Kartany bılu tarihtyŋ jartysy. Keibır studentter bolady kartany bılmeidı bıraq bır temany jattap aladay. Sondyqtan qai jerde ne bolyp jatyr? ötkenı ne? keleşegı ne? bolyp jatqan jaǧdailar kımge qalai äser etedı? degen siiaqty sūraqtarǧa jauap bere almaidy. Köz aldyna elestete almaidy.
Sondyqtan saraptai almaidy. Keibır medialardyŋ ügıtıne erıp jüre beredı. Kartany qaraŋyz. İran barlyq jaǧynan alǧanda kışıgırım memleket emes. Ülken memleket. Jerı jaǧynan älemde 17. Halqy 92 mln. Tarihy, mädenietı, dını ol öz aldyna. (Ariana-Ariler. İran sözınıŋ şyǧu törkını).
İran qai aimaqtardy bailanystyrady? Qazırgı alai-dülei zamanda eŋ maŋyzdysy osy.
Taiau Şyǧys – Kavkaz - Ortalyq Aziia - Oŋtüstık Aziia - Parsy şyǧanaǧy- Kaspii jaǧalauy elderı.
Bärın qysqaşa aituǧa tyrysaiyq.
1. Taiau Şyǧys - bıtpeitın janjaldar aimaǧy. Ol jerde dınder de mūnai da basqasy da bıtpeidı. Öitkenı halyqtar rasionaldylyqtan görı miftermen ömır süredı. Bıreulerı halifat armandaidy, bıreulerı «qūdailary uäde etıp ketken jerlerın» iemdengısı keldeı. Örkenietter besıgı bolǧanymen qazır sauatsyzdar men feodalizm ortalyǧy. Bıreuler üşın «Taiau Şyǧys» Jerorta teŋızıne şyǧatyn dälız, logistika.
2. Parsy şyǧanaǧy jäne Ormuz būǧazy – älemdegı barlyq mūnaidyŋ şamamen 20-25% ötetın jer. Barlyq älemge osy aimaqtan mūnai ketedı. Qytai da osy aimaqtan mūnai tasidy. Parsy jaǧalauynyŋ Oŋtüstık betınde AQŞ, Ūlybritaniia men İzraildıŋ ofisterı bar. BAE, Kuveit, Katar siiaqtylar de iure memleketetr bıraq de fakto aty atalǧan elderdıŋ ofisterı. AQŞ bır jaǧynan arab älemın İrandy qūbyjyq etıp körsetıp olardyŋ mūnaiyn sordy, osy uaqytqa deiın paidalanyp keldı. Mysaly Reseidı qūbyjyq etıp Euroodaqty özıne täueldı etıp otyr. İä, Resei şynymen de qūbyjyq. Ol bölek äŋgıme. Qiyr Şyǧys pen Oŋtüstık Aziia elderı (ASEAN bar) Qytaidan qorqyp AQŞ-men odaqtas. Jäne olar da AQŞ üşın biznes alqaby.
3. Ündı mūhityna şyǧu joly - Bender Abbas porty arqyly mūqitqa şyǧyp tūr. Reseidıŋ «Soltüstık-Oŋtüstık dälız» jobasy bar. Eger İran qūlasa būl jobanyŋ külı kökke ūşady. Sondyqtan Resei İranǧa däl qazır qaru tasyp jatyr. Köterısşıler bilıktı auystyra almaidy. Moldalar küşpen basady. Osy kezde AQŞ pen İzrail soqqy beruı mümkın. Qaqtyǧys sözsız oryn alady. AQŞ-tyŋ basty saiasaty İrandy qūrtu arqyly Resei men Qytaidy tūqyrtu. Älemdık jaŋa tärtıp ornatu jolynda AQŞ sözsız osy joldardy kesudı közdeidı. Iаǧni energetika joldary.
4. İran qūlasa AQŞ Kaspii aimaǧyna keledı. Oŋtüstık Kaukaz arqyly onsyz da kelıp tūr. Äzırbaijan men Armeniiany tatulastyru jäne Zengezur dälızderın eske tüsırıŋız. Būl Reseidı taǧy da bır qorşai tüsu. «Orta dälız» dep jürgen saiasattyŋ artynda AQŞ pen onyŋ odaqtastarynyŋ Kaspiige keluı ǧana tūr. Qytai sondyqtan būl jobaǧa kümänmen qarap keledı. Qytaiǧa eŋ tiımdısı Qazaqstan-Resei arqyly baratyn Soltüstık jol edı. Sebebı ol jerde NATO joq. Al Qyrǧyz-Özbek- Türkmen arqyly İranǧa baratyn «Oŋtüstık jol»- ol Qytaidyŋ Ortalyq Aziiaǧa enuı men İrannan şikızat tasuy ǧana. Öitkenı İran älemde mūnai men gaz qory jaǧynan alǧaşqy bestıkke kıredı. Sondyqtan İrannyŋ qūlauy Qytaiǧa qiyn. Ortalyq Aziiadan tynyştyq ketedı. Türkı älemı Tūran degen siiaqty jobalardy jandana tüsedı. Mūndai ırı jobalar AQŞ pen odaqstastarynyŋ qoldauynsyş bolmaidy. Oǧan Resei men Qytai qarsy şyǧady. Öitkenı Resei ışınde türkı tıldes avtonomiialy elder bar. Qytaidyŋ Batysynda Şyŋjan Ūiǧyr Avtonomiialy Audany bar. Ol da Türkı tıldes halyq. Qytai men Reseie tauar ary-berı ötetın tynyş Oratlyq Aziia kerek. Äsırese Reseige tynyş baǧynyşty Ortalyq Aziia kerek. İranda su mäselesı qatty örşıp tūr. Endı myna jaǧdai baqylaudan şyǧyp keteın bolsa aimaqtaǧy elderge bosqyndar aǧylady.
5. İrandy bölu ssenariın de körgısı keletınder bar. Bıraq İran bölınse Taiau Şyǧystaǧy bıraz elder taǧy bölınu qaupı bar. Sondyqtan bärı älıptıŋ artyn baǧyp otyr. İran tynyştyǧy aimaqtaǧy elderge kerek. Aitpaqşy kezınde arabtar jüzdegen halyqtardy dın arqyly jūtyp jıbergende arabtarǧa jūtylmai qalǧan osy parsylar men kürtter boldy.
6. İran būl jaǧdaiǧa qalai keldı. Kezınde KSRO-ny «jasyl belbeumen» qorşau kerek boldy. Iаǧni kommunist käpırlerge qarsy müminderı aidap salu. 1979 jyly qazırgı qazırgı «bas molda» Parijden ūşaqpen äkelınıp AQŞ elşısımen bırge jūma namazǧa qatysqan bolatyn. Arada 47 jyl ötkende qazırgı moladalar ketıp orynna būrynǧy şahtyŋ ūrpaǧy äkelu taǧy qyzyq. Qysqasy İrandy kım basqarady, sol älemdık geosaiasatqa qatty äser etetın bolady.
7. İran – özı bır qyzyq älem. 7 ǧasyrdaǧy islam dının reformalap «Älilık şiizm»-dı memlekettık dın retınde ūstandy. Mümkın osy arqyly halyqty ūstap oytramyn dep oilady. Syrtqy saiasatynda şiizmdı qoldandy. Bıraq būl eskırdı. İnternet däuırı keldı. Halyq keşke deiın ertegı tyŋdaǧysy kelmeidı. Rasionaldy äreketter kütedı. İran - şiittık islamnyŋ ortalyǧy. Bıraq qazır bärıne airylyp jatyr. Siriia-Livan-Hezbolla-Husitter-İmendegı yqpaly taǧy kımder bar bärı tynyp jatyr.
Ärine būrynǧy parsy örkenietı, mädenietı, ǧylymy, muzykasy, poeziiasy ol sözsız myqty. Ol endı basqa tema.
Nūrat Iliias
QazŪU, Şyǧystanuşy
Ūqsas jaŋalyqtar
