qolaily akademiialyq orta retınde Pensilvaniia universitetı (University of Pennsylvania, UPenn) aiqyn taŋdau boldy. UPenn-dı taŋdauyma bırneşe maŋyzdy sebep äser ettı. Bırınşıden, būl universitet bılım beru salasy boiynşa älemdegı jetekşı ortalyqtardyŋ bırı sanalady. Äsırese, bılım beru saiasaty (Education Policy), bılım beru köşbasşylyǧy (Educational Leadership) jäne joǧary bılımdı basqaru (Higher Education Administration) baǧyttaryndaǧy ǧylymi mektepterı öte myqty. Men joǧary bılım saiasaty men universitettık basqaru mäselelerın zertteuge qyzyqtym, al UPenn baǧdarlamasynyŋ akademiialyq baǧyty menıŋ ǧylymi müddelerımmen tolyq säikes keldı.
Ekınşıden, universitet käsıbi damuǧa keŋ mümkındıkter ūsyndy: zertteu jobalary, taǧylymdamalar, salalyq sarapşylarmen tıkelei jūmys ısteu, mansaptyq qoldau. Būl maǧan tek teoriialyq bılım emes, praktikalyq daǧdylardy da jüielı türde meŋgeruge mümkındık berdı. Üşınşıden, UPenn Liga Pliuşa qūramyndaǧy universitet. Būl joǧary akademiialyq standart, halyqaralyq bedel jäne jahandyq tülekter jelısı arqyly aşylatyn jaŋa mümkındıkter degen söz. Osyndai ortada oqu maǧan būryn qoljetımsız bolyp körıngen akademiialyq jäne käsıbi esıkterdı aşty.
- Qandai mamandyqty tämamdap, qai salada sabaq beresız?
- Men Pensilvaniia universitetınde Educational Leadership mamandyǧy boiynşa bılım alyp, halyqaralyq bılım saiasaty, joǧary bılım jüielerın basqaru, zertteu ädısnamasy jäne köşbasşylyq daǧdylardy tereŋ meŋgerdım. Būl täjıribe keiınnen Oksford universitetındegı doktoranturaǧa daiyndaluyma berık negız qalady. Al Oksfordqa tüsuım jäi kezdeisoqtyq emes, ūzaq jyldar boiy maqsatty türde jasalǧan eŋbek pen josparly jūmystyŋ nätijesı desem bolady. Magistratura kezınde men zertteu assistentı bolyp jūmys ıstedım. Şynymdy aitsam, ol ortada är student ziiatkerlık tūrǧydan myqty ärı ambisiiasy joǧary köşbasşy bolatyn. Osyndai ortada men de özımdı kün saiyn däleldeudı, senımdılıkpen oilaudy jäne älemdık deŋgeide jūmys ısteudı üirensem kerek.
Oǧan qosa, men üşın şeşuşı röl atqarǧan faktorlar ǧylymi täjıribem men köşbasşylyq jetıstıkterım boldy. Men Penn Global Student Citizenship Award marapatynyŋ alǧaşqy qazaq äiel laureatymyn. Sonymen qatar The William E. Arnold Award, Dr. Andy Binns Leadership Impact Award, Laurie Wagman Award jäne basqa da bedeldı marapattarǧa ie boldym. Būl jetıstıkter halyqaralyq akademiialyq ortada öz ornymdy sezınuge ülken senım berdı. Osy jetıstıkterden keiın men Oksfordta oquǧa laiyqty sezıne aldym. Alaida Oksford professorlarymen ötken sūhbattar öte kürdelı intellektualdyq synaq boldy. Būl formaldy äŋgıme emes, menıŋ ǧylymi äleuetımdı tereŋ tekseruge baǧyttalǧan prosess edı. Degenmen Pensilvaniia universitetınde alǧan täjıribem maǧan kürdelı sūraqtarǧa senımdı ärı däl jauap beruge mümkındık berdı.
Qazırgı taŋda men Oksford universitetınde oqytuşy assistent (teaching fellow) retınde de jūmys ısteimın. Būl menıŋ akademiialyq jolymdaǧy eŋ maŋyzdy ärı erekşe kezeŋderdıŋ bırı desem artyq aitpaǧan bolar edım. Osy qyzmetke taŋdalǧanymda ärine ülken quanyş sezındım. Sabaq beru, studenttermen jūmys ısteu jäne halyqaralyq akademiialyq ortada täjıribe jinau men üşın käsıbi tūrǧydan asa qūndy ülken mümkındık.
«KÜNINE 1000 SÖZ JATTAUDY TALAP ETTI»
- Şet tılın qai jasyŋyzdan bastap üirene bastadyŋyz?
- Men aǧylşyn tılın Nazarbaev Ziiatkerlık mektebınde oqi bastaǧan kezımnen bastap üirendım. Alǧaşqy kezeŋde tıldı erkın meŋgermegen edım, alaida bızdıŋ aǧylşyn tılı mūǧalımderı öte talapşyl boldy. Sol uaqyttan erekşe este qalǧany bır mūǧalımımızdıŋ künıne 1000 söz jattaudy talap etuı. Būl kölem qazırdıŋ özınde de öte ülken dep sanaimyn. Soǧan qaramastan, bız joǧary ynta men jauapkerşılık tanytyp, jüielı türde daiyndaldyq. Mekteptıŋ joǧary synyptarynda, tıptı 10-synyptan keiıngı jazǧy üş ailyq demalys kezınde de, kün saiyn aǧylşyn tılın üzdıksız oqydym. Osy eŋbektıŋ nätijesınde IELTS emtihanyn sättı tapsyryp, mekteptı öte jaqsy körsetkıştermen aiaqtadym.
Bakalavriatty Nazarbaev Universitetınde oqyǧan kezeŋde aǧylşyn tılın käsıbi jäne erkın deŋgeide qoldana bastadym, sebebı barlyq oqu materialdary men akademiialyq orta tolyqtai aǧylşyn tılınde boldy. Al keiın AQŞ pen Ūlybritaniiada bılım alu arqyly aǧylşyn tılı men üşın kündelıktı ärı tabiǧi qarym-qatynas tılıne ainaldy.
- Ata-anaŋyz bılımdı şet elde jalǧastyruǧa qalai qarady? Qazaqstannyŋ şekarasynan şyǧyp, bılım alu äu basta qiyn bolǧan şyǧar?
- Kez kelgen ata-ana siiaqty, menıŋ ata-anam da bastapqyda alaŋdady. Äsırese şetel turaly türlı jaŋalyqtardy estıp jürgendıkten jäne men ol kezde nebärı 22 jasta, ärı qyz bala bolǧandyqtan, uaiymdaǧandary tüsınıktı edı. Degenmen men olarǧa öz maqsatymdy aşyq ärı naqty tüsındıre aldym dep oilaimyn: halyqaralyq deŋgeidegı köşbasşy bolyp qalyptasu üşın, bılım kökjiegımdı keŋeitıp, jaŋa deŋgeide bäsekege tüsu üşın şetelde oquym qajet ekenın aittym. Bıraq men özımdı olardyŋ alynda jauapty, tärtıptı adam retınde däleldei aldym dep oilaimyn. Ata-anama är qadamymnyŋ oilastyrylǧanyn, qauıpsızdık pen oquymdy bırınşı orynǧa qoiatynymdy jetkızdım. Uaqyt öte kele olar menıŋ şeşımıme senım bıldırıp, tolyq qoldau körsettı. Bıraq şetelde bılım alu joly bastapqyda oŋai bolǧan joq, bıraq ata-anamnyŋ senımı men qoldauy maǧan ülken küş berdı.
«MEKTEPTE ALTYN BELGI ALA ALMAǦANYM SENIMDI ÄLSIRETTI»
- Ülken elde damu, orta tabu qiyn boldy ma? Öz täjıribeŋızden studenttık estelıkterıŋızben bölısseŋız.
- Akademiialyq tūrǧydan alǧanda, eŋ maŋyzdy beiımdelu köpmädeniettı ortada oqu qajettılıgımen bailanysty edı. Sabaqta ärtürlı elderden kelgen studentterdıŋ közqarastary, ömırlık täjıribelerı men qūndylyqtary qatar toǧysty. Talqylaular tek bılım beru mäselelerımen şektelmei, saiasat, äleumettık ädılettılık, teŋsızdık jäne är eldıŋ kontekstındegı jüielık problemalardy qamtydy. Osyndai ortada şynaiy tüsınu üşın tereŋ tyŋdau, sanaly sūraqtar qoiu jäne öz oi-örısımdı keŋeitu qajet boldy.
Men üşın bır ǧana «eŋ ülken qiyndyqty» bölıp aitu qiyn, sebebı ärbır täjıribe menı belgılı bır deŋgeide şyŋdady. Degenmen, ömırımde erekşe este qalǧan sätterdıŋ bırı mektepte altyn medal ala almaǧanym. Ol kezde qatty köŋılım qaldy, özıme degen senımım älsıredı. Ata-anam da, ainalamdaǧy adamdar da būl nätijenı kütken edı, men de soǧan köp eŋbek sıŋırdım. Keibır marapattardyŋ ädıletsız berılgendei körınuı ışkı narazylyq tudyrdy. Sol sätte «onda ne üşın tyrysu kerek?» degen oi da kelgenı ras. Alaida uaqyt öte kele būl kezeŋge basqaşa közqaraspen qarai bastadym. Qazır tüsıngenım — naǧyz qūndylyq marapatta emes, bılımde, tabandylyqta jäne öz küşıŋe degen senımde eken.
Ekınşı auyr synaq pandemiia kezeŋımen tūspa-tūs keldı. Bakalavriatta oqyp jürıp, jazǧy kurstardy aiaqtaǧan sätte ata-anam men otbasymnyŋ densaulyǧyna qatysty alaŋdauşylyqtar boldy. Ūiqysyz tünder, emtihandar, kınä men älsızdık sezımı būl kezeŋdı emosionaldyq tūrǧydan öte auyr ettı. Keiın AQŞ-ta jalǧyz özım jaŋa elge köşu, baspana ızdeu, tūrmystyq mäselelerdı şeşu, jaŋa akademiialyq jüie men mädenietke beiımdelu de oŋai bolǧan joq. Alǧaşynda jalǧyzdyq pen ışkı küizelıs sezıldı, alaida uaqyt öte kele būl qiyndyqtardy ösu men täuelsızdıkke aparar mümkındık retınde qabyldaudy üirendım. Akademiialyq ortada, äsırese Pensilvaniia universitetınde oqyǧan kezde, özıme qoiatyn ışkı talap öte joǧary boldy. Qazaqstanda alǧan bılımımnıŋ Garvard, Prinston nemese Oksford siiaqty jetekşı universitetterden şyqqan tülekterdıŋ bılımınen kem emes ekenın ünemı däleldep otyru qajettılıgı menı odan ärı eŋbek etuge, özımdı myqty ortada synaudan qoryqpauǧa itermeledı.
Taǧy bır auyr kezeŋ AQŞ-ta oqyp jürgende äjemnen aiyryluym boldy. Sol sätte jaqyndarymnyŋ janynda bola almau emosionaldyq salmaqty eselep arttyrdy. Bıraq ömırdıŋ özı mınsız emes, onyŋ mänı de osynda dep oilaimyn. Maŋyzdysy — qūlau emes, qaita tūra bılu. Osyndai täjıribeler menı şyŋdap, qiyndyqtardy ömırdıŋ tabiǧi bölıgı retınde qabyldauǧa üirettı.
«TABYSTYŊ QŪPİIа FORMULASY JOQ»
- Mūndai jetıstıkke jetude nenı eskeru kerek? Sızdıŋ jetıstıgıŋızdıŋ syry nede?
- Menıŋ oiymşa, tabystyŋ qūpiia formulasy joq. Barlyǧynyŋ negızınde tek eŋbek, eŋbek jäne taǧy da eŋbek jatyr. Men ömırımde eŋbeksız ülken jetıstıkke jetken adamdy körgen emespın. Sonymen qatar, bastaudyŋ eşqaşan keşı de, erte de bolmaitynyna senemın. Dūrys uaqyt, dūrys mümkındık jäne dūrys sät mındettı türde keledı, eŋ bastysy soǧan daiyn bolu. Ekınşı maŋyzdy närse är qadamyŋdy josparly ärı sanaly türde jasau. Kezdeisoq şeşımderden görı, ūzaq merzımdı maqsatqa baǧyttalǧan äreketter ärdaiym nätijelı bolady. Sonymen bırge ainalaŋdaǧy ärtürlı adamdardan şabyt alyp, üzdıksız damuǧa ūmtylu öte maŋyzdy. Älemde ne bolyp jatqanynan habardar bolyp, özıŋnıŋ ömırlık qūndylyqtaryŋ men şynaiy maqsatyŋdy anyq tüsınuge tyrysu kerek.
Al eŋ bastysy - adam bolyp qalu. Qandai biık jetıstıkke jetseŋ de, eŋ asyl qasiet jan dünieŋdegı meiırımdılık. Bügıngı älemge tek aqyldy nemese tabysty adamdar ǧana emes, aqyldy ärı meiırımdı, jauapkerşılıgı joǧary köşbasşylar qajet dep oilaimyn.
- Aldaǧy uaqytta Qazaqstanǧa kelu jospary bar ma?
- İä, menıŋ aldaǧy maqsattarym Qazaqstanmen jäne öŋırdegı joǧary bılım beru jüiesımen tyǧyz bailanysty. Men alǧan bılımım men ǧylymi täjıribemdı Qazaqstan jäne postkeŋestık keŋıstıktegı universitetterdı zertteu universitetterıne ainaldyru jolynda naqty qoldau qūraly retınde qarastyramyn. Dästürlı türde köptegen universitetterdıŋ negızgı missiiasy oqytuǧa baǧyttalǧan bolsa, bügıngı taŋda olar üş maŋyzdy mındettı qatar atqaruy tiıs: sapaly bılım beru, joǧary deŋgeilı ǧylymi zertteuler jürgızu jäne qoǧamǧa qyzmet etu. Menıŋ doktoranturadaǧy zertteuımnıŋ basty maqsaty universitetterge ǧylymi zertteudı negızgı institusionaldyq missiiaǧa tiımdı engızuge kömektesetın strategiialar men praktikalyq ūsynystar äzırleu. Būl akademiialyq jūmystyŋ sapasyn arttyruǧa, tūraqty zertteu ekojüiesın qalyptastyruǧa jäne oqytu men zertteu arasyndaǧy tepe-teŋdıktı saqtauǧa mümkındık beredı. Mūndai nätijeler tek Qazaqstan üşın ǧana emes, däl osyndai transformasiia kezeŋınen ötıp jatqan öŋırdegı jäne halyqaralyq deŋgeidegı universitetter üşın de özektı.
Jeke maqsattaryma keler bolsam, men özımdı ülken jauapkerşılık jügın arqalap jürgendei sezınemın. Älemdık deŋgeide tanylǧan zertteuşı ärı professor boludy armandaimyn. Şetelde oqyp, jūmys ıstei jürıp türlı stereotipter men kedergılerge tap boldym, bıraq būl täjıribeler menı kerısınşe şyŋdap, köşbasşylyq qasietterımdı nyǧaitty jäne Qazaqstannyŋ atyn halyqaralyq akademiialyq keŋıstıkte tanytuǧa degen ūmtylysymdy arttyrdy. Qazırgı taŋda menıŋ basty maqsatym alǧan bılımım men ǧylymi zertteulerımdı Qazaqstan men öŋır universitetterınıŋ älemdık deŋgeidegı eŋ myqty zertteu universitetterıne ainaluyna üles qosu üşın paidalanu. Bügınde universitetterdıŋ missiiasy tek oqytumen şektelmeidı, olar joǧary deŋgeilı zertteuler jürgızıp, qoǧamnyŋ damuyna naqty äser etuı tiıs. Men zertteu men oqytudyŋ tepe-teŋdıgın saqtai otyryp, tūraqty ǧylymi ekojüie qūruǧa baǧyttalǧan naqty strategiialar men ūsynystar äzırleudı közdeimın. Osy arqyly halyqaralyq akademiialyq yntymaqtastyqty damytuǧa, Qazaqstan universitetterınıŋ jahandyq bäsekege qabılettılıgın arttyruǧa şyn jürekten üles qosqym keledı. Menıŋ jolym ǧylym men bılım arqyly elımnıŋ bolaşaǧyn jaqsartu. Qandai jetıstıkke jetsem de, ol tek jeke maqsat emes, adamzatqa tittei bolsa da oŋ özgerıs äkeluge qyzmet etse dep armandaimyn.
«JASTARǦA ŞABYT BERGIM KELEDI»
- Menıŋ Oksfordqa tüsuım jeke jetıstık qana emes, sonymen qatar Qazaqstan akademiiasy üşın de maŋyzdy qadam dep oilaimyn. Öz jolym arqyly qazaqstandyq jastarǧa özıne senuge jäne älemdık deŋgeidegı maqsattardan qoryqpauǧa şabyt bergım keledı. Oksfordqa qabyldanǧanymdy estıgen sättegı sezımımdı sözben jetkızu qiyn.Oŋ jauapty estıgende, şeksız quanyş pen şynaiy maqtanyş sezındım. Būl bala kezden bergı armanymnyŋ oryndaluy boldy. Dostarym da qatty quanyp, qalai tüsuge bolatynyn sūrai bastaǧany älı esımde. Būl jaŋalyqty äleumettık jelıde bölıskenımde, Qazaqstandaǧy köptegen adamdar jyly qabyldap, bırden taratyp, būl sättı men üşın odan da ärı erekşe ettı.
- Sūhbatyŋyzǧa köp raqmet!
Symbat Nauhan
«Adyrna» ūlttyq portaly
